Lulek czarny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Lulek czarny
Illustration Hyoscyamus niger0.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd psiankowce
Rodzina psiankowate
Rodzaj lulek
Gatunek lulek czarny
Nazwa systematyczna
Hyoscyamus niger L.
Sp. pl. 1:179. 1753
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Kwiaty
Nasiona

Lulek czarny (Hyoscyamus niger) – gatunek roślin z rodziny psiankowatych. Nazwy ludowe: lulka, lulek jadowity, szalej czarny, żabi barszcz. Obecnie jest dość szeroko rozprzestrzeniony na świecie. Rośnie m.in. w Afryce Północnej (Algieria, Tunezja, Maroko), w Azji i w Europie, rozprzestrzenił się także w innych regionach świata w strefie klimatu umiarkowanego[2]. W polskiej florze występuje jako gatunek obcego pochodzenia – archeofit, dość pospolity – zarówno jako chwast, jak i w uprawie[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Wzniesiona, gałęzista, tępokanciasta, gruczołowato omszona, lepka w dotyku. Wysokość 30-60 cm.
Liście
Gęsto ustawione, szerokie, w zarysie jajowate, o brzegu zatokowo-pierzasto-wrębnym. Odziomkowe liście są większe i ogonkowe, natomiast łodygowe siedzące, mniejsze. Barwa liści jasnozielonożółtawa
Kwiaty
Brudnożółte z fioletowymi żyłkami, liczne w kątach liści. Kielich zrośnięty w rurkę, owłosiony, z pięcioma ostrymi, u nasady lepkimi ząbkami, obejmuje zalążnią, a po dojrzeniu owoc.
Owoc
Torebka otwierająca się czapeczką. Nasiona liczne, jasnobrązowe, matowe, w zarysie okrągłe.
Korzeń
Palowy, gruby, pojedynczy lub rozgałęziony. Sięga do 80 cm w głąb gleby.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Roślina jednoroczna. Pokryta lepką wydzieliną o charakterystycznej niemiłej woni, porównywalnej do tej wydzielanej przez liście i łodygi pomidora lub surfinii. Kwitnie od czerwca do września, zapylana jest przez trzmiele. Owocuje od sierpnia do listopada, nasiona rozsiewane są przez wiatr (anemochoria). Roślina ruderalna, spotykana również na przydrożach, pustkowiach. Występuje w uprawach rolnych jako chwast. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Ass. Urtico-Malvetum[4].

Własności trujące[edytuj | edytuj kod]

Roślina trująca: Wszystkie części rośliny są trujące, najbardziej jednak korzeń i nasiona. Roślina zawiera alkaloidy: skopolaminę, atropinę i L-hioscyjaminę i kuskohigrynę. Zatrucia zdarzają się przez żucie i jedzenie nasion na skutek pomylenia ich z nasionami maku oraz korzeniem przez pomylenie z korzeniem skorzonery lub pasternaku. Objawy zatrucia: Charakterystycznym objawem zatrucia lulkiem są halucynacje. Typowe jest rozszerzenie źrenicy i wysuszenie błon śluzowych jamy ustnej i gardła. W stanie halucynacji wywoływanych przez liście lulka dominuje duże pobudzenie ruchowe, co jest charakterystyczne i odróżnia te zatrucia od zatruć pokrzykiem lub bieluniem.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Roślina lecznicza. Surowiec zielarski: liście. Ze względu na swoją wielką toksyczność nie są bezpośrednio wykorzystywane w lecznictwie, stanowią głównie surowiec dla przemysłu farmakologicznego[5]. Duże ilości używane są do wyrobu Oleum Hyoscyami.
  • Pliniusz radził wdychać dym z palonego lulka na uśmierzenie bólu zębów, a w średniowieczu stosowano lulek do znieczuleń. W homeopatii używano go jako preparatu na uspokojenie, czasem przeciwbólowo przy silnych bólach gośćcowych, zapaleniach korzonków i nerwobólach.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Stosowano go jako trutkę na szczury i myszy w spichlerzach, ale też i do wzmacniania piwa.
  • Psychoaktywny lulek czarny znany był już w epoce brązu w rejonie Alp. Przypuszczalnie używali go wczesnośredniowieczni Rusowie w trakcie pogrzebu opisanego przez arabskiego kupca i podróżnika Ibn Fadlana. Napój uwarzony z tej rośliny serwowano niewolnicom zabijanym w ofierze dla zmarłego wielmoży.
  • Europejskie czarownice z czasów renesansu używały właśnie lulka czarnego oraz pokrzyku, mandragory i bielunia do produkcji tzw. „maści do latania”.

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-06-13].
  2. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-06-18].
  3. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  4. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  5. Jindřich Krejča, Jan Macků: Atlas roślin leczniczych. Warszawa: Zakł. Nar. im. Ossolińskich, 1989. ISBN 83-04-03281-3.