Pewex

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy sieci sklepów walutowych. Zobacz też: Pewex - grupa muzyczna.
Kiosk dewizowy w hotelu „Continental” Orbis w Szczecinie – 1966 rok

Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego „Pewex”przedsiębiorstwo państwowe z siedzibą w Warszawie, prowadzące sieć sklepów i kiosków walutowych w PRL. Powstała ona w 1972 z przekształcenia sklepów dewizowych banku PeKaO, w których można było kupić za waluty wymienialne towary niedostępne w innych sklepach lub trudno dostępne, zarówno importowane jak i krajowe. Z tego powodu marka "Pewex" (której brzmienie wywodzi się od skrótu Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego) była w czasach PRL synonimem towarów luksusowych.

Działalność[edytuj | edytuj kod]

Działalność Pewexu miała charakter tzw. eksportu wewnętrznego. Odbywała się także w ramach tzw. systemu duty free – sprzedaż towarów nie była obciążona ani cłem, ani też obowiązującym w tym czasie podatkiem obrotowym, co oznaczało bardzo niski poziom cen w porównaniu z cenami istniejącymi w obszarze wolnorynkowym (ale nie z cenami w Polsce). Główną przesłanką istnienia sklepów Pewexu były niewymienialność złotego oraz brak wolnego rynku. Celem przedsiębiorstwa był skup walut wymienialnych od obywateli przez państwo[1]. W przypadku sprzedaży produktów importowanych zysk państwa brał się z marży handlowej, która mogła być wysoka w warunkach monopolu, natomiast w przypadku produktów krajowych państwo uzyskiwało w ten sposób dewizy, co było prostsze od eksportu towarów do państw strefy wolnorynkowej[1]. Pewex działał w oparciu o zezwolenie wydane przez Ministra Finansów.

Ceny w Pewexie ustalane były w oparciu o dolara amerykańskiego. Kasy przyjmowały wszystkie waluty wymienialne oraz bony towarowe PeKaO, natomiast do 1990 roku nie akceptowano polskich złotych. W roku 1990, od momentu wprowadzenia swojej wymienialności, złoty trafił na listę akceptowanych walut, zaś 1 stycznia 1991 stał się jedynym środkiem płatniczym.

Co ciekawe – oficjalnie zakupy w Pewexie co najmniej w sporym stopniu opierane były na nielegalnym pozyskaniu dewiz (podobnie jak skup złota za PRL-u miał za zadanie odzyskać nielegalnie przetrzymane/wwiezione do kraju), nielegalnym wg prawa uchwalonego przez ten sam system, który Pewex stworzył. Ustawa z 28 października 1950 r., zakazywała nie tylko handlu dewizami i kruszcami, ale wręcz ich posiadania (Dz.U. 1950 nr 50 poz. 460)[2]. Zniesiony w listopadzie 1956 r. zakaz posiadania dewiz, złota i platyny nie oznaczał oficjalnie przyzwolenia na swobodny obrót (de facto Pewex miał wielokrotnie większy niż limity na wymiany czy legalne wwiezienie do kraju, dodatkowo nie kontrolowano dat na banknotach dolarowych), nie był on jednak tak zwalczany jak wcześniej[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Reklama "Pewexu" w Łodzi

W drugiej połowie lat osiemdziesiątych dyrektorem Pewexu był oficer wywiadu PRLMarian Zacharski. Sklepy walutowe utraciły rację bytu w momencie cofnięcia im specjalnego zezwolenia Ministra Finansów, wprowadzenia ceł i podatków na oferowane produkty oraz wprowadzenia wymienialności złotówki. Pewex nie był w stanie dostosować się do działania w warunkach otwartej konkurencji i zaczął powoli podupadać, rosło zadłużenie firmy. W 1993 roku złożono pierwszy wniosek o ogłoszenie upadłości przedsiębiorstwa. Ten i kolejne wnioski zostały jednak oddalone. W roku 1995 zadłużenie firmy sięgnęło 183 mln zł. W 1996 roku miała miejsce ugoda bankowa. Firma została przekształcona w spółkę, a część wierzytelności zamieniono na akcje. Głównym akcjonariuszem Pewexu została francuska firma Concorde Investissement[4].

W 1997 ponad 150 sklepów działających jeszcze pod szyldem Pewexu zostało przejętych przez Concorde Investissement, zaś Pewex zajął się zarządzaniem nieruchomościami jako Towarzystwo Handlu i Nieruchomości Pewex SA. W 2003 roku doszło do fuzji THiN Pewex i Concorde Investissement, co usunęło markę Pewex z polskiego rynku[5]. W grudniu 2013 marka została reaktywowana przez Monster Media Group (to m.in. właściciel serwisu Demotywatory.pl)[6].

Asortyment[edytuj | edytuj kod]

W Pewexie sprzedawano zarówno towary zagraniczne jak i krajowe, takie jak:

  • odzież (m.in. dżinsy),
  • tkaniny, firanki, włóczki,
  • artykuły spożywcze (od słodyczy i kawy, poprzez colę, a na trwale zakonserwowanych wyrobach mięsnych kończąc, w tym polskiej szynce eksportowej),
  • alkohole,
  • kosmetyki,
  • zabawki (w tym np. klocki Lego i samochody Matchbox),
  • sprzęt sportowy,
  • artykuły RTV i gospodarstwa domowego,
  • mikrokomputery,
  • samochody,
  • artykuły motoryzacyjne (oleje silnikowe, opony),
  • materiały budowlane,
  • elektronarzędzia.

Oferowane towary krajowe zazwyczaj były wyższej jakości, niż te przeznaczane do otwartej sprzedaży i w zasadzie nie były w niej dostępne lub ich podaż dla otwartej sprzedaży była niewielka.

Znaczenie w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Reklama Pewexu w Gdańsku

Sklepy Pewexu obrastały swoistą subkulturą tzw. cinkciarzy (od ang. change cash) oferujących nielegalną sprzedaż lub kupno walut wymienialnych i bonów dewizowych po kursie czarnorynkowym. Środowisko to było spenetrowane przez aparat bezpieczeństwa PRL (SB), czym należy tłumaczyć rzadkie interwencje milicji w ten proceder.

Sklepy walutowe[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Sklep walutowy.

Podobną siecią sklepów jak Pewex była „Baltona”. W niej również można było kupować za waluty obce, lecz wyłącznie po spełnieniu odpowiednich warunków (np. dłuższy służbowy pobyt za granicą). Zasady te zmieniono w 1987 roku i sklepy stały się dostępne dla wszystkich posiadających waluty wymienialne i bony dewizowe.

W 1988 roku w woj. katowickim Przedsiębiorstwo Zaopatrzenia Górniczego utworzyło sieć sklepów Carbon działająca na identycznych zasadach co Pewex i oferująca zbliżony asortyment.

W 1989 roku Kombinat Rolno-Przemysłowy „Igloopol” w Dębicy również otworzył swój sklep dewizowy pn. Igloopex.

Sklepy dewizowe działające na podobnych zasadach jak sklepy Pewexu działały we wszystkich państwach tzw. obozu socjalistycznego, na przykład w Czechosłowacji nazywały się Tuzex, w NRDIntershop, a w BułgariiCorecom. W ZSRR ich nazwy były odmienne w każdej z republik. W RFSRR ich nazwa od 1964 brzmiała Bieriozka. Wcześniej, w latach 1931–1936, w ZSRR działały sklepy walutowej pod nazwą Torgsin.

W 2013 roku grupa medialna z Trójmiasta wykupiła prawa do nazwy i logo Pewexu, otwierając pod tradycyjnym szyldem e-sklep, utrzymany w estetyce nawiązującej do klimatów PRL-u, oferujący markowe produkty, nawiązujące do oferty dawnej sieci sklepów [7].Także we Włoszech działa sieć supermarketów o nazwie Pewex, wykorzystująca logo sklepów z okresu PRL.

Wikimedia Commons

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Marcin Kula, Zachód to bogactwo w: Mówią wieki nr 02/2005 (542), s. 29 ISSN 1230-4018
  2. Dz. U. z 1950 r. Nr 50, poz. 460
  3. Jerzy Kochanowski: Złoto na czarno. W: Polityka [on-line]. 2008-07-22. [dostęp 2008-07-22].
  4. MS: Historia Peweksu (pol.). dziennik.krakow.pl, 1 lutego 2001. [dostęp 24 sierpnia 2010].
  5. Cezary Pytlos: Pewex dokonał żywota (pol.). biznespolska.pl, 24 marca 2003. [dostęp 24 sierpnia 2010].[martwy link]
  6. Daria Różańska: Twórcy Demotywatory.pl wprowadzają do sieci markę Pewex. Press, 17.12.2013. [dostęp 2014-11-07].
  7. http://pieniadze.gazeta.pl/Gospodarka/1,122003,14056608,PRL_owski_Pewex_powraca__Marke_reaktywuje_Joe_Monster.html