Pewex

Kiosk dewizowy w hotelu „Continental” Orbis w Szczecinie - 1966 rok

Pewex - (skrót od Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego) – sieć sklepów i kiosków walutowych w PRL, powstałych w 1972 z przekształcenia sklepów dewizowych banku PeKaO, w których można było kupić za waluty wymienialne towary niedostępne w innych zwykłych sklepach lub trudno dostępne, zarówno importowane jak i krajowe. Dlatego to marka Pewex była w czasach PRL synonimem towarów luksusowych.

Działalność

Działalność Pewexu miała charakter tzw. eksportu wewnętrznego. Odbywała się także w ramach tzw. systemu duty free - sprzedaż towarów nie była obciążona ani cłem, ani też obowiązującym w tym czasie podatkiem obrotowym, co oznaczało bardzo niski poziom cen w porównaniu z cenami istniejącymi w obszarze wolnorynkowym (ale nie z cenami w Polsce). Główną przesłanką istnienia sklepów Pewexu były niewymienialność złotego oraz brak wolnego rynku. Celem przedsiębiorstwa był skup walut wymienialnych od obywateli przez państwo. W przypadku sprzedaży produktów importowanych zysk państwa brał się z marży handlowej, która mogła być wysoka w warunkach monopolu, natomiast w przypadku produktów krajowych państwo uzyskiwało w ten sposób dewizy, co było prostsze od eksportu towarów do państw strefy wolnorynkowej. Pewex działał w oparciu o zezwolenie wydane przez Ministra Finansów.

Ceny w Pewexie ustalane były w oparciu o dolara amerykańskiego. Kasy przyjmowały wszystkie waluty wymienialne oraz bony towarowe PeKaO, natomiast do 1990 roku nie akceptowano polskich złotych. W roku 1990, od momentu wprowadzenia swojej wymienialności, złoty trafił na listę akceptowanych walut, zaś 1 stycznia 1991 stał się jedynym środkiem płatniczym.

Historia

Reklama "Pewexu" w Łodzi

W drugiej połowie lat osiemdziesiątych dyrektorem Pewexu był oficer wywiadu PRL - Marian Zacharski. Sklepy walutowe utraciły rację bytu w momencie cofnięcia im specjalnego zezwolenia Ministra Finansów, wprowadzenia ceł i podatków na oferowane produkty oraz wprowadzenia wymienialności złotówki. Pewex nie był w stanie dostosować się do działania w warunkach otwartej konkurencji i zaczął powoli podupadać, rosło zadłużenie firmy. W 1993 roku złożono pierwszy wniosek o ogłoszenie upadłości przedsiębiorstwa. Ten i kolejne wnioski zostały jednak oddalone. W roku 1995 zadłużenie firmy sięgnęło 183 mln zł. W 1996 roku miała miejsce ugoda bankowa. Firma została przekształcona w spółkę, a część wierzytelności zamieniono na akcje. Głównym akcjonariuszem Peweksu została francuska firma Concorde Investissement.

W 1997 ponad 150 sklepów działających jeszcze pod szyldem Peweksu zostało przejętych przez Concorde Investissement, zaś Pewex zajął się zarządzaniem nieruchomościami jako Towarzystwo Handlu i Nieruchomości Pewex SA. W 2003 roku doszło do fuzji THiN Pewex i Concorde Investissement, co oznaczało ostateczny koniec marki Pewex na polskim rynku.

Asortyment

W Pewexie sprzedawano zarówno towary zagraniczne jak i krajowe, takie jak:

• odzież (m.in. dżinsy),
• tkaniny, firanki, włóczki,
• artykuły spożywcze (od słodyczy i kawy, poprzez colę, a na trwale zakonserwowanych wyrobach mięsnych kończąc, w tym polskiej szynce eksportowej),
• alkohole,
• kosmetyki,
• zabawki (w tym np. klocki LEGO i samochody Matchbox),
• sprzęt sportowy,
• artykuły RTV i gospodarstwa domowego,
• mikrokomputery,
• samochody,
• artykuły motoryzacyjne (oleje silnikowe, opony),
• materiały budowlane,
• elektronarzędzia.

Oferowane towary krajowe zazwyczaj były wyższej jakości, niż te przeznaczane do otwartej sprzedaży i w zasadzie nie były w niej dostępne lub ich podaż dla otwartej sprzedaży była niewielka.

Znaczenie w kulturze

Reklama Pewexu w Gdańsku

Sklepy Pewexu obrastały swoistą subkulturą tzw. cinkciarzy (od ang. change money) oferujących nielegalną sprzedaż lub kupno walut wymienialnych i bonów dewizowych po kursie czarnorynkowym. Środowisko to było spenetrowane przez aparat bezpieczeństwa PRL (SB), czym należy tłumaczyć rzadkie interwencje milicji w ten proceder.

Sklepy walutowe

Podobną siecią sklepów jak Pewex była "Baltona". W niej również można było kupować za waluty obce, lecz wyłącznie po spełnieniu odpowiednich warunków (np. dłuższy służbowy pobyt za granicą). Zasady te zmieniono w 1987 roku i sklepy stały się dostępne dla wszystkich posiadających waluty wymienialne i bony dewizowe.

W 1988 roku w woj. katowickim powstała sieć sklepów Carbon działająca na identycznych zasadach co Pewex i oferująca zbliżony asortyment. Sklepy dewizowe działające na podobnych zasadach jak sklepy Pewexu działały we wszystkich państwach tzw. obozu socjalistycznego, na przykład w Czechosłowacji nazywały się Tuzex, w NRD - Intershop, a w Bułgarii - Corecom. W ZSRR ich nazwy były odmienne w każdej z republik. W RFSRR ich nazwa od 1964 brzmiała Bieriozka. Wcześniej, w latach 1931-1936, w ZSRR działały sklepy walutowej pod nazwą Torgsin.

Aktualnie we Włoszech działa sieć supermarketów o nazwie Pewex, wykorzystująca logo sklepów z okresu PRL.

Zobacz też

• Baltona
• Bon towarowy PeKaO