Platyna

Platyna
iryd ← platyna → złoto
Pd ↑ Pt ↓ Ds 78 Pt
Wygląd
srebrzystobiały
Ogólne informacje
Nazwa, symbol, l.a.	platyna, Pt, 78 (łac. platinum)
Grupa, okres, blok	10, 6, d
Stopień utlenienia	2, 4
Właściwości metaliczne	metal przejściowy
Właściwości tlenków	średnio zasadowe
Masa atomowa	195,078 u
Stan skupienia	stały
Gęstość	21090 kg/m³
Temperatura topnienia	1768 °C
Temperatura wrzenia	3825 °C
Numer CAS	7440-06-4
PubChem	23939
Właściwości atomowe Promień • atomowy • walencyjny • van der Waalsa 135 (obl. 177) pm 128 pm 175 pm Konfiguracja elektronowa [Xe]4f145d96s1 Zapełnienie powłok 2, 8, 18, 32, 17, 1 Elektroujemność • w skali Paulinga • w skali Allreda 2,28 1,44 Potencjały jonizacyjne I 870 kJ/mol II 1791 kJ/mol III 2800 kJ/mol
Właściwości fizyczne Ciepło parowania 510 kJ/mol Ciepło topnienia 19,6 kJ/mol Ciśnienie pary nasyconej 0,0312 Pa (2045 K) Konduktywność 9,66×106 S/m Ciepło właściwe 130 J/(kg·K) Przewodność cieplna 71,6 W/(m·K) Układ krystalograficzny regularny ściennie centrowany Twardość • w skali Mohsa 3,5 Prędkość dźwięku 2680 m/s (293,15 K) Objętość molowa 9,09×10−6 m³/mol
Najbardziej stabilne izotopy izotop wyst. o.p.r. s.r. e.r. MeV p.r. 190Pt 0,01% 5,25×104 lat α 3,249 186Os 192Pt 0,79% stabilny izotop z 114 neutronami 193Pt {syn.} 50 lat w.e. 0,057 193Ir 194Pt 32,9% stabilny izotop z 116 neutronami 195Pt 33,8% stabilny izotop z 117 neutronami 196Pt 25,3% stabilny izotop z 118 neutronami 198Pt 7,2% stabilny izotop z 120 neutronami
Niebezpieczeństwa MSDS Zewnętrzne dane MSDS Zagrożenia (GHS) wg MSDS Niebezpieczeństwo Zwroty H H228 Zwroty EUH brak zwrotów EUH Zwroty P P210 Zagrożenia (UE) wg MSDS Łatwopalny (F) Zwroty R R11 Zwroty S S7/9, S16, S33 NFPA 704 0 2 3   Numer RTECS TP2160000
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą warunków normalnych (0 °C, 1013,25 hPa)
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło platyna w Wikisłowniku

Samorodek platyny z kopalni w masywie Kondjor w Rosji. Wymiary ok. 35 × 23 × 14 mm, masa ok. 112 g

Platyna (Pt, łac. platinum) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych w układzie okresowym, metal szlachetny. Nazwa pochodzi od hiszpańskiego słowa platina, zdrobnienia słowa oznaczającego srebro. Pierwiastek ten był znany w Ameryce jeszcze w czasach prekolumbijskich. Do Europy został sprowadzony w 1750 roku przez Hiszpanów, którzy sądzili, że jest to tylko odmiana srebra. Platyna posiada 36 izotopów z zakresu mas 172–201. W naturalnym składzie izotopowym występują izotopy 190, 192, 194, 195, 196 i 198, z których 194, 195, 196 i 198 są trwałe i stanowią główną część składu.

Właściwości

W stanie czystym platyna jest srebrzystobiałym metalem o silnym połysku, kowalnym i ciągliwym. Nie reaguje z tlenem, wodą, kwasem chlorowodorowym i azotowym. Roztwarza się w wodzie królewskiej tworząc kwas heksachloroplatynowy (H₂PtCl₆·nH₂O), reaguje z halogenami, siarką, cyjankami i silnymi zasadami.

Najważniejsze związki platyny to kwas heksachloroplatynowy, chlorek platyny i wywodzące się z tych związków kompleksy metaloorganiczne, które są masowo wykorzystywane jako katalizatory wielu przemysłowo stosowanych reakcji chemicznych.

Występowanie

Platyna jest metalem wyjątkowo rzadkim. Występuje w skorupie ziemskiej w ilościach ok. 4 ppb, w postaci rodzimej (zob. platyna rodzima), w stopie z irydem (platynoiryd) oraz w postaci rudy i jako zanieczyszczenie rud niklu i miedzi.

Zastosowanie

W związku ze swoją niską reaktywnością platyna używana jest w jubilerstwie, będąc metalem cenniejszym od złota i srebra. Platyna jest również wykorzystywana jako katalizator (np. w katalizatorach samochodowych), znajduje zastosowanie w przemyśle elektronicznym – produkuje się z niej elementy urządzeń pomiarowych (np. jest składnikiem elektrod II rodzaju, m.in. w pH-metrach i w ogniwach paliwowych). Z platyny wykonuje się także rezystory stosowane do pomiaru temperatury (np. standardowe 100-omowe, tzw. Pt-100) ze względu na ich stabilność. Ze stopów platyny wykonuje się także niektóre typy termopar.

Niektóre związki platyny znajdują zastosowanie w medycynie, np. cisplatyna i karboplatyna są wykorzystywane w chemioterapii do zwalczania niektórych rodzajów nowotworów.

Ciekawostki

• Samorodki platyny jako bezużyteczne były w przeszłości wyrzucane lub używane do budowy domów.
• Platyna aż do XIX wieku służyła prawie wyłącznie oszustom do wykonywania fałszywych monet
• Na początku otrzymywano ją przez rozkład arsenku platyny PtAs₂