Roztocze Wschodnie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Roztocze Wschodnie
PL Źródła Tanwi nature reserve 1.jpg
Południoworoztoczański Park Krajobrazowy
343.23 Roztocze Wschodnie.png
Megaregion Pozaalpejska Europa Środkowa
Prowincja Wyżyny Polskie
Podprowincja Wyżyna Lubelsko-Lwowska
Makroregion Roztocze
Mezoregion Roztocze Wschodnie
Zajmowane
jednostki
administracyjne
Polska:
- woj. lubelskie
- woj. podkarpackie
Ukraina:
- obwód lwowski

Roztocze Wschodnie (343.23), zwane też Roztoczem Południowym – jeden z trzech mezoregionów Roztocza, najwyższa jego część o powierzchni 1056 km2. Przecięte jest granicą polsko-ukraińską; na Ukrainie sięgające po Lwów. Osiąga po polskiej stronie wysokości od 230 do 391,5 m n.p.m. a po ukraińskiej do 409 m n.p.m.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Mezoregion Roztocze Wschodnie jest jedną z trzech części makrogerionu Roztocze (343.2). Graniczy z Kotliną Pobuża (Równiną Bełską) na północnym wschodzie, Kotliną Sandomierską (Równiną Biłgorajską i Płaskowyżem Tarnogrodzkim) na południowym zachodzie, Wyżyną Lubelską (Roztoczem Środkowym) na północy oraz Wyżyną Podolską (na Ukrainie) na południowym wschodzie. Granicę z Roztoczem Środkowym można wyznaczyć wzdłuż obniżenia ciągnącego się od Lubyczy Królewskiej do Narola.

Roztocze Wschodnie ma unikalne położenie w Polsce (i Europie) - leży pomiędzy dwoma megaregionami - Regionem Karpackim i Niżem Wschodnioeuropejskim (samo należąc do Pozaalpejskiej Europy Środkowej)[1].

Podział Roztocza Wschodniego[edytuj | edytuj kod]

Roztocze Wschodnie dzieli się trzy części[2] :

Ukształtowanie terenu[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba terenu Roztocza Wschodniego charakteryzuje się rozległymi wierzchowinami, wzniesionymi 100-150 m. ponad dna otaczających je kotlin. Są one pozostałościami większych równin, uformowanymi w końcu trzeciorzędu i na początku czwartorzędu. Wierzchowiny pocięte są gęstą i skomplikowaną siecią dolin i wąwozów na odosobnione pagóry i płaskowyże. Innym, charakterystycznym elementem są ostańce, których największe zgrupowanie znajduje się w okolicy Huty Lubyckiej. Zbudowane są one z mioceńskich piasków, z czapą wapieni rafowych na powierzchni. Najwyższe wzniesienia po polskiej stronie Roztocza Wschodniego to Długi Goraj (391,5 m n.p.m.), Wielki Dział (390,4 m n.p.m.) i Krągły Goraj (388,7 m n.p.m.), a po stronie ukraińskiej Czartowska Skała (409,0 m n.p.m.).

Stosunki wodne[edytuj | edytuj kod]

Wody powierzchniowe[edytuj | edytuj kod]

Przez Roztocze Wschodnie przebiega europejski dział wodny oddzielający zlewiska Morza Bałtyckiego (dorzecze Wisły) i Morza Czarnego (dorzecze Dniestru). Roztocze rozdziela także dorzecze Wisły i Sanu od Wieprza i Bugu. Wschodni stok odwadniają dopływy Bugu: Sołokija z Prutnikiem oraz Rata z Tyliczem, Maruńką, Moszczanką i Derewieńką, Świnia z Fujną, Pełtew z Remeniówką, Młynówką, Brzuchowiczanką i Górną Pełtwią oraz Maruńka z Czyszką i Kabanówką. Wody z zachodniego obszaru Roztocza spływają do Sanu - Tanew, do której uchodzi Potok Łosiniecki, Jeleń i Wirowa z Pauczą, Różańcem, Łówczą i Brusienką oraz dopływy Lubaczówki (Smolinka, Zawadówka, Gnojeniec) i rzeczka Szkło. Południowy stok Roztocza odwadniają dopływy Dniestru: Wereszyca Górna z Domażyrem. Roztocze Południowe (Wschodnie) ma 2,5 razy większą gęstość sieci rzecznej (0,4 km/km2) od Północnego (0,15 km/km2).

Wody podziemne[edytuj | edytuj kod]

Wody podziemne pierwszego poziomu występują na Roztoczu w utworach górnej kredy, trzeciorzędu i czwartorzędu. Kredowe piętro wodonośne występuje w marglach, opokach i gezach. Miąższość strefy zawodnienia na Roztoczu Wschodnim wynosi 100-120 m. Trzeciorzędowe piętro wodonośne w strefie krawędziowej, w pasie 10 km. Serie trzeciorzędowe tworzą wapienie, piaski i piaskowce o miąższości do 75 m. Doliny rzeczne wypełnione są utworami czwartorzędowymi. Warstwa zawodnionych osadów wynosi od kilku do 40 m. Pierwsze zwierciadło wody znajduje się na głębokości 0,5-2 m, drugie, głębsze leży w żwirach i gruboziarnistych piaskach plejstoceńskich. Na głównym grzbiecie Roztocza Wschodniego zwierciadło wody podziemnej występuje powyżej 320 m n.p.m. i gwałtownie obniża się ku dolinom i strefom krawędziowym do wysokości 220-280 m n.p.m.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Na Roztoczu Wschodnim stwierdzono 160 źródeł czynnych i 20-30 nieczynnych. Występują najliczniej na zboczach (66-75 %), rzadziej w dolinach (10-18 %) i na międzyrzeczach (3-7 %). Na Roztoczu Rawskim jedno źródło przypada na 4-12 km2, Janowskim na 9-50 km2,, Lwowskim na 5-16 km2. Ponad 70 % źródeł ma wydajność do 2 l/s, a pozostałe 20-110 l/s.

Lasy[edytuj | edytuj kod]

Roztocze Wschodnie jest silnie zalesione. Lesistość jego polskiej części wynosi ponad 60 %. Dominuje własność państwowa (ponad 90 %). Strefowy układ siedlisk jest podobny jak na Roztoczu Środkowym, lecz przeważnie są to siedliska żyźniejsze. Dominuje las świeży (42 %) i las mieszany świeży (25%). Stosunkowo dużo jest borów mieszanych wilgotnych (7 %) jako konsekwencja licznych tu źródlisk rzek i potoków. W składzie gatunkowym dominuje sosna (55%) oraz buk (26 %). Osobliwością Roztocza Wschodniego są buczyny z płatami barwinka pospolitego. Jodła zajmuje 4 %, nieco większy jest udział olszy i brzozy[4].

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

W polskiej części Roztocza Wschodniego znajduje się Południoworoztoczański Park Krajobrazowy. W części ukraińskiej utworzono zaś Jaworowski Narodowy Park Przyrodniczy[5] [6], parki krajobrazowe i rezerwaty: Rezerwat Roztocze[7], Zawalów, Grzęda, Zniesienie, Czartowska Skała oraz rezerwaty leśne: Majdan, Żuri i hydrologiczny Potylicz. Ścisłą ochroną objęto 21 km2. Ochrona częściową 71 km2, a rezerwaty stanowią 2 km2.

Walory krajoznawcze Roztocza Wschodniego[edytuj | edytuj kod]

W Polsce[edytuj | edytuj kod]

Na Ukrainie[edytuj | edytuj kod]

Na Roztoczu Wschodnim i jego obrzeżach znajdują się m.in.:

Przypisy

  1. Tak więc, podróżując z Horyńca-Zdroju do Hrebennego (niespełna 30 km) przecina aż 3 megaregiony.
  2. Jan Buraczyński, Roztocze. Dzieje osadnictwa, Lublin 2008, s. 19-24, ISBN 978-83-60594-20-9.
  3. Według przedwojennych map - 414 m n.p.m .
  4. Zenon Matyga, Lasy Roztocza [w:] Roztocze, Warszawa 1997, ISBN 83-85496-44-0.
  5. Jaworowski Narodowy Park Przyrodniczy – www.yavoriv-park.com.ua (ukr.)
  6. Яворівський національний природний парк – www.ukrainaincognita.com (ukr.) (ros.)
  7. Природний заповідник "Розточчя" – www.ukrainaincognita.com (ukr.) (ros.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Buraczyński, Roztocze. Dzieje osadnictwa, Lublin 2008, ISBN 978-83-60594-20-9.
  • Paweł Wład, Marek Wiśniewski, Roztocze Wschodnie, Wydawnictwo Naukowe, Turystyczne i Edukacyjne, Mielec 2004.
  • Mapa Roztocze Wschodnie, 1:60000, Wydawnictwo Naukowe, Turystyczne i Edukacyjne, Mielec 2005.
  • Roztocze album z serii Krainy piękna, Wydawnictwo Voyager, Warszawa 1997, ISBN 83-85496-44-0.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]