Tekst masorecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Papirus Nasha, pochodzący z II wieku p.n.e., zawierający tekst przedmasorecki

Tekst masorecki – ujednolicony i uznany za oficjalny tekst Biblii hebrajskiej zapisany przy pomocy spółgłosek oraz systemu znaków samogłoskowych w postaci kropek i kresek umieszczanych nad lub pod spółgłoskami a opracowanego przez masoretów. W opracowaniach krytycznych oznaczany symbolem TM[1].

Powstanie tekstu masoreckiego[edytuj | edytuj kod]

Kodeks z Aleppo, zawierający tekst masorecki z widoczną masorą

Pierwszymi kopistami, którzy od czasów Ezdrasza zajmowali się przepisywaniem poszczególnych ksiąg biblijnych, byli soferowie. Kopie tworzone przez nich nie były doskonałe przez co do tekstu wkradały się mimowolne lub też świadome zmiany. A ponieważ w tych najstarszych kopiach tekst Biblii hebrajskiej nie był ujednolicany z innymi rękopisami pomiędzy poszczególnymi manuskryptami występowały różnice[2].

Starania o ustalenie jednolitego tekstu podjęto po synodzie w Jamni, na którym ustalono kanon hebrajski. Pierwsze ustalenia dotyczące pierwotnego tekstu Biblii poczynił Akiba ben Josef (50-137). Zaczęto je traktować jako niepodważalne, przez co stały się one wersjami obowiązującymi. Wtedy też kopiści zaczęli uważać spółgłoskowy tekst Biblii za nienaruszalny. W tekście pojawiły się jedynie uwagi (qerê – ketîb) wskazujące, jak należy dane słowo wymawiać (qerê), jeżeli wymowa różni się od tekstu pisanego (ketîb). W tym wczesnym okresie zaczęto również zliczać poszczególne wiersze, wyrazy i litery tekstu Pisma Świętego. Tekst podzielono na perykopy liturgiczne, zwane sederami i paraszami, co gwarantowało przekazywanie tekstu Biblii bez zmian[3].

Gdy w 135 roku n.e. upadło powstanie Bar-Kochby, część żydowskich uczonych wyemigrowała do Babilonii, gdzie założyli akademie biblijne m.in. w Nehardei i Surze. Podobne szkoły biblijne powstały również na terenie Palestyny w Cezarei, Tyberiadzie i Seforis. Pracę nad przekazem tekstu Biblii kontynuowali tannaici (od I do początku III wieku) oraz amoraici (do początku VI wieku). Opracowali oni między innymi zasady przepisywania ksiąg świętych tak, aby uniknąć wkradania się do tekstu błędów[3].

Ostatecznie więc treść oraz forma tekstu masoreckiego były przekazywane przez rabinów w długotrwałym procesie trwającym od I wieku do około 950 roku n.e., a przyjęte, opracowane i opatrzone komentarzami przez masoretów. Masoreci rozpoczęli swoją działalność w VII wieku[3]. W celu zapewnienia możliwie dokładnego i bezbłędnego przekazu ci uczeni żydowscy umieszczali również dodatkowe komentarze w formie uwag marginesowych zwanych masorą oraz znaki samogłoskowe, które miały na celu unikanie nieporozumień w odczycie i interpretacji tekstu hebrajskiego.

Masora[edytuj | edytuj kod]

Masora dzieli się na: masora parva (mała) lub masora marginalis czyli uwagi w tekście masoreckim zapisywane na marginesach lewym, prawym oraz między kolumnami, natomiast uwagi na górnym i dolnym marginesie to masora magna (duża)[4].

Komentarze uzupełniające tekst Biblii nie były jednolite. Ze względu na kryterium geograficzne masorę można podzielić na babilońską (wschodnią) i palestyńską (zachodnią). Czasem wyróżnia się jeszcze masorę tyberiadzką, ponieważ jednak Tyberiada leży w Galilei, a Galilea jest częścią Palestyny, należy ją uznać raczej za główny ośrodek szkoły palestyńskiej[1]. Masora wschodnia znaki samogłoskowe stawiała nad spółgłoskami, a masora zachodnia pod nimi[5]. Zachodnia była dziełem dwóch rodów, ben Neftalich i ben Aszerów. Ben Aszerowie działali w Tyberiadzie. Ostatecznie przyjął się tekst tyberiadzki, na nim zostały oparte drukowane wydania Biblii hebrajskiej[6].

Najstarszą znaną próbą porównywania różnic między masorecką tradycją ben Aszera a ben Neftalego wykonał przed 1050 rokiem n.e. Mishael ben Uzzjel w swoim dziele KitāĠ Ǧī-Ḥulaf. Ogromną ilość masoreckich komentarzy zgromadzonych głównie na podstawie hiszpańskich rękopisów, można znaleźć w komentarzu krytycznym znanym jako Minhath Shai Salomona Jedidiaha Norziego ukończonym w 1626 i wydrukowanym w Mantua Bible w 1742 roku[7].

Manuskrypty[edytuj | edytuj kod]

Nie zachowały się manuskrypty biblijne pochodzące z pierwszych sześciu wieków naszej ery, które łączyły by zwoje odkryte w Qumran z najstarszymi masoreckimi rękopisami[a]. Z przekazów znane są Codex Muggeh („poprawiony”), zagubiony kodeks na który jako na źródło powołują się masoreci na początku X wieku oraz Codex Hilleli pochodzący z około 600 roku n.e., który został zniszczony w 1197 roku w Hiszpanii, a którego kilka zdań zachowało się w literaturze rabinicznej[8].

W czasach nam współczesnym Benjamin Kennicott znał 615 rękopisów masoreckich, którymi posłużył się do zebrania wariantów tekstu (Oxford 1776-1780), a Giovanni Bernado De Rossi opublikował listę 731 manuskryptów (Parma 1784-1788)[9]. Do dziś zachowało się około 2000 rękopisów przekazujących tekst masorecki. Część z nich jest odpisem całego Starego Testamentu, a część przekazuje poszczególne księgi Biblii hebrajskiej. Zaledwie 4 manuskrypty pochodzą z IX lub X wieku, 4 kolejne z XI wieku, a 8 z XII wieku. Reszta manuskryptów została napisana pomiędzy XIII a XV wiekiem[3]. Najstarszymi kodeksami reprezentującymi tekst masorecki są:

Puncta extraordinaria[edytuj | edytuj kod]

Puncta extraordinaria (z łac.niezwykłe miejsca”) to 15 miejsc w Biblii hebrajskiej zaznaczonych i wyróżnionych przez soferów kropkami lub kreskami. Niektóre z tych miejsc nie mają wpływu na tłumaczenie lub interpretację Pisma Świętego, inne natomiast są istotne[10].

Puncta extraordinaria oznaczone w tekście masoreckim występują w następujących miejscach:

Zapytali go” – zaznaczone „go”;
  • Rodzaju 19:33
zaznaczony fragment „ani kiedy wstała”;
  • Rodzaju 33:4
i go ucałował” – TM, Sam, LXXBagster i vg. Masora wskazuje, że te słowa powinny być prawdopodobnie pominięte. Wydania BHK i BHS sugerują, że zostały one prawdopodobnie dodane do tekstu;
  • Rodzaju 37:12
trzodę swego ojca” – TM, LXX, syrp, vg. Masora wskazuje, że są to słowa wątpliwe i powinny być pominięte;
w kodeksach A oraz B19A oznaczone słowa „do nas i do naszych synów”, w kodeksie A pierwsza spółgłoska przyimka „do” została oznaczona. Jednak te słowa znajdują się w przedmasoreckim rękopisie LXX P. Fouad Inv. 266 pochodzącym z I wieku p.n.e.;
i Aaron” – TM, LXX, vg. Zwrot pominięty przez Sam, syrp i jedenaście hebrajskich mss;
  • Liczb 9:10
daleką podróż” - zaznaczona ostatnia litera słowa „daleką” co wskazuje, że czytanie jest wątpliwe;
  • Liczb 21:30
  • Liczb 29:15
i jedną dziesiątą miary” masora wskazuje, że należy ten werset czytać jak 29:4;
Gdybym w to nie wierzył” – tekst pominięty przez LXX, syrp, vg i pięć hebrajskich mss;

Właściwe znaczenie tych znaków jest kwestionowane. Niektórzy uważają, że te znaki wskazują na słowa, które zostały opuszczone w tekście. Inni uważają że, kropki wskazują frazy które nie występowały w niektórych rękopisach i których czytanie jest wątpliwe. Jeszcze inni uważają, że kropki mają po prostu pomóc czytelnikowi pamiętać znaczenie tekstu związane z tymi słowami a nadane przez starożytnych Hebrajczyków. Są też tacy, którzy twierdzą, że punkty te zostały oznaczone jako ochrona przed usunięciem przez kopistów fraz w tekście hebrajskim, które na pierwszy rzut oka i po porównaniu z równoległymi fragmentami Pisma Świętego wydawały się być zbędne.

Wszystkie 15 miejsc odnotowano w uwagach masora magna do tekstu masoreckiego Księgi Liczb 3:39.

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Porównanie rękopisu 1QIsaa pochodzącego z około 125 roku p.n.e., a znalezionego wśród rękopisów z Qumran, wykazało dużą zgodność rękopisu z tekstem masoreckim. Około 60% manuskryptów biblijnych z Qumran jest zgodna z tekstem masoreckim[11].

W X wieku n.e. tekst masorecki stał się standardowym tekstem judaizmu zachodniego, a później również innych społeczności żydowskich.

Uwagi

  1. Brak manuskryptów z tego okresu wynika ze sposobu postępowania z zużytymi rękopisami. Były ona składowane w genizach synagog a następnie co jakiś czas urządzano im pogrzeb.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Odpowiedzi. W: wiara.pl [on-line]. 2005-12-14. [dostęp 2013-04-26].
  2. Piotr Wasilewski: Tłumaczenia i tłumacze Biblii. W: Starożytne wersje Biblii [on-line]. biblia.info.pl. [dostęp 2013-06-28].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Piotr Łabuda: Tekst biblijny.. W: Radiowo-Internetowe Studium Biblijne. Wykład 11. [on-line]. studiumbiblijne.diecezja.tarnow.pl. [dostęp 2013-06-19]. s. 7, 8.
  4. E. Würthwein: Der Text des Alten Testaments. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1988, s. 33–36.
  5. E. Würthwein: Der Text des Alten Testaments. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1988, s. 28.
  6. E. Würthwein: Der Text des Alten Testaments. Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 1988, s. 30 nn.
  7. Encyklopaedia Britannica: Mishael ben Uzziel (ang.). britannica.com. [dostęp 2013-06-22].
  8. Encyklopaedia Britannica: Codex Mugah (ang.). britannica.com. [dostęp 2013-06-22].
  9. Encyklopaedia Britannica: Collations of the Masoretic materials (ang.). britannica.com. [dostęp 2013-06-22].
  10. The Fifteen Extraordinary Points of the Sopherim. (ang.). W: Appendix From The Companion Bible. [on-line]. therain.org, 1999. [dostęp 2013-06-12].
  11. Kilka słów o krytyce tekstu i Zwojach znad Morza Martwego.. biblista.pl. [dostęp 2013-04-26].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • W.R.F. Browning: Słownik biblijny. Warszawa: Faktor i Agora SA, 2009, s. 513, seria: Księgi Święte Religii Monoteistycznych. ISBN 978-83-7552-553-3.