Wieloświat

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Wieloświat (multiwersum, multiświat, metawszechświat, super-wszechświat, multiwszechświat, ultrawszechświat) – zbiór wszelkich możliwych wszechświatów[1], zawierający w sobie wszystko inne (w tym wszystkie możliwe, potencjalne – niezależnie od rozważanych czasoprzestrzeni lub wymiarów, w których się znajdują – wszechświaty; w tym także tak zwane wszechświaty równoległe). Do powstania tej definicji doprowadziła idea istnienia innych wszechświatów oprócz naszego.

Historia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Choć podobne koncepcje istniały już w starożytności, najczęściej używany dziś termin (ang. multiverse) został wymyślony w grudniu 1960 przez Andy'ego Nimmo, wówczas wiceprezesa Szkockiego Oddziału Brytyjskiego Towarzystwa Międzyplanetarnego na potrzeby odczytu o wieloświatowej interpretacji fizyki kwantowej, która opublikowana została w roku 1957. Odczyt ten miał miejsce w lutym 1961, kiedy to słowo oraz jego pierwotna definicja „widoczny wszechświat, którego wielokrotność stanowi całość wszechświata” zostały użyte po raz pierwszy. Definicja ta różniła się od obecnej dlatego, że definicją słowa 'wszechświat' było „wszystko, co istnieje”. „Uni” oznacza jeden, a „multi” wiele, więc według Nimmo wszystkie multiwersa składają się na jeden wszechświat.

Słowo używane było przez kilka lat zarówno poprawnie, jak i niepoprawnie. Pod koniec lat 60. XX wieku pisarz science fiction Michael Moorcock użył tego słowa do określenia zbioru wszystkich światów. Po przeczytaniu tej powieści, fizyk David Deutsch użył go w tym znaczeniu w pracy naukowej (m.in. rozwijającej kwantową teorię wielu światów Hugh Everetta III[2]) o zbiorze wszystkich możliwych wszechświatów, odwrotnie do pierwotnej definicji Andy'ego Nimmo. Po opublikowaniu tej pracy, słowo to rozpowszechniło się wśród innych naukowców. Obecnie więc słowo „wszechświat” oznacza jeden świat, rządzący się określonymi prawami, zaś „wieloświat” jest hipotetycznym zbiorem wszystkich wszechświatów.

Teorie naukowe[edytuj | edytuj kod]

Artystyczna wizja Wieloświata

Według kwantowej teorii wielu światów Hugh Everetta III, nazywanej przez niego „Wieloświatową Interpretacją Mechaniki Kwantowej” (ang. The Many-Worlds Interpretation of Quantum Mechanics), wszystko co może się zdarzyć, zdarza się na pewno w którejś z odnóg rzeczywistości, która przypomina wielkie, rozgałęziające się w każdej chwili drzewo życia. U Everetta każdy stan superpozycji jest jednakowo realny, lecz zdarza się w innym, równoległym wszechświecie. Kwantowy multiwszechświat (termin zaproponowany przez Deutscha) jest jak rozgałęziające się w nieskończoność drzewo. Oznacza to między innymi, że i my, przebywający na takim drzewie, chcąc nie chcąc także się rozgałęziamy[2].

Zgodnie z jedną z interpretacji mechaniki kwantowej w tej przestrzeni znajdują się wszechświaty, które pochodzą od naszego wszechświata. Co chwila powstają w tej przestrzeni nowe uniwersa, za każdym razem, gdy powstaje we wszechświecie wybór (np. dana cząsteczka może poruszyć się kilkoma drogami i wtedy powstaje tyle nowych wszechświatów, ile jest możliwych dróg – a w każdym z nich cząsteczka porusza się po innej drodze).

Innego rodzaju multiwersum opisane zostało w 11-wymiarowym rozszerzeniu teorii strun zwanym M-teorią. W tej teorii nasz i inne wszechświaty powstały w wyniku kolizji membran w przestrzeni 11-wymiarowej. W przeciwieństwie do wszechświatów w „multiwersum kwantowym” mogą one mieć zupełnie różne prawa fizyki[3]. Według obliczeń kosmologów-astrofizyków (prof. A.Linde i dr V.Vanchurin) z Uniwersytetu Stanforda w Kalifornii liczba takich wszechświatów może wynosić 10^10^10^7.[4], jest to liczba, której nie da się zapisać w postaci dziesiętnej ze względu na liczbę zer większą od liczby atomów w obserwowalnym wszechświecie szacowaną na 1080)[5].

Lee Smolin postawił tezę o istnieniu prawa kosmologicznej naturalnej selekcji działającej analogicznie do prawa doboru naturalnego, dominować mają wszechświaty tworzące najwięcej czarnych dziur jako najbardziej stabilne[6][7].

Tego typu teorie są jednak często krytykowane za niespełnianie zasady brzytwy Ockhama.

Nie zmienia to jednak faktu, że dziś tylko nieliczni fizycy wierzą w tradycyjne ujęcie fizyki kwantowej – większość skłania się raczej ku teorii światów równoległych[potrzebne źródło]. W 2007 r. tygodnik „Nature” uhonorował półwiecze teorii Everetta specjalnym wydaniem, a w Oksfordzie zorganizowano poświęcone jej sympozjum[2].

Teoria powstania Wszechświata w oparciu o koncepcję wieloświatów[edytuj | edytuj kod]

Twórcami tej teorii, zwanej „kosmicznym ogniem” bądź Teorią Wielkiej Kraksy, są naukowcy z uniwersytetów w Cambridge i Princeton - Paul Steinhardt i Neil Turok[8]. Według nich, na początku kosmos był pustym i zimnym miejscem. Nie istniały czas, energia ani materia. Następnym zdarzeniem miało być zderzenie dwóch położonych obok siebie płaskich wszechświatów, które zainicjowało „wielki pożar”. Powstała wówczas energia wywołała Wielki Wybuch. Twórcy tej teorii tłumaczą nią także obecne rozszerzanie się Wszechświata[9].

Wieloświaty w religii[edytuj | edytuj kod]

Istnienie wieloświata zakładają wyznawcy niektórych religii, na przykład mormoni czy choćby część rodzimowierców słowiańskich[10]. Inne, jak np. Kościół katolicki kategorycznie odrzucają[potrzebne źródło] lub nie zajmują w tej kwestii jednoznacznego stanowiska, w związku z teologicznymi sprzecznościami z tego wynikającymi (np. brak możliwości jednoznacznego osądzenia osoby, która w zależności od rozpatrywanego wszechświata równoległego podejmować może różne wybory i decyzje). W Kościele katolickim np. każdy człowiek ma tylko jedno życie doczesne, po którego utracie poddany zostanie tzw. Sądowi Ostatecznemu (podobnie, z analogicznego powodu, część systemów wyznaniowych odrzuca np. reinkarnację – tzw. brak drugiej szansy).

Wisznuizm (hinduizm)[edytuj | edytuj kod]

W najważniejszej monoteistycznej religii hinduizmu, wisznuizmie (krysznaizmie) naucza się, że istnieją dwa światy – wieczny duchowy (Królestwo Boga) oraz materialny wieloświat podlegający cyklicznej kreacji i destrukcji.

Tworzenie[edytuj | edytuj kod]

Proces tworzenia materialnych światów jest dość złożony. Najwyższa Osoba Boga, Kryszna, ekspanduje w swoją formę Mahawisznu leżący na tzw. Oceanie Przyczyn (zarządza on guną sattwa). Z porów ciała Mahawisznu emanują z oddechem rozłączne materialne wszechświaty. Wszechświaty te rozwijają się z zarodków do rozwiniętych postaci. Pierwotna przyczyna materialnych elementów nazywana jest w sanskrycie pradhaną a z niej pochodzi mahat-tattva – suma materialnych elementów. Materialne stworzenie składa się z subtelnych (umysł, inteligencja, fałszywe ego) i ciężkich elementów/żywiołów (ziemia,woda,ogień,powietrze,eter). Cięższe elementy rozwijają się z elementów lżejszych. Następnie Bóg jako Garbhodakaśaji w swojej ekspansji wchodzi do każdego z materialnych wszechświatów, zwanych Brahmanda. W tym czasie każdy wszechświat nie posiada form (ciał istot). W każdy z wszechświatów rodzi się następnie pierwsza żywa istota, której pozycja jest określana jako Brahma (zarządca guny radźas), otrzymuje ona w procesie medytacji wiedzę od Boga i stwarza wszystkie istniejące formy. Materialne stworzenie jest zapładniane duchowymi istotami (duszami) przez spojrzenie Wisznu (Kryszny).

Utrzymywanie[edytuj | edytuj kod]

Wszechświaty trwają określony czas i w czasie tzw. nocy Brahmy ulegają częściowej destrukcji.

Unicestwienie[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec życia Brahmów materialne wszechświaty ulegają ostatecznemu zniszczeniu, które dokonywane jest przez Śiwę (ekspansję Wisznu zrodzoną z umysłu Brahmy i opiekuna guny tamas). W czasie destrukcji materialnych światów podnosi się ich temperatura. Materialne wszechświaty są zapełnione planetami, klasyfikowanymi jako niebiańskie, średnie oraz piekielne. Świat duchowy także składa się z planet. Wyższe planety można także interpretować jako wyższe, niedostrzegalne ziemskimi zmysłami wymiary. Życie jako energia wyższa Boga w odróżnieniu od martwej materii (mahat-tatvy) jest obecne wszędzie. Wyjaśnienia można znaleźć w Bhagawadgicie oraz Śrimad-Bhagavatam.

Buddyzm[edytuj | edytuj kod]

Buddyzm naucza[potrzebne źródło], że istnieje wiele wszechświatów, które mają okresy swojego powstawania, trwania i zaniku, gdy istnieją ku temu odpowiednie warunki w zgodzie z kolektywnym prawem przyczynowo-skutkowym karma czujących istot mających przebywać w tych wszechświatach. Pomiędzy istnieniem tych wszechświatów są ciemne okresy nie istnienia, kiedy ze względu na brak odpowiednich warunków przyczynowo-skutkowych występuje jedynie potencjał dla stworzenia wszechświatów. Obecny okres istnienia wszechświata tradycyjnie nazwany jest w buddyzmie jako bardzo pomyślny, gdyż pojawi się w nim tysiąc w pełni oświeconych istot tzn. buddów, a historycznym i obecnym buddą jest Siakjamuni urodzony w Indiach, czwarty w kolejności z owych buddów.

Wieloświaty w kulturze masowej[edytuj | edytuj kod]

Multiwersa występują często w utworach science fiction i fantasy. Do najbardziej znanych należą: "wieloświaty" w powieściach Michaela Moorcocka, "cienie" w Kronikach Amberu Rogera Zelaznego, "światy alternatywne" w powieściach Felix, Net i Nika autorstwa Rafała Kosika czy "sfery" w grze Dungeons & Dragons, BioShock Infinite. Multiwersa istniały również w filmach Tylko jeden czy serialach Doktor Who, Sliders, Dwa światy, Charlie Jade, W krainie Władcy Smoków, Fringe: Na granicy światów.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o wieloświecie

Przypisy

  1. Wywiad omawiający aspekt Metawszechświata z Martinem Reesem
  2. 2,0 2,1 2,2 Wszystkie Światy Everetta, Polityka nr 27(2712)
  3. Klasyfikacje, taksonomie, proponowanych modeli metawszechświatu
  4. Polskie Radio Online – Nauka – Wszechświat dla każdego
  5. Polskie Radio Online – Nauka – Spór o zera
  6. Kilka uwag metodologicznych. W: Michał Heller: Początek jest wszędzie. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2002, s. 198. ISBN 83-7255-127-8.
  7. Piotr Cieśliński. Czy istnieją wszechświaty równoległe. „Wiedza i Życie”, s. 38-43, IV 2003. 
  8. The Cyclic Model Simplified. arXiv.org e-Print archive
  9. Dark Energy and the Return of the Phoenix Universe. Physics Department, Princeton University
  10. Zarys założeń wyznaniowych rodzimowierstwa słowiańskiego na stronach Rodzimego Kościoła Polskiego