Wrzeszcz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy części miasta Gdańska. Zobacz też: Wrzeszcz – okręg historyczny.
Herb Gdańska Wrzeszcz
część miasta Gdańska
Wrzeszcz 2011.jpg
Współczesne centrum Wrzeszcza wraz z dawnym rynkiem
Miasto Gdańsk
Status część miasta
Założono XIII-XIV w.
W granicach Gdańska 17 marca 1814[1]
Powierzchnia 10,0 km²
Ludność (2009)
 • liczba ludności
 • gęstość

51 744[2]
5174 os./km²
Położenie na planie Gdańska
Położenie na planie Gdańska
Położenie na mapie Gdańska
Mapa lokalizacyjna Gdańska
Wrzeszcz
Wrzeszcz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wrzeszcz
Wrzeszcz
Ziemia 54°22′55″N 18°36′35″E/54,381944 18,609722
Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Wrzeszcz – część miasta Gdańska, znajdująca się na północ od Śródmieścia, nad strugą Strzyżą. Od 2010 jej terytorium jest podzielone pomiędzy dwie dzielnice: Wrzeszcz Dolny i Wrzeszcz Górny[3].

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Dawne nazwy: Vriest, Vriezst (1263), Vryst (1342), Langenfort (1404), Lange Vore (1480), Langen Furth (1778), Langefurt (1780), Lange Fuhre (1822), Danzig – Langfuhr (1906), Lęgfor (1923)[1].

Nazwa "Wrzeszcz" pochodzi od dawniejszych nazw Wrest i Wrzost, która z kolei oznacza wrzos (niegdyś na tych terenach istniał las z wrzosowiskiem).

Z dokumentu księcia Świętopełka wystawionego w dniu Św. Katarzyny 25 listopada 1263 wynika, że dawna nazwa brzmiała Vriezst. W 1404 osadę nazwano Langfuhr [4]– w tym czasie Krzyżacy mieli w niej swoje folwarki.

Langfuhr w języku niemieckim oznacza „długi przejazd” (tu: „długi podjazd”, co miało odnosić się do faktu, że położenie Wrzeszcza wyznaczało skrzyżowanie ówczesnych ciągów komunikacyjnych[potrzebne źródło]). Według innych źródeł nazwa ta znaczyła „długi bród” i odnosiła się do konieczności przeprawy przez potoki: Królewski, Strzyży i Jaśkowej Doliny w drodze z Gdańska do Oliwy[5]. Niemiecka nazwa osady, a następnie dzielnicy używana była do 1945. Kaszubi nadal używają nazwy Lengforda.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy osada została wspomniana z dokumencie księcia Świętopełka w dniu św. Katarzyny 25 listopada 1263[4]. W XIII wieku była własnością kościoła św. Katarzyny. W 1345 Wrzeszcz został przejęty przez Zakon Krzyżacki (komturia gdańska). Od 1404 wieś na prawie chełmińskim. Na początku XV wieku w osadzie Krzyżacy mieli swoje folwarki[4]. Od XV do XVIII wieku własność patrycjuszowska. W 1772 został włączony do Królestwa Prus, od 1807 wieś w obrębie Wolnego Miasta Gdańska[1]. W 1809 liczył zaledwie 908 mieszkańców.

Od XVII wieku we Wrzeszczu mieli własny cmentarz Żydzi[6].

Wrzeszcz został administracyjnie przyłączony do miasta 17 marca 1814[1].

Do lat 70. XIX w. Wrzeszcz miał charakter letniskowy (w 1837 założono jeden z pierwszych w Europie miejski Park Jaśkowej Doliny, istniały tu liczne dwory i podmiejskie posiadłości), bardziej intensywna zabudowa istniała przy głównym trakcie łączącym Gdańsk z Oliwą (Hauptstraße, obecna al. Grunwaldzka i dalej Pelonken, ul. Polanki). Działały tu pojedyncze folwarki i zakłady przemysłowe (cegielnia, gorzelnie, browary, piekarnia) oraz młyny, kuźnice i fabryki popiołu, wykorzystujące wody wrzeszczańskich potoków.

W 1864 regularnie zaczął jeździć z Gdańska do Sopotu omnibus konny. W 1870 powstała tu linia kolejowa z dworcem Gdańsk Wrzeszcz, w 1873 zbudowano linię tramwaju konnego i otwarto browar w Kuźniczkach. W 1896 zbudowano linię tramwaju elektrycznego łączącego Wrzeszcz z Gdańskiem.

Rynek we Wrzeszczu, ok. 1900

Gwałtowny rozwój dzielnicy nastąpił na przełomie XIX i XX w. Od 1893 rozpoczęto doprowadzanie sieci wodno-kanalizacyjnej do wszystkich budynków. W okresie 1899–1914 częściowo zeletryfikowano dzielnicę prądem z miejskiej elektrowni na Ołowiance, w 1904 podłączono do sieci gazowej.

W latach 1913–17 poprowadzono po nasypie linię kolejową i zbudowano wiadukty nad obecnymi al. Hallera, ul. Miszewskiego-Wyspiańskiego i Wajdeloty. 6 października 1899 poświęcono kościół ewangelicki przy ul. Sobótki 20 (Am Johannisberg)[7], w styczniu 1911 ukończono budowę świątyni katolickiej przy ul. ks. Zator-Przytockiego (Schwarzer Weg)[8] W 1904 założono Królewską Wyższą Szkołę Techniczną (Königliche Technische Hochschule zu Danzig), istniejącą do dziś jako Politechnika Gdańska, najstarsza w granicach współczesnej Polski. W 1905 dzielnica liczyła 24 tys. mieszkańców, a już w 1934 było ich ponad 55 tys. Od 1910 funkcjonowało tu pierwsze lotnisko (lotnisko Gdańsk-Wrzeszcz) na terenie Gdańska oraz pierwsze w granicach współczesnych Polski. W latach 1911-1913 w związku ze sprawowaniem dowództwa nad 1 Regimentem w miejscowej Brygadzie Huzarów Śmierci w dzielnicy mieszkał pruski następca tronu Wilhelm. W 1916 otwarto ewangelicki kościół przy ul. Mickiewicza (Bärenweg), w 1917 - w dawnym Zakładzie dla Niewidomych im. Wilhelma i Augusty – zakład dla ociemniałych żołnierzy przy ul. Do Studzienki (Heiligenbrunnerweg). We Wrzeszczu w 1927 urodził się i mieszkał niemiecki pisarz, laureat literackiej Nagrody Nobla Günter Grass.

W okresie międzywojennym we Wrzeszczu znajdowało się jedno z największych skupisk Polaków w Gdańsku, w tym polska dzielnica określana jako Polenhof. Istniały polskie parafie katolickie (1925 - parafia św. Stanisława), działał polski klub sportowy KKS Gedania.

Po II wojnie światowej do 1948 Wielka Brytania utrzymywała konsulat (zob. Konsulat Generalny Wielkiej Brytanii w Gdańsku), mieszczący się w dawnej willi Patschkego przy ul. Uphagena 23. W 1945 ponownie otwarto konsulat generalny ZSRR w Gdańsku. Został umieszczony w budynku przy ul. Matki Polki 10 (któremu później zmieniono adres na ul. Batorego 15), gdzie mieści się do dziś. W 1962 władze Niemieckiej Republiki Demokratycznej powołały w Gdańsku konsulat generalny (zob. Konsulat Generalny Niemiec w Gdańsku), mieszczący się przy al. Zwycięstwa 23 (w zbudowanym przed 1933 budynku b. Klubu Żeglarskiego; arch. Albert Carsten). Po upadku NRD w 1990, budynek stał się siedzibą konsulatu generalnego RFN.

Transport i komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Kolej[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kolej w Gdańsku.
Dworzec kolejowy Gdańsk Wrzeszcz, od strony placu

Na terenie dzielnicy znajduje się jedna z trzech największych stacji kolejowych w Gdańsku – Gdańsk Wrzeszcz. Stacja ta jest obsługiwana przez wszystkie pociągi pasażerskie kursujące po liniach 202 (PKP IC, PR, SKM w Trójmieście) i 250 (SKM w Trójmieście). Na stacji zaczynała się rozebrana po II wojnie światowej linia Wrzeszcz – Stara Piła[9]. Obecnie trwa jej odbudowa, dzięki której Wrzeszcz uzyska połączenie z zachodnią częścią Gdańska, w tym portem lotniczym im. Lecha Wałęsy (zob. Pomorska Kolej Metropolitalna).

Na terenie dzielnicy znajdują się ponadto wyłączone z eksploatacji w 2005 przystanki osobowe: Gdańsk Kolonia i Gdańsk Nowe Szkoty – w ciągu linii kolejowej Gdańsk GłównyGdańsk Nowy Port.

Tramwaje[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Tramwaje w Gdańsku.

Sieć tramwajowa w Gdańsku-Wrzeszczu składa się z dwóch ramion (al. Grunwaldzka i al. Hallera), które rozchodzą się przy Operze Bałtyckiej, oraz dwóch odnóg (w stronę pętli Zaspa ulicą Mickiewicza i w stronę centrum przez Jana z Kolna ulicą Kliniczną).

Linie tramwajowe jadące przez Wrzeszcz.

  • 2. Oliwa/Jelitkowo – Łostowice Świętokrzyska (przez Dolny Wrzeszcz)

(al. Grunwaldzka – ul. Pomorska – ul. Chłopska – al. Rzeczypospolitej – al. Legionów – pl. Komorowskiego – ul. Mickiewicza – al. Hallera – al. Zwycięstwa – Błędnik – ul. Podwale Grodzkie – ul. Wały Jagiellońskie – ul. Okopowa – al. Armii Krajowej – al. Sikorskiego – al. Witosa – al. Havla – ul. Świętokrzyska)

  • 3. Brzeźno – Stogi (przez Dolny Wrzeszcz)

(ul. Mazurska – al Hallera – al. Zwycięstwa – Błędnik – ul. Podwale Grodzkie – ul. Wały Jagiellońskie – ul. Okopowa – ul. Podwale Przedmiejskie – ul. Ułańska – ul. Siennicka – ul. Lenartowicza – ul. Budzysza – ul. Stryjewskiego – ul. Nowotna (powrót: al. Hallera – ul. Uczniowska – ul. Gdańska))

  • 5. Strzyża – Nowy Port Oliwska (przez Górny i Dolny Wrzeszcz)

(ul. Wita Stwosza – al. Wojska Polskiego – al. Grunwaldzka – al Hallera – ul. Uczniowska – ul. Gdańska – ul. Krasickiego – ul. Oliwska – ul. Rybołowców – ul. Wolności ul. Władysława IV – ul. Oliwska (powrót: ul. Oliwska – ul. Krasickiego – ul. Mazurska – al. Hallera i dalej po trasie))

  • 6. Jelitkowo – Łostowice (przez Górny Wrzeszcz)

(ul. Pomorska – al. Grunwaldzka – ul. Rybińskiego – ul. Wita Stwosza – al. Wojska Polskiego – al. Grunwaldzka – al. Zwycięstwa – Błędnik – ul. Podwale Grodzkie – ul. Wały Jagiellońskie – ul. Okopowa – al. Armii Krajowej – al. Sikorskiego – al. Witosa – al. Havla – ul. Świętokrzyska)

  • 8. Jelitkowo – Stogi (przez Dolny Wrzeszcz)

(ul. Pomorska – ul. Chłopska – al. Rzeczypospolitej – al. Legionów – pl. Komorowskiego – ul. Mickiewicza – al. Hallera – ul. Kliniczna – ul. Marynarki Polskiej – ul. Jana z Kolna – ul. Wały Piastowskie – ul. Podwale Grodzkie – ul. Wały Jagiellońskie – ul. Okopowa – ul. Podwale Przedmiejskie – ul. Ułańska – ul. Siennicka – ul. Lenartowicza – ul. Budzysza – ul. Stryjewskiego – ul. Nowotna)

  • 9. Strzyża – Przeróbka (przez Górny Wrzeszcz)

(ul. Wita Stwosza – al. Wojska Polskiego – al. Grunwaldzka – al. Zwycięstwa – Błędnik – ul. Podwale Grodzkie – ul. Wały Jagiellońskie – ul. Okopowa – ul. Podwale Przedmiejskie – ul. Ułańska – ul. Siennicka – ul. Lenartowicza)

  • 11. Chełm Witosa – Zaspa (przez Górny Wrzeszcz)

(al. Rzeczypospolitej – ul. Chłopska – ul. Pomorska – al. Grunwaldzka – ul. Rybińskiego – ul. Wita Stwosza – al. Wojska Polskiego – al. Grunwaldzka – al. Zwycięstwa – Błędnik – ul. Podwale Grodzkie – ul. Wały Jagiellońskie – ul. Okopowa – al. Armii Krajowej – al. Sikorskiego – al. Witosa)

  • 12. Siedlce – Oliwa (przez Górny Wrzeszcz)

(ul. Kartuska – ul. Nowe Ogrody – ul. Hucisko – ul. Wały Jagiellońskie – ul. Podwale Grodzkie – Błędnik – al. Zwycięstwa – al. Grunwaldzka – al. Wojska Polskiego – ul. Wita Stwosza)

Przy ulicy Wita Stwosza znajduje się zajezdnia tramwajowa Wrzeszcz. Z formalnoprawnego punktu widzenia zajezdnia znajduje się w granicach dzielnicy Strzyża.

Autobusy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Autobusy w Gdańsku.

Plac przed dworcem jest wykorzystywany przez jedną z największych pętli autobusowych w Gdańsku. Na przystanku Wrzeszcz PKP rozpoczynają i/lub kończą bieg autobusy linii:

Linia Kierunek Przez Linia Kierunek Przez
110 Port Lotniczy Klukowo, Matarnię 142 Targ Sienny (Śródmieście) Piecki-Migowo, Siedlce
115 Targ Sienny (Śródmieście) Suchanino 149 Krynicka (Przymorze Wielkie) ul. Polanki (Oliwa)
116 Matemblewo Brętowo 157 Bysewo Matarnię
124 Zaspa Szpital ul. Chrobrego (Wrzeszcz Dolny) 164 Jasień Pólnicy Ujeścisko
129 Migowo Bulońska Jaśkową Dolinę 262 Jaworzniaków (Kowale) Piecki-Migowo
136 Niedźwiednik Słowackiego 264 Jasień Pólnicy Emaus, Zabornię

Przez przystanek Wrzeszcz PKP kursuje jeszcze linia:

  • 199 Suchanino – Beethovena – Sobieskiego – Wrzeszcz PKP – Grunwaldzka – Kołobrzeska – Dąbrowszczaków – Jagiellońska – Droszyńskiego – Oliwa PKP
  • 315 Targ Rakowy – Beethovena – Sobieskiego – Wrzeszcz PKP – Grunwaldzka – Kołobrzeska – Dąbrowszczaków – Jagiellońska – Droszyńskiego – Oliwa PKP

Przez Wrzeszcz przejeżdżają ponadto linie autobusowe:

  • 122 Port Lotniczy – Słowackiego – Al. Grunwaldzka – Sopot Kamienny Potok
  • 127 Jasieńska – Bulońska – Jaśkowa Dolina – Grunwaldzka – Kościuszki – Legionów – Zaspa SKM – Jana Pawła II – Czarny Dwór – Obrońców Wybrzeża – Droszyńskiego – Oliwa PKP
  • 227 Jelitkowo pętla tramwajowa – Pomorska – Chłopska – Kościuszki – Słowackiego – Potokowa – Nowolipie – Witosa – Chełm Cienista

W nocy przez Wrzeszcz kursują autobusy linii[10]:

  • N1 JaworzniakówZakoniczynOrunia Górna – Podmiejska – Dworzec Główny – Zwycięstwa – Legionów – Rzeczypospolitej – Oliwa – Spacerowa – Kielnieńska – Barniewicka – Osowa PKP
  • N2 Nowy PortHallera-Baza SKMWrzeszcz PKP – Jaśkowa Dolina – Rakoczego – Bulońska – Łostowicka - al. Havla - Łostowice Świętokrzyska
  • N3 Wrzeszcz PKP – Słowackiego – Port Lotniczy – Budowlanych – Nowatorów – Kiełpino Górne – Kartuska – Trasa W-Z – Kartuska – Nowe Ogrody – Dworzec Główny
  • N4 RębowoUjeścisko – Witosa – Zaroślak – Dworzec Główny – Grunwaldzka – Wita Stwosza – Oliwa – Piastowska – Pomorska-Kapliczna
  • N13 Olimpijska – Kampinoska – Witosa – Armii Krajowej – Dworzec Główny – Grunwaldzka – Wita Stwosza – Bażyńskiego – Kołobrzeska – Dąbrowszczaków – Obrońców Wybrzeża – Żabianka SKM

Zabytki i interesujące miejsca[edytuj | edytuj kod]

Szkoły artystyczne[edytuj | edytuj kod]

Centra handlowe[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy