Zalew Wiślany

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zalew Wiślany
Kaliningradskij Zaliv, Frisches Haff
Zdjęcie satelitarne Landsat
Zdjęcie satelitarne Landsat
Państwo  Polska
 Rosja
Lokalizacja Morze Bałtyckie
Powierzchnia 838 km²
Wymiary 90,7 × 13 km
Głębokość
• średnia
• maksymalna

2,7 m
(polskiej części) 5,1 m
Zasolenie 3‰
Cieki wodne uchodzące Wisła Królewiecka, Szkarpawa, Nogat, Elbląg, Bauda, Pasłęka, Pregoła, Świeża
Miejscowości nadbrzeżne Bałtijsk, Kaliningrad, Frombork, Krynica Morska, Tolkmicko
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zalew Wiślany
Zalew Wiślany
Ziemia 54°27′00″N 19°45′00″E/54,450000 19,750000Na mapach: 54°27′00″N 19°45′00″E/54,450000 19,750000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Zalew Wiślany (niem. Frisches Haff; lit: Aistmarės, ros. Zalew Kaliningradzki) – zalew słonawowodny, zatoka Morza Bałtyckiego[1] o powierzchni 838 km² (w tym w granicach Polski 328 km²), część Zatoki Gdańskiej odcięta przez Mierzeję Wiślaną.

Linia brzegowa zalewu jest słabo rozwinięta, z wyjątkiem hydrograficznie wyodrębnionych dwu największych zatok: Rybackiej (na północy) i Elbląskiej (na południu) oraz Półwyspu Bałgijskiego. Poza przybrzeżnymi i sztucznymi (jak Wyspa Nowakowska, Piławski Ostrów, wyspy Zatoki Elbląskiej) na zalewie nie ma także wysp. Zalew posiada połączenie z Zatoką Gdańską poprzez Cieśninę Piławską[2].

Przez Zalew przebiega ukośnie do jego osi podłużnej granica państwowa (obwód kaliningradzki). 10 listopada 2006 ogłoszono decyzję rządu polskiego o wykonaniu kanału żeglugowego na Mierzei Wiślanej (szerzej o problematyce żeglugi transgranicznej na Zalewie w artykule Cieśnina Piławska).

Cała polska część Zalewu Wiślanego ze względu na wysokie walory przyrodnicze została objęta dwoma obszarami Natura 2000: PLH280007 (Zalew Wiślany i Mierzeja Wiślana - obszar siedliskowy) i PLB280010 (Zalew Wiślany - obszar ptasi).[3][4][5]

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Dane podstawowe[edytuj | edytuj kod]

  • Średnia głębokość zalewu wynosi 2,7 m[6]
  • Długość zalewu wynosi 90,7 km (w tym na terenie Polski 35,1 km)[6]
  • Szerokość od 6,8 do 13 km[6]

Największe rzeki wpływające do zalewu to: Pregoła, Pasłęka, Elbląg, Nogat, Szkarpawa i Świeża.

Zalew Wiślany łączy się z Morzem Bałtyckim wąskim kanałem usytuowanym w rosyjskiej części akwenu (Cieśnina Piławska), przez który w czasie silnych sztormów następują wlewy wód morskich. Zasolenie wód zalewu jest w związku z tym wyższe niż w klasycznym zbiorniku słodkowodnym, przy czym jest on nierównomiernie zasolony. Stopień zasolenia maleje wraz z odległością od miasta Bałtijsk, położonego w bezpośrednim sąsiedztwie Cieśniny Piławskiej: w rejonie cieśniny wynosi średnio 5,5 promili, natomiast koło Krynicy Morskiej - około 2,2 promili[2].

Zalew Wiślany charakteryzuje się bardzo szybkimi zmianami poziomu wody, dochodzącymi w ciągu dnia do 1,5 m, co ma związek z silnie wiejącymi wiatrami. Przy brzegach ciągną się rozległe pasy szuwarów, osiągające szerokość setek metrów. Najważniejsze obszary lęgowe ptaków znajdują się w Zatoce Elbląskiej i w rejonie ujścia rzeki Pasłęki[5].

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsza wersja nazwy Zalewu Wiślanego została zanotowana w IX wieku i znana jest z przekazu anglosaskiego żeglarza Wulfstana, który około roku 890 odbył podróż morską z Półwyspu Jutlandzkiego do Truso położonego w rejonie ujścia Wisły. Anglosaska wersja nazwy podana przez Wulfstana w formie "Estmere"[7] jest najprawdopodobniej tłumaczeniem staropruskiej nazwy tego akwenu, która brzmiała *Aīstinmari (współczesna nazwa litewska brzmi: Aistmarės). Nazwa staropruska składała się z wyrazów "*Aistei" - Estowie[8] i "mari" - zalew[9] czyli "Zalew Estów, Zalew Estyjski". Estami nazywano w źródłach antycznych i wczesnośredniowiecznych plemiona zachodnio-bałtyjskie zwane później (od IX wieku) Prusami. Poczynając od pierwszej połowy XIII wieku nazwa zalewu zaczyna pojawiać się w dokumentach wystawianych przez Zakon Krzyżacki. W wersji łacińskiej brzmiała ona "Mare Recens" w roku 1246 czyli Zalew Świeży ("świeży" w znaczeniu słodkowodny) w przeciwieństwie do występującej w tychże dokumentach nazwy Bałtyku - "Mare Salsum" czyli "Morze Słone". Zapis z roku 1251 mówi o "Mare Recens" et "Neriam" (Neria - ówczesna, zlatynizowana nazwa Mierzei Wiślanej) a zapis z roku 1288 o "Recenti Mari Hab" (Haff), z której to nazwy utworzono późniejszą niemiecką nazwę zalewu Frisches Haff[10]. W dokumentach krzyżackich jeszcze w połowie XIV wieku stosowano również nazwę Vrychschen Mere[11], będącą połączeniem wyrazów niemieckiego i łacińskiego lub staropruskiego. Polską nazwą zalewu była Zatoka Świeża[12]. W 1903 r. Zygmunt Gloger używał nazwy Fryszchaf, co jest spolszczoną wersją nazwy niemieckiej[13]. Stosowano także nazwę Zatoka Fryska[14][12]. Na mapie Wojskowego Instytutu Geograficznego z 1934 roku przedstawiono Zalew Fryski albo Wiślany[15]. Ostatecznie nazwę Zalew Wiślany wprowadzono urzędowo zarządzeniem w 1950 roku, zastępując poprzednią niemiecką nazwę zbiornika – Frisches Haff[16].

Widok na Zalew Wiślany z okolic Piasków na Mierzei Wiślanej (w kierunku Fromborka)

Inne spotykane nazwy:

Miejscowości i kąpieliska nad Zalewem Wiślanym[edytuj | edytuj kod]

Polskie:

Rosyjskie:

Przypisy

  1. Morze Bałtyckie, Cieśniny. W: Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej: Nazewnictwo Geograficzne Świata. T. Zeszyt 10 - Morza i oceany. Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2008, s. 52. ISBN 976-83-254-0462-8.
  2. 2,0 2,1 Jerzy i Marco Kulińscy: Zalew Wiślany. Charakterystyka akwenu. kulinski.zagle.pl. [dostęp 2013-08-06].
  3. Program Ochrony Środowiska dla Gminy Elbląg na lata 2006 - 2011, s. 34. [dostęp 29-01-2013].
  4. Zalew Wiślany i Mierzeja Wiślana (ob. siedliskowy). obszary.natura2000.org.pl. [dostęp 2013-08-06].
  5. 5,0 5,1 Zalew Wiślany (ob. ptasi). obszary.natura2000.org.pl. [dostęp 2013-08-06].
  6. 6,0 6,1 6,2 www.Zalew.org.pl
  7. Janet Batley, Wulfstan's voyage and his description of Estland: the text and the language of the text, [w:] Wulfstan's Voyage. The Baltic Sea region in the early Viking Age as seen from shipboard, Maritime Culture of the North, 2, Roskilde 2009, s. 15.
  8. Mikkels Klussis, Bazowy słownik polsko-pruski dla dalszego odrodzenia leksyki (dialekt sambijski), Vilnius 2007, s. 52 - 53.
  9. Letas Palmaitis, Pomesanian Prussian, Kaunas 2011, s. 81.
  10. Codex diplomaticus Warmiensis oder Regesten und Urkunden zur Geschichte Ermlands. Bd. 1, Urkunden der Jahre 1231-1340, (wyd.) Johann Martin Saage, Carl Peter Woelky, Mainz 1860, nr 13, s. 18 - 22; nr 26, s. 46 - 49; nr. 79, s. 133 - 136.
  11. Joahim Stephan, Die Handfestensammlungen der Komturei Elbing vom Ende des 14. Jahrhunderts, [w:] Jahrbuch für die Geschichte Mittel- und Ostdeutschlands, Bd. 56 (2010), 2011s. 78.
  12. 12,0 12,1 Świeża Zatoka w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XI (Sochaczew – Szlubowska Wola) z 1890 r.
  13. Warmia. W: Zygmunt Gloger: Geografia historyczna ziemdawnejPolski. Kraków: 1903.
  14. Józef Kostrzewski (oprac.), Ireneusz Rajewski (rys.): Mapa narodowościowa ziem dotychczasowego zaboru pruskiego. Lipsk: H.Wagner & E.Dabes, 1910. [dostęp 2009-10-23].
  15. Arkusz 34 Gdynia - Gdańsk. W: Mapa Operacyjna Polski 1:300 000. Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934.
  16. Zarządzenie Ministra Administracji Publicznej z dnia 15 grudnia 1949 r. o przywróceniu i ustaleniu nazw miejscowości (M.P. z 1950 r. Nr 8, poz. 76, s. 76)

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]