Bozen-Südtirol

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bozen-Südtirol
Bolzano-Alto Adige
Bulsan-Südtirol

niem. Autonome Provinz
Bozen-Südtirol
wł. Provincia autonoma
di Bolzano-Alto Adige
lad. Provinzia Autonoma
de Bulsan-Südtirol
prowincja
Ilustracja
Mapa fizyczna prowincji
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Włochy
Region Trydent-Górna Adyga
Siedziba Bolzano
Kod statystyczny ISTAT: 021
Gubernator Arno Kompatscher
(od 2014[1])
Powierzchnia 7400,43 km²
Populacja (2018)
• liczba ludności

531 178
• gęstość 72 os./km²
Nr kierunkowy 0463, 0471, 0472, 0473, 0474
Kod pocztowy 39010-39100
Tablice rejestracyjne BZ
Położenie na mapie Włochy
Położenie na mapie
46°40′N 11°26′E/46,666667 11,433333
Strona internetowa

W j. niem. Bozen-Südtirol, oficjalna nazwa Autonome Provinz Bozen-Südtirol[2]; w j. wł. Bolzano-Alto Adige, oficjalna nazwa Provincia autonoma di Bolzano-Alto Adige[2]; w j. lad. Bulsan-Südtirol, oficjalna nazwa Provinzia Autonoma de Bulsan-Südtirol[2][a] (nieoficjalnie, w j. pol. Prowincja Bolzano[3][4][5]) – prowincja o statusie autonomii, położona w północnych Włoszech, w regionie Trydent-Górna Adyga. Obejmuje obszar Tyrolu Południowego (Górnej Adygi). Jest zamieszkana głównie przez ludność niemieckojęzyczną, a także w mniejszym stopniu przez ludność włoskojęzyczną i ladyńskojęzyczną.

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Tyrol Południowy.

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Status i organy władzy[edytuj | edytuj kod]

Prowincja Bozen-Südtirol wraz z prowincją Trydent wchodzi w skład regionu Trydent-Górna Adyga, będącego terytorium autonomicznym na mocy specjalnego statutu (wł. Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige, niem. Sonderstatut für Trentino-Südtirol)[b]) zatwierdzonego dekretem prezydenta Republiki Włoskiej z dnia 31 sierpnia 1972 roku. Zgodnie z zapisami statutu obie prowincje należące do regionu Trydent-Górna Adyga mają szczególną autonomię, przyznaną „ze względu na ich rodzaj i treść”[6].

Organami władzy w prowincji Bozen-Südtirol są Rada Prowincji[7] (wł. Consiglio provinciale, niem. Landtag), rząd prowincji (wł. Giunta provinciale, niem. Landesregierung) i gubernator[8][9] (wł. Presidente della Provincia, niem. Landeshauptmann)[6][10]. Ich siedziby znajdują się w Bolzano (niem. Bozen, lad. Bulsan)[11][12][13].

Rada Prowincji[edytuj | edytuj kod]

Siedziba Rady Prowincji

Rada Prowincji, będąca organem o charakterze parlamentu na mocy statutu oraz w zgodzie z konstytucją i zasadami porządku prawnego Republiki Włoskiej jest uprawniona do uchwalenia Ustawy Prowincji (rodzaj ustawy zasadniczej; wł. La legge provinciale, niem. Landesgesetz) która po zatwierdzeniu przez deputowanych bezwzględną większością głosów określa formę rządu prowincji (zwłaszcza warunki wyboru Rady Prowincji, gubernatora i rad regionalnych), relacje między organami władzy, zasady składania i zatwierdzania uzasadnionych wniosków o wotum nieufności dla gubernatora, rozpatrywanie przypadków niekwalifikowalności i niezgodności dotyczących organów, a także warunki realizowania inicjatyw obywatelskich w sprawie ustroju prowincji i organizowania referendów[6]. Główną funkcją Rady Prowincji jest tworzenie prawa obowiązującego na terenie Bozen-Südtirol[14]. Organ ten składa się z 35 deputowanych, którzy sprawują swój urząd przez okres 5 lat[6]. Jest jedynym w Bozen-Südtirol organem wybieranym wyłącznie w wyborach bezpośrednich[14]. W wyborach startują działacze zarówno partii politycznych działających wyłącznie na terenie prowincji, jak i partii ogólnowłoskich[15]. Lokalna scena polityczna składa się z kilku partii. Najpopularniejszą i jednocześnie najstarszą z nich jest Południowotyrolska Partia Ludowa (niem. Südtiroler Volkspartei; SVP)[7]. Oprócz niej w prowincji funkcjonują także Die Freiheitlichen (pol. „Liberałowie”), Süd-Tiroler Freiheit (pol. „Wolność Południowotyrolska”; STF), BürgerUnion für Südtirol (pol. „Unia Obywatelska Tyrolu Południowego”; UfS), Team Köllensperger (pol. „Zespół Köllenspergera”) i Verdi Grüne Vërc (od 2017 roku część Europejskiej Partii Zielonych)[7][16][17].

Rząd prowincji[edytuj | edytuj kod]

Siedziba rządu prowincji

Rząd prowincji jest organem władzy wykonawczej w Bozen-Südtirol. W jego skład wchodzi gubernator, dwóch zastępców gubernatora - jeden musi reprezentować niemiecką, a drugi włoską grupę językową oraz pewnej liczby radnych regionalnych. Gubernator i radni regionalni są wybierani przez Radę Prowincji w oddzielnych głosowaniach bezwzględną większością głosów[10]. Następnie spośród wybranych radnych regionalnych Rada Prowincji wybiera dwóch zastępców gubernatora. Gubernator potem określa, który z zastępców przejmie jego obowiązki w przypadku niedyspozycji i przypisuje dekretem członkom rządu dziedziny, którymi będą musieli zarządzać[10]. Skład rządu musi odzwierciedlać siłę grup językowych reprezentowanych w Radzie Prowincji. Ponadto na mocy nowelizacji Ustawy Prowincji z 31 stycznia 2001 roku mogą się w nim znajdować osoby niebędące deputowanymi Rady Prowincji[10]. Wybór takich osób wymaga zatwierdzenia przez Radę Prowincji kwalifikowaną większością 2/3 głosów i zgody deputowanych reprezentujących tą samą grupę językową co kandydat[10].

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Gminy[edytuj | edytuj kod]

Gminy prowincji
Wspólnoty okręgowe prowincji

Na terenie prowincji istnieje 116 gmin (niem. Gemeinde, wł. Comune)[18]. Poniższa tabela przedstawia gminy o powierzchni przekraczającej 100 km² (kolejność od największej do najmniejszej).

Nazwa niemiecka Nazwa włoska Nazwa ladyńska Powierzchnia[18] Populacja[c][18] Gęstość[d][18]
Sarntal Sarentino
302,50 km² 7145 osób 24 os./km²
Mals Malles Venosta
247,11 km² 5272 osoby 21 os./km²
Schnals Senales
210,43 km² 1228 osób 6 os./km²
Graun im Vinschgau Curon Venosta
210,37 km² 2389 osób 11 os./km²
Ulten Ultimo
208,52 km² 2896 osób 14 os./km²
Ratschings Racines
203,50 km² 4497 osób 22 os./km²
Moos in Passeier Moso in Passiria
194,58 km² 2086 osób 11 os./km²
Ahrntal Valle Aurina
187,28 km² 6022 osoby 32 os./km²
Sand in Taufers Campo Tures
164,47 km² 5496 osób 33 os./km²
Enneberg Marebbe Mareo 161,34 km² 3081 osób 19 os./km²
Martell Martello
143,82 km² 841 osób 6 os./km²
Pfitsch Val di Vizze
142,00 km² 3093 osób 22 os./km²
Stilfs Stelvio
140,92 km² 1141 osób 8 os./km²
Toblach Dobbiaco
126,33 km² 3351 osób 27 os./km²
Rasen-Antholz Rasun Anterselva
120,92 km² 2917 osób 24 os./km²
Kastelruth Castelrotto Ciastel 117,81 km² 6855 osób 58 os./km²
Schlanders Silandro
115,20 km² 6215 osób 54 os./km²
Brenner Brennero
114,30 km² 2232 osoby 20 os./km²
Deutschnofen Nova Ponente
112,02 km² 3937 osób 35 os./km²
Ritten Renon
111,48 km² 7955 osób 71 os./km²
Vintl Vandoies
110,53 km² 3339 osób 30 os./km²
Laas Lasa
110,11 km² 4045 osób 37 os./km²
Gsies Valle di Casies
108,95 km² 2320 osób 21 os./km²
Mühlwald Selva dei Molini
104,52 km² 1432 osoby 14 os./km²

Wspólnoty okręgowe[edytuj | edytuj kod]

Prowincja jest również podzielona na 8 tzw. wspólnot okręgowych (niem. Bezirksgemeinschaft, wł. Comunità comprensoriale)[18]. Poniższa tabela przedstawia je wszystkie, ułożone w kolejności od największej do najmniejszej.

Nazwa niemiecka Nazwa włoska Nazwa ladyńska Siedziba władz Powierzchnia[18] Populacja[e][18] Gęstość[f][18]
Pustertal Val Pusteria Val de Puster Bruneck[19] 2071,66 km² 83 114 osób 40 os./km²
Vinschgau Val Venosta
Schlanders[20] 1441,68 km² 35 974 osoby 25 os./km²
Burggrafenamt Burgraviato
Meran[21] 1100,73 km² 104 216 osób 95 os./km²
Salten-Schlern Salto-Sciliar Salten-Sciliër Bozen[22] 1036,63 km² 50 111 osób 48 os./km²
Wipptal Alta Valle Isarco
Sterzing[23] 650,01 km² 20 457 osób 31 os./km²
Eisacktal Valle Isarco
Brixen[24] 623,78 km² 53 648 osób 86 os./km²
Überetsch-Unterland Oltradige-Bassa Atesina
Neumarkt[25] 423,60 km² 75 919 osób 179 os./km²
Bozen Bolzano Bulsan Bolzano 52,34 km² 107 739 osób 2058 os./km²

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności[edytuj | edytuj kod]

Według spisu statystycznego, przeprowadzonego w 2018 roku przez instytuty ASTAT i ISTAT mającą 7400,43 km² powierzchni prowincję zamieszkiwało 531 178 osób. Gęstość zaludnienia wynosiła 72 os./km²[18].

Języki[edytuj | edytuj kod]

Specjalny spis przeprowadzony przez ASTAT i ISTAT w 2011 roku wykazał, że przynależność do niemieckojęzycznej grupy językowej w prowincji Bozen-Südtirol zadeklarowało 310 360 osób (98,65% liczby wszystkich użytkowników języka niemieckiego w prowincji), zaś przyporządkowanie - 4244 osoby (1,35%). W przypadku grupy włoskojęzycznej było to odpowiednio: 115 161 osób (97,49% liczby wszystkich użytkowników języka włoskiego) i 2959 osób (2,51%), z kolei ladyńskojęzycznej: 20 126 osób (97,95% liczby wszystkich użytkowników języka ladyńskiego) i 422 osoby (2,05%)[26].

W skali całej populacji prowincji rozkład procentowy poszczególnych grup językowych przedstawiał się w 2011 roku następująco[26]:

  • 69,64% posługujących się językiem niemieckim na zasadzie przynależności i 55,66% tych, którzy używają go według kryterium przyporządkowania, co daje w sumie 69,41% wszystkich niemieckojęzycznych osób.
  • 25,84% posługujących się językiem włoskim na zasadzie przynależności i 38,81% tych, którzy używają go według kryterium przyporządkowania, co daje w sumie 26,06% wszystkich włoskojęzycznych osób.
  • 4,52% posługujących się językiem ladyńskim na zasadzie przynależności i 5,53% tych, którzy używają go według kryterium przyporządkowania, co daje w sumie 4,53% wszystkich ladyńskojęzycznych osób.
Grupy językowe we wszystkich gminach prowincji na podstawie spisu z 2011 roku

Niemieckojęzyczni mieszkańcy prowincji stanowili większość w 103 gminach. Największy ich odsetek, wynoszący dokładnie 100% występował w gminie Martell. Na drugim miejscu pod tym względem znalazła się gmina Rodeneck (99,65% liczby wszystkich mieszkańców), zaś na trzecim - gmina Moos in Passeier (99,58%)[26]. Ogółem liczba ludności posługującej się językiem niemieckim w 26 gminach przekraczała 98%, w 64 gminach była wyższa niż 95%, zaś w 77 gminach przewyższała wartość 90%[26].

W 8 gminach przewagę liczebną miała ludność ladyńskojęzyczna. Te gminy to: La Val (97,66% liczby wszystkich mieszkańców), San Martin de Tor (96,71%), Badia (94,07%), Mareo (92,09%), Santa Cristina Gherdëina (91,40%), Sëlva (89,74%), Corvara (89,70%) i Urtijëi (84,19%)[26].

5 gmin było zamieszkanych w większości przez ludzi posługujących się językiem włoskim. Były to: Bolzano (73,80% liczby wszystkich mieszkańców), Laives (71,50%), Bronzolo (62,01%), Salorno (61,85%) i Vadena (61,50%)[26].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wszystkie warianty językowe oficjalnej nazwy w j. pol. oznaczają „Prowincja Autonomiczna Bolzano/Bozen/Bulsan-Tyrol Południowy/Górna Adyga”.
  2. Oba warianty językowe w j. pol. oznaczają „Specjalny Statut dla Trydentu-Górnej Adygi/Tyrolu Południowego”.
  3. Stan na 2018 rok.
  4. Stan na 2018 rok.
  5. Stan na 2018 rok.
  6. Stan na 2018 rok.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Arno Kompatscher (ang.). W: Speakers [on-line]. sfscon.it. [dostęp 2019-09-25].
  2. a b c Strona internetowa prowincji.
  3. Adam Koseski: Historia i polityka: studia i rozprawy dedykowane profesorowi Adamowi Koseskiemu w 65. rocznicę urodzin (pol.). books.google.pl, 2004. [dostęp 2019-09-25].
  4. Terytoria sporne w Europie po roku 1815 (pol.). W: Tomasz Wituch [on-line]. books.google.pl, 2001. [dostęp 2019-09-25].
  5. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej: Urzędowy wykaz polskich nazw geograficznych świata (2013). ksng.gugik.gov.pl. [dostęp 2017-07-07].
    Quote-alpha.png
    Niewymienienie danego obiektu jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że Komisja nie zaleca dla niego polskiej nazwy, nawet jeżeli taka spotykana jest w niektórych publikacjach.
  6. a b c d Statuto speciale per il Trentino-Alto Adige/Sonderstatut für Trentino-Südtirol (wł.). regione.taa.it, 1972. [dostęp 2019-09-25].
  7. a b c Südtirol - co dalej z niemiecką autonomią? (pol.). W: Publicystyka [on-line]. kresy.pl, 2016-10-05. [dostęp 2019-09-26].
  8. Damazy Górski: Adyga daleko od Rzymu (pol.). W: Świat [on-line]. rp.pl, 2011-02-09. [dostęp 2019-09-25].
  9. Ograniczenia dotyczące zakupu nowych nieruchomości w Tyrolu Południowym (pol.). W: Wiadomości [on-line]. rellox.pl, 2018-12-16. [dostęp 2019-09-25].
  10. a b c d e Landesregierung (niem.). W: Südtirols politisches System [on-line]. provinz.bz.it. [dostęp 2019-09-25].
  11. Kontakte (niem.). landtag-bz.org. [dostęp 2019-09-25].
  12. Mitarbeiterinnen und Mitarbeiter (niem.). provinz.bz.it. [dostęp 2019-09-25].
  13. Arno Kompatscher (niem.). W: Mitglieder [on-line]. provinz.bz.it. [dostęp 2019-09-25].
  14. a b Landtag (niem.). W: Südtirols politisches System [on-line]. provinz.bz.it. [dostęp 2019-09-25].
  15. Landtagswahlen 2018; Wahl des Landtages der Autonomen Provinz Bozen - Südtirol 21. Oktober 2018; Endgültige Ergebnisse (niem.). buergernetz.bz.it. [dostęp 2019-09-26].
  16. luk: Vorbereitungen auf die nächsten Wahlen; Ein Jahr Team Köllensperger: “Das war erst der Anfang” (niem.). W: Politik [on-line]. suedtirolnews.it, 2019-07-19. [dostęp 2019-09-26].
  17. Verdi Grüne Vërc EGP – Candidate Member (niem.). W: European Greens [on-line]. verdi.bz.it. [dostęp 2019-09-26].
  18. a b c d e f g h i Demografische Daten - 2018; Downloads (niem.). W: Aktuelles und Publikationen [on-line]. astat.provinz.bz.it, 2019-09-20. [dostęp 2019-09-23].
  19. Kontakt (niem.). W: Anschrift [on-line]. bezirksgemeinschaftpustertal.it. [dostęp 2019-09-24].
  20. Kontakt (niem.). W: Organisation [on-line]. bzgvin.it. [dostęp 2019-09-24].
  21. Kontakt (niem.). W: Verwaltung [on-line]. bzgbga.it. [dostęp 2019-09-24].
  22. Kontakt (niem.). W: Verwaltung [on-line]. ccsaltosciliar.it. [dostęp 2019-09-24].
  23. Kontakt (niem.). W: Organisation [on-line]. wipptal.org. [dostęp 2019-09-24].
  24. Kontakt (niem.). W: Verwaltung [on-line]. bzgeisacktal.it. [dostęp 2019-09-24].
  25. Kontakt (niem.). W: Über Uns [on-line]. bzgcc.bz.it. [dostęp 2019-09-24].
  26. a b c d e f Zusammensetzung der drei Sprachgruppen in Prozenten (bezogen auf die bei den Volkszählungen 2001 und 2011 abgegebenen gültigen Erklärungen) nach Gemeinden/Consistenza percentuale per comune dei tre gruppi linguistici sul totale delle dichiarazioni valide rilasciate ai censimenti della popolazione del 2001 e del 2011 (niem.). W: Volkszählung 2011/Censimento della popolazione 2011 [on-line]. astat.provinz.bz.it, 2012-06. [dostęp 2019-09-24].