Edward Webersfeld
![]() Edward Webersfeld (1913) | |
Imię i nazwisko |
Ferdynand Edward Weber von Webersfeld |
---|---|
Data i miejsce urodzenia |
1845 |
Data i miejsce śmierci |
3 sierpnia 1918 |
Zawód |
działacz narodowy, publicysta, aktor |
Współmałżonek |
Ludwika Webersfeld |
Lata aktywności |
1864-1884 (1917) |
Zespół artystyczny | |
Teatr w Krakowie Teatr Skarbkowski Teatr Miejski we Lwowie |
Edward Webersfeld, właśc. Ferdynand Edward Weber von Webersfeld, pseud. „Tkaczopolski” (ur. 1845[1] we Lwowie, zm. 3 sierpnia 1918 tamże) – polski aktor, działacz narodowy, publicysta, krytyk teatralny i powstaniec styczniowy.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Syn austriackiego nauczyciela szkół ludowych (m.in. w Krakowie i Rzeszowie) – Aleksandra i córki kupca Ludwiki Darree. Brat działaczki „Sokoła” w Samborze – Emilii Godfrejów[2]. Wychowany w spolszczonej rodzinie austriackiej o silnych tradycjach niepodległościowych. Dzieciństwo spędzał pod Lwowem, w Dawidowie. Trzykrotnie żonaty (m.in. z aktorką Ludwiką Webersfeld). Miał jedną córkę – Magdalenę.
W latach 1861–1863 uczęszczał do Wyższego Gimnazjum w Rzeszowie (którego nie ukończył)[3]. W 1863 r. zaciągnął się wraz z przyjaciółmi – aktorem Gustawem Fiszerem, Marcelim Zboińskim, Aleksandrem Podwyszyńskim i Ludwikiem Weber von Ehrenzweigiem do oddziału powstańczego Żuawów śmierci Rochebruna w Ojcowie. Walczył w oddziale Kurowskiego pod Miechowem, następnie w oddziale Andrzeja Łopackiego, Witolda Rogoyskiego, gen. Dionizego Czachowskiego, m.in. pod Stefankowiem, Borią, Ostrowcem i Rzeczniowem.
Od połowy lat 80. XIX w. działał aktywnie we Lwowie na rzecz kombatantów powstania styczniowego (organizując środowisko weteranów powstania we Lwowie). Zamieszczał też w prasie galicyjskiej liczne wspomnienia z potyczek powstańczych, w jakich brał udział (w prasie lwowskiej). Był także krótko policjantem (wachmistrzem ck żandarmerii) w Husiatyniu.
Jest autorem kilku sztuk teatralnych i przekładów utworów dramatycznych z niemieckiego. Szczególnie cenne dla teatrologów są jego wspomnienia z pracy w trupach aktorskich galicyjskich teatrów wędrownych, które zamieszczał w latach 1890-1917, m.in. w "Scenie i Sztuce" i "Echu Muzycznym, Teatralnym i Artystycznym" i monografia teatru lwowskiego wraz z Operą za dyrekcji jego przyjaciela – Ludwika Hellera. Będąc urzędnikiem lwowskiego magistratu opracował i wydał pionierską monografię miasteczka Jaworów, która do dziś jest ważnym kompendium wiedzy o jego historii[4].
Jako aktor prowincjonalny zadebiutował u Konstantego Łobojki jeszcze w 1863 r. (którego poznał dzięki Helenie Modrzejewskiej)[5] w Rzeszowie i Sędziszowie. Jednak za oficjalny debiut uznaje się role u Józefa Bendy w 1865. W kolejnych latach występował w teatrach prowincjonalnych u Konstantego Sulikowskiego w Tarnowie, Miłosza Stengla w Stanisławowie, i u Józefa Bendy, m.in. w Jarosławiu, gdzie grał wraz z Modrzejewską. Na dwa sezony 1867/1869 zatrudnił się w Teatrze Skarbkowskim we Lwowie (w sezonie wakacyjnym koncertując w Krynicy, gdzie m.in. występowali wówczas Reszkowie: Józefina Reszke, Jan Reszke, Edward Reszke i Emilia Reszkówna, Kazimierz Hofman, Karol Stanuchowski i in)[6].
- 13.01.1870-30.07.1870 – gra w teatrach poznańskich (pod pseudonimem "Tkaczopolski") wraz z trupą Miłosza Stengla.
- Sezony 1870/71 (20.12.1870-08.07.1871 i 1871/1872): Teatr Krakowski, za dyrekcji Adama Skorupki.
- 12.1871-24.03.1872 – w zespole Ksawerego Wołłowicza i Astolfa Grafczyńskiego (m.in. w Rzeszowie)
- 1872 – w zespole Anastazy Trapszy (w Kielcach i Radomiu)
- Sezon 1872/1873 (m.in. 08.72) w Warszawie: w teatrach ogródkowych "Tivoli" i "Alhambra"
- Sezon 1872/1873 (10.06.1873) i 1874 r. – Teatr Polski we Lwowie
- W sezonie 1874/1875 – jest dyrektorem własnego teatru prowincjonalnego
- Sezon 1877/1878 (od 3.11.1877 do 19.01.1879) – w zespole Piotra Woźniakowskiego w Tarnowie
- 1878-1880 – jest dyrektorem teatru występującego w poznańskim, m.in. w Śremie; na Śląsku Cieszyńskim (02.1879) i w Galicji (m.in. w Sanoku i Szczawnicy)
- Sezon 1880/81: Teatr Polski we Lwowie, dyr.: Jan Dobrzański m.in.:
- S. Mosenthal, Zagroda Sobkowa – Kuba (wraz z Ludwiką Webersfeld)
- Sezon 1881/82: Teatr Polski we Lwowie, dyr.: Adam Miłaszewski, m.in.:
- Victorien Sardou, Ferreol, reż. Aleksander Podwyszyński – Ferreol (benefis Webersfelda)
- E. Gondienet, Gavaut, Minard i spółka – monodram (benefis Webersfelda)
- Sezon 1883/1884 – kieruje zespołem w Rzeszowie i Lwowie
- 07.1903 r. – zgłasza się do konkursu na dyrektora Teatru Ludowego w Krakowie, wycofuje się po zapoznaniu z warunkami konkursu
- 12.05-01.09.1904 – obejmuje dyrekcję części grupy teatralnej Teatru Ludowego Miłośników Sceny, grającej we Lwowie w sali Colosseum.
Występował w repertuarze dramatycznym (Szekspir, Władysław Anczyc, Słowacki, Mickiewicz, Józef Franciszek Bliziński, Friedrich Schiller i in.) oraz komediowym, jak również śpiewał w modnych wówczas rewiach, farsach, wodewilach i operetkach (m.in.: Krakowiacy i Górale, Zabobon, czyli Krakowiacy i Górale; Żaki i Skarby i upiory Kazimierza Hofmana; Orfeusz w piekle, Wielka Księżna Gerolstein, Rycerz Sinobrody i Małżeństwo przy latarniach Jacques’a Offenbacha; Piękna Galatea i Burszowie Franza von Suppé; Maria, córka pułku; Załoga okrętu Stiepana Zajca i Ivana Dragutina i in.)[6].
Na potrzeby scen teatrów prowincjonalnych w Galicji dokonywał wiele tłumaczeń i aranżacji z niemieckiego, m.in. utworów Friedricha Wilhelma Zieglera[7], Manuela Jose Diany[8], Alfreda Capusa[9] i innych.
W ostatnich latach (od 1913) był z ramienia Magistratu lwowskiego kustoszem Muzeum Łozińskich w dawnym pałacu Łozińskich we Lwowie[10].
Część jego księgozbioru i pamiątek teatralnych znajduje się w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Bydgoszczy[11].
W roku 2019 ukazała się drukiem powieść historyczna Jolanty Marii Kalety "Wojna i miłość" inspirowana losami m.in. Edwarda Webersfelda[12].
Wybrana bibliografia prac
[edytuj | edytuj kod]Utwory literackie
[edytuj | edytuj kod]- Nie zginęła! : obrazek historyczny w 4 aktach, – [nie wyd.], W 1897 wyst. m.in. przez teatr E. Webersfelda i Teatr Polski w Krakowie, Prem.: 29.XI.1897
- W pułapce : fraszka w 1 akcie, nakładem Zuckerkandla Lwów; Złoczów, 1898
- Dziewczyna i Dama : (Pałac i rudera) : komedia w 3 aktach. – [nie wyd.], 1899/1900. – Rkps.: BTL 1028 w zbiorach Biblioteki Śląskiej w Katowicach
- Carski zbir : epizod z 1863, [w:] Dziennik Polski. – R. 36 (1903), nr 35,
- Carscy bohaterowie : obrazek sceniczny w 1 akcie na tle powstania z R. 1863/4, – Lwów, 1911
- Wyprawa na Miechów 1863 roku
Prace monograficzne
[edytuj | edytuj kod]- Jaworów : monografia historyczna, etnograficzna i statystyczna. – Lwów, 1904
- Teatr Miejski we Lwowie za dyrekcji Ludwika Hellera 1906-1918. – Lwów, 1917
- Teatra włościańskie: praktyczne wskazówki dla urządzenia przedstawień przez włościańskie kółka amatorskie – rkps. w zbiorach ZNiO we Wrocławiu
- Katechizm dla teatrów amatorskich. – Lwów ; Złoczów, 1898
- Teatr Miejski we Lwowie : studia i szkice
- Teatr prowincjonalny w Galicji : wspomnienia teatralne i inne
Praca redakcyjna
[edytuj | edytuj kod]- 1893–1894 – Życie. Dwutygodnik polityczny, społeczny i ekonomiczny – red. odpow.: E. Webersfeld i Artur Cybański (pismo Ligi Polskiej Zygmunta Miłkowskiego). Pismo z uwagi na profil narodowo-patriotyczny, antyrządowy było wielokrotnie rekwirowane przez władze i cenzurowane[13][14].
Działalność patriotyczna i społeczna
[edytuj | edytuj kod]Po zakończeniu kariery teatralnej (w roku 1884) aż do śmierci (w r. 1918) był zaangażowany w działalność narodową i publicystyczną. Pisywał do Dziennika Lwowskiego, Wieku Nowego, Gazety Lwowskiej i krakowskiej Nowej Reformy. Jan Dobrzański umożliwił mu również pisanie do Gazety Narodowej. Najdłużej, bo aż do roku 1914 związany był z narodowo-patriotycznym Słowem Polskim[15]. Wraz z Heleną Dąbczańską, Józefem Białynią-Chołodeckim i Rudolfem Mękickim organizował szereg wystaw, odczytów, pogadanek poświęconych powstaniu styczniowemu[16]. Od roku 1890 był członkiem Ligi Polskiej, a następnie (od 1893 r.) Ligi Narodowej we Lwowie[17]. Jako sekretarz magistratu w Husiatyniu angażował się w prace komitetu wyborczego kandydata Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego w Galicji, Jana Gwalberta Pawlikowskiego[18].
- 1887 – Towarzystwo Weteranów z roku 1863/64, Lwów – sekretarz
- 1888–1918 – Towarzystwo Wzajemnej Pomocy Uczestników Powstania 1863/64 – członek zwyczajny Delegacji Lwowskiej (oddziału lwowskiego)[19]
- Od 1899 – Towarzystwo Miłośników Sceny we Lwowie (od 1901 – Teatr Ludowy Miłośników Sceny we Lwowie) – członek zwyczajny teatru od 22.07.1904 – członek komisji dla oprac. reformy organizacji towarzystwa
- 1906–1918 – związany z pracą w administracji Teatru Polskiego we Lwowie za dyrekcji Ludwika Hellera
Wybrane źródła
[edytuj | edytuj kod]- B. Maresz, M. Szydłowska, Repertuar Teatru Polskiego we Lwowie : 1894-1900, Kraków, 2005
- B. Maresz, M. Szydłowska, Repertuar Teatru Polskiego we Lwowie : Teatr Miejski pod dyrekcją Tadeusza Pawlikowskiego : 1900-1906, Kraków, 2005
- J. Michalik, Dzieje Teatru w Krakowie w latach 1893-1915 : W cieniu Teatru Miejskiego, t. 5, cz. 2, Kraków, 1987
- E. Webersfeld, Z teki aktora, w: Wspomnienia aktorów (1800-1925), t. 1, oprac. S. Dąbrowski, R. Górski, Warszawa, 1963
- E. Webersfeld, Z dawnych wspomnień, w: Szkoła charakterów : księga jubileuszowa I Gimnazjum i Liceum w Rzeszowie, oprac. Józef Świeboda, Rzeszów, 1985
- M. Bylczyński, Webersfeldowie, w: "Semper Fidelis". – 2007, nr 2, s. 44-46
- M. Bylczyński, Webersfeldowie : (ze Lwowa do Bydgoszczy), w: "Promocje Kujawsko-Pomorskie", 2007, nr 1-6, s. 9-10
- M. Bylczyński, Teatralny Lwów w cieniu habsburskiego orła, w: "Kurier Galicyjski" (Ivano-Frankivsk). – 2007, nr 8, s. 6
- Teatr polski w latach 1890-1918 : zabór austriacki i pruski, pod red. T. Siverta, t. 4, Warszawa, 1987
- Teatr Miejski we Lwowie za dyrekcji Ludwika Hellera 1906-1918. – Lwów, 1917
- L. Weber-Ehrenzweig, Wyprawa Czachowskiego, w: W 40 rocznicę powstania styczniowego : 1863-1903, Lwów, 1903
- E. Webersfeld, Pisma zebrane, T. 1: Prace o teatrze, pod red. M. Dęboróg-Bylczyńskiego, Bydgoszcz – Gdańsk, 2012
- Biogram E. W. [w:] Słownik biograficzny teatru polskiego, t. 1, Warszawa, 1973
- J. Hera, Losy niespokojnych, Warszawa, 1993 (tu m.in. portret Webersfelda)
- M. Bylczyński, E. Webersfeld, Wyprawa na Miechów 1863, w: "Wiedza Obronna", 2013, nr 2
- Stanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej 1887-1907, Londyn 1964
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Tak podaje sam E. Webersfeld we wspomnieniach: Edward Webersfeld, Teatr prowincjonalny w Galicji "Scena i Sztuka" 1908
- ↑ W służbie "Sokoła" – losy Adolfa i Władysława Godfrejów | Portal polskich Sokołów [online], wsokole.pl [dostęp 2017-11-23] (pol.).
- ↑ Emil Noiński, W służbie Melpomeny i pamięci powstania styczniowego. Rzecz o Edwardzie Webersfeldzie (1845-1918), [w:] Znani i nieznani dziewiętnastowiecznego Lwowa. Studia i materiały, t. 5, redakcja Lidia Michalska-Bracha, Małgorzata Przeniosło, Kielce 2017, s. 71-84.
- ↑ Porównaj choćby projekt International Jewish Cemetery (IJCP) International Association of Jewish Genealogical Societies (IAJGS) w: www.iajgsjewishcemeteryproject.org
- ↑ Zob. E. Webersfeld, Z dawnych wspomnień, "Nowa Reforma" 1893, nr 2, przedruk w: E. Webersfeld, Teatr prowincjonalny w Galicji, [wydanie nowe] Gdańsk-Bydgoszcz 2013
- ↑ a b Edward Webersfeld, Z dawnych wspomnień, [w:] Wspomnienia aktorów. 1800-1925, T. 1, oprac. Stanisław Dąbrowski i Ryszard Górski, Warszawa 1963, s. 538-539.
- ↑ F. W. Ziegler, Partei-Wuth, oder, die Macht des Glaubens, przekł. E. Webersfeld, Siła wiary, czyli Walka stronnictw, następnie też.: Zaciekłość Stronników, czyli Moc wiary, egz. w Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie.
- ↑ Recepta sobre las sueños y la Cruz de la torre blanca, przekł. niem. Johannes Fastenrath, Recept gegen Schwiegermütter, wyd. 1865 (Cöln), nast. 1866 (Berlin), tł. pol. E. Webersfeld, Recepta na teściowe : komedia w 1 akcie. – Wyst.: Lwów 30.09.1872
- ↑ Les Passageres, przekł. E. Webersfeld, Kochanek mimo woli, lub Słabe chwile : komedia w 4 aktach. – Wyst.: Lwów 19.10.1910, rkps egzemplarza scenicznego Webersfelda w zbiorach Biblioteki Śląskiej w Katowicach.
- ↑ Edward Webersfeld [nekrolog] w: Czas, z dn. 6.08.1918
- ↑ Edward (1845-1918) Webersfeld , [Broszura] : [Inc.:] Krytyczny pogląd na broszurę p. Franciszka Rawity Gawrońskiego p. t. Walka o wolność r. 1863. nagrodzoną kwotą 1.000 kor. na konkursie, 1913 [dostęp 2023-01-15] (pol.).
- ↑ Jolanta Maria Kaleta, Wojna i miłość, T.1, Katarzyna i Igor, Kraków 2019, wstęp autorki, s. 17.
- ↑ Jadwiga T. Kowalewska, Cenzura w zaborze austriackim, Czasopismo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, T. 10 (1999), s. 159-168
- ↑ Por. "Życie" 1893, nr 3 – informacje od redakcji.
- ↑ E. Webersfeld, Z dawnych wspomnień, w: Szkoła charakterów : księga jubileuszowa I Gimnazjum i Liceum w Rzeszowie, Rzeszów, 1985
- ↑ Janina Hera, Losy niespokojnych, Warszawa, 1993
- ↑ Stanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej 1887-1907, Londyn "Myśl Polska" 1964
- ↑ T. Sikorski, A. Wątor, Korespondencja i papiery polityczne Jana Gwalberta Pawlikowskieego z lat 1904-1914, Radzymin 2014, s. 472-473.
- ↑ Zob.: Józef Białynia-Chołodecki, Księga pamiątkowa w 40. rocznicę powstania roku 1863/1864, Lwów 1904, s. 425-427 i Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa Pomocy Uczestników Powstania r. 1863/1864 za rok 1899, Lwów, 1900
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Edward Webersfeld, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby) [dostęp 2021-04-09] .
- Publikacje i zdjęcia Edwarda Webersfelda w bibliotece Polona
- Polscy aktorzy teatralni
- Ludzie związani z Jaworowem
- Członkowie Ligi Narodowej
- Powstańcy styczniowi
- Austriacka szlachta
- Żuawi śmierci
- Pochowani na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie
- Aktorzy prowincjonalni w Galicji
- Ludzie związani z Rzeszowem
- Polacy pochodzenia austriackiego
- Urodzeni w 1845
- Zmarli w 1918
- Ludzie urodzeni we Lwowie