Radom

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta w województwie mazowieckim. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Radom
Gmach sandomierskiej komisji wojewódzkiej, klasztor Bernardynów, fontanny przy placu Konstytucji 3 Maja, Katedra, ulica Moniuszki, ulica Piłsudskiego
Gmach sandomierskiej komisji wojewódzkiej, klasztor Bernardynów, fontanny przy placu Konstytucji 3 Maja, Katedra, ulica Moniuszki, ulica Piłsudskiego
Herb Flaga
Herb Radomia Flaga Radomia
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat miasto na prawach powiatu
Gmina gmina miejska
Data założenia X wiek
Prawa miejskie XIII wiek
Prezydent Radosław Witkowski
Powierzchnia 111,80 km²
Wysokość 130-207 m n.p.m.
Populacja (31.12.2014)
• liczba ludności
• gęstość

217 201[1]
1943 os./km²
Strefa numeracyjna
48
Kod pocztowy 26-600 do 26-621
Tablice rejestracyjne WR
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Radom
Radom
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Radom
Radom
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Radom
Radom
Ziemia 51°24′13″N 21°09′24″E/51,403611 21,156667
TERC
(TERYT)
1463011
SIMC 0972750
Hasło promocyjne: Radom – Siła w precyzji
Urząd miejski
ul. Jana Kilińskiego 30
26-600 Radom
Strona internetowa
BIP
Dawny gmach komisji województwa sandomierskiego, obecnie siedziba władz miejskich
Ulica Żeromskiego, główny deptak miejski

Radommiasto na prawach powiatu w centralno-wschodniej Polsce, w województwie mazowieckim, położone nad rzeką Mleczną, historycznie w Małopolsce.

Największy ośrodek miejski w widłach Wisły i Pilicy. Czternaste co do wielkości miasto w Polsce. Siedziba powiatu radomskiego i kurii diecezji radomskiej. Miasto królewskie w powiecie radomskim województwa sandomierskiego w drugiej połowie XVI wieku[2].

Według danych GUS z 31.12.2014 roku miasto miało 217 201 mieszkańców.

Radom jest siedzibą wielu instytucji o regionalnym znaczeniu. Mieszczą się tu: wojewódzki urząd skarbowy, wydział zamiejscowy wojewódzkiego sądu administracyjnego, sąd okręgowy wraz z prokuraturą okręgową, delegatura urzędu wojewódzkiego i urzędu marszałkowskiego. Ponadto ma tu siedzibę Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych, delegatura Instytutu Pamięci Narodowej, delegatura ABW i Mazowiecka Komenda Wojewódzka Policji obejmująca swoim działaniem województwo mazowieckie z wyjątkiem aglomeracji warszawskiej.

Miasto jest również organizatorem międzynarodowych pokazów lotniczych Radom Air Show. Międzynarodowy Festiwal Gombrowiczowski i Radomski Festiwal Jazzowy są dziś kulturową wizytówką miasta.

Geografia[edytuj]

Położenie[edytuj]

Radom znajduje się w centralnej Polsce, w południowej części województwa mazowieckiego nad rzeką Mleczną. Historycznie położony jest w Małopolsce, w ziemi sandomierskiej. Zgodnie z fizycznogeograficznym podziałem Kondrackiego miasto położone jest na Wzniesieniach Południowomazowieckich, gdzie większa część miasta położona jest na Równinie Radomskiej, natomiast północny kraniec na Równinie Kozienickiej[3].

Radom znajduje się na terenie o wysokościach od 130 do 207 m n.p.m.[4]

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 111,80 km²[5].

Podział administracyjny[edytuj]

Podział administracyjny Radomia
 Osobny artykuł: Dzielnice i osiedla Radomia.

Do niemal połowy 2012 roku w Radomiu nie istniał żaden oficjalny podział na dzielnice.

Konsultacje społeczne w sprawie podziału Radomia na obszary dla potrzeb Systemu Informacji Miejskiej (w skrócie: SIM) zostały zorganizowane przez Urząd Miejski w Radomiu oraz Miejski Zarząd Dróg i Komunikacji w Radomiu. Były one przeprowadzone w okresie od 14 grudnia 2011 r. do 13 stycznia 2012 r.[6]. W wyniku zatwierdzenia przez Radę Miasta Radomia (Uchwała nr 330/2012) przygotowanego podziału miasta na obszary SIM (zwyczajowo odpowiadające dzielnicom i osiedlom – co ma również odzwierciedlenie w nazwach poszczególnych obszarów, jak też zostało uwypuklone w podsumowaniu konsultacji), miasto zostało podzielone na 56 obszarów (osiedli i dzielnic).

Miasto według SIM dzieli się na następujące dzielnice i osiedla:

Klimat[edytuj]

Według klasyfikacji Wincentego Okołowicza Radom leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Według uaktualnionej klasyfikacji Köppena-Geigera Radom leży w strefie Dfb – klimatu umiarkowanego kontynentalnego[7].

Średnia temperatura i opady dla Radomia
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] 9 11 18 26 30 32 37 35 32 25 16 11 37
Średnie temperatury w dzień [°C] -1 -1 4 12 17 22 23 23 19 13 5 2 12
Średnie temperatury w nocy [°C] -5 -7 -3 2 7 12 14 13 9 4 0 -2 4
Rekordy minimalnej temperatury [°C] -25 -27 -17 -6 -3 3 7 8 1 -6 -10 -17 -27
Opady [mm] 58.4 43.2 33 33 30.5 73.7 88.9 61 38.1 35.6 45.7 63.5 604,5
Źródło: Weatherbase[8] 14.12.2008

Historia[edytuj]

 Osobny artykuł: Historia Radomia.

Toponimia[edytuj]

Według legendy „O srebrnopiórym orle i radomskim grodzie” pewien młodzieniec trafił niesiony głodem do pięknej, zaklętej wioski. Drzewa, krzewy i rzeka szumiały jakby chcąc coś mu powiedzieć. Oczarowany tym pięknem wypowiedział „Rad dom bym tutaj zbudował”. To odczarowało wioskę. Jej mieszkańcy ugościli młodzieńca, a na tamtym miejscu wybudowano gród „Radom”[9].

W rzeczywistości Radom brzmiał pierwotnie Radom' (z miękkim m' – stąd dopełniacz: Radomia) i był przymiotnikiem dzierżawczym od imienia Radom (dopełniacz: Radoma), które to imię jest skrótem od imienia Radomir. Czyli Radom' oznaczał „gród [należący do] Radoma” – tak jak Poznań to „gród [należący do] Poznana”[10].

Kalendarium[edytuj]

Zachowany fragment murów miejskich.
Zachowany fragment murów miejskich
Sejm walny radomski, 1505
Plan Radomia z końca XVIII w.
Ulica Lubelska (obecnie Żeromskiego) w kierunku kościoła farnego – widok z 1915
Ulica Lubelska (obecnie Żeromskiego na wysokości placu Sobornego (obecnie Konstytucji 3 Maja) ok. 1915
Ulica Lubelska (obecnie Żeromskiego) na wysokości placu Sobornego (obecnie Konstytucji 3 Maja) – widok z ok. 1915
Karta Radomia z 1919 roku
Plan Radomia z 1919 roku
Synagoga w Radomiu zniszczona podczas II wojny światowej
Czerwcowe strajki , 1976
Rekonstrukcja Czerwcowych strajków 1976
Jean Paul 2 à Radom, 1991
Jan Paweł II przy Pomniku Robotniczego Protestu, Radom, 4 czerwca 1991
  • VIII-IX wiek – istniała osada w dolinie rzeki Mlecznej (w rejonie dzisiejszego Starego Miasta)
  • 2. połowa X wieku – budowa grodu obronnego
  • 1155 – pierwsza pisana wzmianka o Radomiu w bulli papieża Hadriana IV
  • 1233 – pierwsza pisemna wzmianka o kasztelanie radomskim – Marku
  • 2. połowa XIII wieku – Stary Radom otrzymał prawa średzkie
  • 1340 – Kazimierz III Wielki założył Nowy Radom
  • 1364 – Radom otrzymał prawo magdeburskie
  • 1360-1370 – Kazimierz Wielki ufundował mury miejskie, zamek królewski, ratusz i kościół farny pod wezwaniem świętego Jana Chrzciciela
  • 1383 – na sejmie w Radomiu obrano Jadwigę, córkę Ludwika Węgierskiego, królem Polski
  • XV – XVIII w. – miejsce sądów szlacheckich pierwszej instancji: grodzkiego i ziemskiego[11]
  • 1401 – w Radomiu zawarto unię wileńsko-radomską unię Polski z Litwą
  • 1469 – poselstwo czeskie ofiarowało w Radomiu koronę Władysławowi Jagiellończykowi
  • 1481 – w Radomiu zamieszkał drugi syn Kazimierza Jagiellończyka, królewicz Kazimierz (obecny patron miasta), który pod nieobecność przebywającego na Litwie ojca sprawował stąd rządy w Koronie
  • 1489 – na radomskim zamku wielki mistrz zakonu krzyżackiego Johann von Tieffen złożył hołd lenny królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi
  • 1495 – w farze radomskiej syn Kazimierza JagiellończykaFryderyk – odebrał insygnia kardynalskie.
  • 1505 – obradujący w Radomiu sejm uchwalił konstytucję Nihil novi oraz zatwierdził „Statut Łaskiego” – pierwszy zbiór praw państwa polskiego.
  • 1564 – według przeprowadzonej lustracji miasto liczyło 1800 osób, 180 domów, 14 jatek, 2 łaźnie i 2 młyny.
  • 1613 – Radom stał się siedzibą Koronnego Trybunału Skarbowego.
  • 1628 – miasto zostało zniszczone przez wielki pożar.
  • 1656 – podczas najazdu szwedzkiego, w Rynku, w domu nr 4 należącym do Adama Gąski kwaterował król szwedzki Karol X Gustaw.
  • 1660 – po opuszczeniu miasta przez Szwedów liczyło ono 395 mieszkańców i 37 domów
  • 1724 – August II Sas wydaje przywilej „De non tollerandis judaeis” mówiący o zakazie zamieszkiwania ludności żydowskiej w granicach miasta.
  • 1737-1756 – budowa Kolegium Pijarów, według projektu Antonio Solariego
  • 1763 – Radom liczył 1370 mieszkańców i 137 budynków
  • 1767 – Karol Radziwiłł zawiązał w Radomiu konfederację
  • 1787 – Stanisław August Poniatowski powołał w Radomiu Komisję Dobrego Porządku.
  • 1795 – po III rozbiorze Polski Radom został włączony do zaboru austriackiego i stał się siedzibą Cyrkułu, Komisji Obwodowej, Trybunału Cywilnego i Sądu Pokoju.
  • 1809 – Radom został stolicą departamentu w Księstwie Warszawskim.
  • 1816 – powstało województwo sandomierskie z siedzibą władz w Radomiu
  • 1817 – założenie pierwszej świeckiej szkoły elementarnej pod przewodnictwem Łukasza Raczyńskiego
  • 1819 – Fryderyk August Schnierstein otworzył zakład garbarski, zapoczątkowując przemysłowy rozwój miasta.
  • 1825-1827 – wzniesienie gmachu Komisji Województwa Sandomierskiego według projektu Antonia Corazziego
  • 1827 – z inicjatywy ks. Kazimierza Kłaczyńskiego powstało Radomskie Towarzystwo Naukowe
  • 1844 – Radom został stolicą guberni radomskiej, której granice sięgały aż podkrakowskiego Miechowa
  • 1867 – miasto jako jedno z pierwszych w Królestwie otrzymało kanalizację; z guberni radomskiej wyłączone zostały południowe powiaty, co dało początek guberni kieleckiej.
  • 1885 – uruchomienie linii kolejowej z Dęblina do Dąbrowy Górniczej
  • 1901 – uruchomienie w Radomiu jednej z pierwszych w Królestwie elektrowni oraz miejskiej sieci oświetleniowej
  • 1905 – w Radomiu w trakcie strajków doszło do starć pomiędzy robotnikami a oddziałami carskimi.
  • 1910 – w Radomiu powstał klub sportowy RKS Radomiak Radom
  • 1910 – Radom liczył 43 581 mieszkańców[12]
  • 1918 – Radom wszedł w skład administracyjny województwa kieleckiego aż do 1939 r.
  • 1918 – w Radomiu powstała Dyrekcja Okręgowa Kolei (w latach 30. XX w. przeniesiona do Chełma, a następnie do Lublina)
  • 1921 – w Radomiu mieszkało 24.495 Żydów, na ogólną liczbę 61599 mieszkańców stanowiąc 39,7% mieszkańców[13]
  • 1926 – w Radomiu powstał klub sportowy RKS Broń Radom
  • 1933 – Radom uzyskał połączenie kolejowe z Warszawą.
  • 1936-1939 – Radom wszedł w skład Centralnego Okręgu Przemysłowego, powstały Fabryka Chemiczna, Fabryka Broni, gazownia miejska, fabryka telefonów, fabryka obuwia. W okresie tym powstał Teatr Rozmaitości, nawiązujący do tradycji teatru radomskiego z pierwszej połowy XIX w. oraz filia Wyższej Szkoły Muzycznej w Warszawie – zalążek szkolnictwa wyższego w mieście.
  • 1939 – miasto liczyło 85 501 mieszkańców[14].
  • 1939-1945 – Radom był stolicą dystryktu radomskiego w Generalnym Gubernatorstwie.
  • 1941 – utworzenie przez Niemców getta, w którym zgromadzono 32 tys. Żydów
  • 1942-1944 – wywiezienie i wymordowanie radomskich Żydów w obozach zagłady; likwidacja getta
  • 22 listopada 1942 r. - zamach oddziału Gwardii Ludowej pod dowództwem Jana Żebraka ps. "Kozak" na kino "Apollo". Obrzucono granatami wychodzących z kina hitlerowców, z których siedmiu zginęło a 19 odniosło rany[15].
  • 23 kwietnia 1943 r. - zamach oddziału Gwardii Ludowej pod dowództwem Stanisława Lechtary na tzw. Deutsches Haus przy ul. Malczewskiego, gdzie odbywało się zebranie dygnitarzy hitlerowskich z udziałem starosty Radomia i sekretarza generalnego gubernatora Franka. Od wrzuconych do gmachu trzech wiązek granatów zginęło siedmiu hitlerowców a 17 odniosło rany[16].
  • 1944 – po upadku powstania warszawskiego w Radomiu zorganizowany został tajny ośrodek nauczania Uniwersytetu Warszawskiego.
  • 1945, 16 stycznia – wkroczenie do Radomia jednostek Armii Czerwonej
  • 9 września 1945 oddziały Armii Krajowej Obwodu Kielecko-Radomskiego, pod dowództwem Stefana Bembińskiego „Harnasia” opanowały miasto, zdobyły więzienie i uwolniły aresztowanych żołnierzy AK.
  • 1946 Radom jako stolica powiatu wszedł w skład administracyjny województwa kieleckiego aż do 1975 r.
w roku 1946 miasto liczyło 69 455 mieszkańców[14].
  • 1950 – w Radomiu powstała Wieczorowa Szkoła Inżynierska NOT, która dała początek późniejszemu Uniwersytetowi Technologiczno-Humanistycznemu oraz Politechnice Świętokrzyskiej. Miasto liczyło 80 298 mieszkańców[14].
  • 1951 – powstała w Radomiu Oficerska Szkoła Lotnicza. 5 lat później trafili tu legendarni piloci Polskiego lotnictwa: m.in. gen. Stanisław Skalski i płk Wacław Król.
  • do 1954 roku siedziba wiejskiej gminy Radom.
  • 1963 – ponowne zawiązanie Radomskiego Towarzystwa Naukowego.
  • 1975 – w wyniku reformy administracyjnej Radom uzyskał status stolicy województwa radomskiego.
  • 1976, 25 czerwca – radomscy robotnicy rozpoczęli protest przeciw polityce rządu i PZPR, brutalnie stłumiony przez ZOMO (wydarzenia radomskie) – miasto stało się znanym ośrodkiem opozycji antykomunistycznej.
  • 1980 – 9 października powstaje Międzyzakładowy Komitet Załozycielski NSZZ „Solidarność” Ziemia Radomska z pierwszą siedzibą przy ul. Jacka Malczewskiego.
  • 1984 – powstało Międzyresortowe Centrum Naukowe Eksploatacji Majątku Trwałego – dzisiejszy Instytut Technologii Eksploatacji – jedna z wiodących placówek badawczych w kraju.
  • 1991, 4 czerwca – wizyta w Radomiu papieża Jana Pawła II
  • 1992, 25 marca – utworzenie diecezji radomskiej
  • 1996 – Radomska Wyższa Szkoła Inżynierska otrzymała nazwę Politechnika Radomska.
  • 1999 – Radom jako stolica powiatu wszedł w skład województwa mazowieckiego.
  • 2001, 18 października – tragiczna śmierć 2 biskupa radomskiego Jana Chrapka.
  • 2002, 25 maja – kardynał Joseph Ratzinger, później papież Benedykt XVI, odwiedził Radom w związku ze święceniem Zygmunta Zimowskiego na biskupa.
  • 2004 – rozpoczęła się oczekiwana od kilkudziesięciu lat rewitalizacja Miasta Kazimierzowskiego.
  • 2005 – podpisanie w Radomiu porozumienia międzyregionalnego dotyczącego budowy drogi ekspresowej Wschód-Zachód S12
  • 2006, 22 kwietnia – inauguracja drugiego nawiedzenia kopii Obrazu Matki Bożej Jasnogórskiej w Radomiu, której przewodniczył kardynał Stanisław Dziwisz, 44 biskupów i tysiące wiernych przybyłych z diecezji radomskiej.
  • 2007 – podczas pokazów lotniczych Air Show pierwszego września w czasie wykonywania swoich pokazów dwa samoloty się zderzyły w efekcie tego śmierć ponieśli dwaj piloci.
  • 2009 – podczas kolejnych pokazów Air Show 30 sierpnia zginęło dwóch białoruskich pilotów. Pilotowany przez nich Su-27 spadł na ziemię w Małęczynie. Ministerstwo Obrony Białorusi nie zezwoliło na podanie opinii publicznej przyczyn katastrofy samolotu.
  • 2012, 27 lipca – Sejm RP uchwalił ustawę o nadaniu Politechnice Radomskiej im. Kazimierza Pułaskiego nazwy "Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu"[17]; ustawa weszła w życie 12 września 2012 r.[18]

Demografia[edytuj]

 Osobny artykuł: Ludność Radomia.



    Wykres liczby ludności miasta Radom na przestrzeni ostatnich 5 stuleci:
    Źródło: Bank Danych Lokalnych GUS, Roczniki statystyczne GUS i archiwa historyczne

Piramida wieku mieszkańców Radomia w 2014 roku[19].
Piramida wieku Radom.png

Administracja i polityka[edytuj]

Gmach dawnego Powiatowego Związku Samorządowego, obecnie siedziba Rady Miejskiej i Urzędu Stanu Cywilnego

Radom jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy wybierają do swojej Rady Miejskiej w Radomiu 28 radnych. Organem wykonawczym jest prezydent miasta. Siedziba władz znajduje się przy ul. Jana Kilińskiego.

W Radzie Miejskiej w Radomiu działają następujące kluby radnych: Prawo i Sprawiedliwość, Radomianie Razem, Platforma Obywatelska, Porozumienie Lewicy oraz Stowarzyszenie Kocham Radom.[potrzebny przypis] Mieszkańcy wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 17.

Radom jest członkiem Związku Miast Polskich. Miasto jest także siedzibą starostwa powiatu radomskiego.

Pomimo utraty funkcji administracyjnej stolicy województwa w 1999 r., w Radomiu funkcjonuje wiele instytucji o regionalnym znaczeniu. Mieści się tu wojewódzki urząd skarbowy, wydział zamiejscowy wojewódzkiego sądu administracyjnego, sąd okręgowy wraz z prokuraturą okręgową, delegatura urzędu wojewódzkiego i urzędu marszałkowskiego. Ponadto ma tu siedzibę Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych i delegatura Instytutu Pamięci Narodowej.

Prezydenci Radomia[edytuj]

 Osobny artykuł: Prezydenci Radomia.

Rada miejska[edytuj]

Ugrupowanie Kadencja 2002-2006[20] Kadencja 2006-2010[21] Kadencja 2010-2014[22] Kadencja 2014-2018 [23]
Samoobrona 2 - - -
Sojusz Lewicy Demokratycznej 10 (SLD-UP) - 4 1 (SLD Lewica Razem)
Prawy Radom 6 - - -
Inicjatywa Społeczna Wspólnota Samorządowa 4 - - -
Radomianie Razem 6 6 2 1
Prawo i Sprawiedliwość - 14 14 14
Platforma Obywatelska - 5 6 12
Porozumienie Lewicy - 2 - -
Kocham Radom - 1 1 -
Polskie Stronnictwo Ludowe - - 1 -

Architektura[edytuj]

Zdjęcie panoramiczne Radomia wykonane w 1914. Widok z wieży kościoła farnego w kierunku ulicy Lubelskiej (obecnie Stefana Żeromskiego). Widoczne świątynie (od lewej): katolicki kościół św. Trójcy, kościół św. Stanisława (wówczas prawosławny sobór św. Mikołaja), kościół św. Katarzyny Aleksandryjskiej przy klasztorze Bernardynów, kościół katedralny pw. Opieki NMP.

Zabytkowa zabudowa dzielnic centralnych[edytuj]

Najcenniejszym zabytkiem Radomia jest zachowana zabudowa dzielnic centralnych pochodząca z okresu od XIII do XX wieku. O wartości założenia urbanistycznego tych rejonów miasta świadczy nagromadzenie oryginalnych zabytków prezentujących w układzie chronologicznym różne style architektoniczne, co w sposób czytelny obrazuje kolejne fazy rozwoju historycznej części miasta, począwszy od wczesnośredniowiecznej osady aż do dzielnic powstałych w XIX i XX wieku[24]. Radomski zespół architektoniczno-urbanistyczny został wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków dwukrotnie, w 1969 oraz w 1989. Ponadto na chronionym obszarze znajduje się około 200 obiektów posiadających indywidualne wpisy w rejestrze[25].

Najważniejsze zabytki[edytuj]

Średniowiecze[edytuj]

  • Grodzisko Piotrówkagród obronny założony w II poł. X w. na wzniesieniu w pobliżu rzeki Mlecznej. Na początku XI w. rozbudowany, na przełomie X/XI w. wzniesiono w obrębie fortyfikacji kościół pw. św. Piotra – pierwszą radomską świątynię, od której grodzisko wzięło nazwę. W 1959 oraz w latach 2009-2014 prowadzono na obszarze grodziska badania archeologiczne[26].
  • Kościół św. Wacławagotycka świątynia jednonawowa, wzniesiona ok. 1216 z fundacji Leszka Białego. Najstarszy budynek murowany Radomia. W latach 1780 – 1978 budynek nie pełnił funkcji sakralnej. W latach 1978 – 1986 poddany gruntownej renowacji i rekonsekrowany[27].
  • Kościół farny św. Jana Chrzciciela – pierwotnie gotycka świątynia jednonawowa, wzniesiona w latach 1360 – 1370 z fundacji Kazimierza Wielkiego. W XV wieku do istniejącej gotyckiej bryły dobudowano trzy kaplice (pw. św. Krzyża, pw. św. Trójcy oraz pw. św. Anny) oraz dzwonnicę. W XVI i XVII wieku ufundowano nowe kaplice (tzw. baryczkowską, pw. Najświętszej Maryi Panny oraz Kochanowskich). W XIX wieku kościół kilkakrotnie poddano pracom restauracyjnym, jednak największe zmiany przyniosła przebudowa w latach 1908 – 1909 w stylu neogotyckim według projektu architekta Józefa Piusa Dziekońskiego. Najcenniejsze elementy wyposażenia świątyni to m.in. chrzcielnica z II poł. XV w., portal i drzwi żelazne z początku XVI w. oraz późnorenesansowy ołtarz kaplicy Kochanowskich wraz z pozostałymi elementami jej dekoracji architektonicznej[28][29].
  • Klasztor oo. bernardynów wraz z kościołem pw. św. Katarzyny Aleksandryjskiej – gotycki zespół klasztorny ufundowany w 1468 przez Kazimierza Jagiellończyka. Pierwotne drewniane obiekty zastąpiono w pierwszej dekadzie XVI w. budynkami murowanymi. Całe założenie posiadało cechy obronne. Gotycki kościół wielokrotnie poddawano pracom restauracyjnym w XIX i na początku XX wieku (w 1912 dokonano przebudowy kościoła według projektu Stefana Szyllera). Najcenniejsze elementy wyposażenie kościoła to m.in. stalle z ok. 1500, późnogotycka grupa pasyjna, przypisywana warsztatowi Wita Stwosza oraz rokokowe ołtarze boczne. Wysokiej klasy zabytkami architektonicznymi są też zachowane sklepienia krzyżowo-żebrowe w prezbiterium, fragmenty polichromii z XVII wieku oraz, unikatowy w skali kraju, charakterystyczny budynek kuchni klasztornej z początku XVI w.[30][31].
  • dawny Zamek Królewski – relikty zabudowań zamkowych z XIV – XVII w. Budynek wzniesiony po poł. XV w. rozbudowywany w latach ok. 1510 – 1515, zniszczony w okresie potopu szwedzkiego. Restaurowany pod koniec XVIII w. i w XIX w. Od 1862 plebania pobliskiego kościoła farnego. Pierwotnie założenie zamkowe było wkomponowane w ciąg fortyfikacji miejskich i stanowiło ich istotny element. Obecnie zachowane są jedynie relikty tzw. Domu wielkiego (jedna kondygnacja, cegły o wątku wendyjskim, pozostałości gotyckich i renesansowych elementów kamieniarskich wyeksponowane w fasadzie)[32].
  • Pozostałości murów miejskich – mury miejskie Nowego Radomia wzniesione pomiędzy 1364 – 1388 zawierały otwarte do wewnątrz baszty oraz trzy bramy (Lubelską – niezachowana, Piotrkowską – niezachowana oraz Krakowską – zachowane relikty). Rozebrane w latach 1816 – 1818 ceglane fortyfikacje usadowione były na fundamentach z kamienia polnego. Zachowane fragmenty murów miejskich znajdują się m.in. przy ul. Wałowej (pozostałości bramy krakowskiej oraz fragment muru z basztą wkomponowany w gmach popijarski)[33].

Nowożytność[edytuj]

  • Klasztor benedyktynek z kościołem św. Trójcy – założenie klasztorne ufundowane w 1613 przez Barbarę z Dulskich Tarłową, wzniesione w latach 1619 – 1627 w stylu barokowym. Zniszczone podczas potopu szwedzkiego budynki odbudowano w latach 1678 – 1733 według projektu Tylmana z Gameren. Po pożarze w 1774, do 1776 odbudowano świątynię w stylu klasycystycznym. W latach 1836 – 1915 cerkiew prawosławna św. Mikołaja. Najcenniejsze elementy wyposażenia to m.in. obraz Trójcy Świętej z poł. XVIII w. Uwagę zwraca cenna dekoracja sztukatorska[34][35].
  • Dom Esterki: barokowy dom z przełomu XVI i XVII wieku usytuowany w południowej pierzei Rynku. Zniszczony w czasie okupacji niemieckiej, odbudowany w latach 1954-1956[36].
  • Dom Gąski: barokowy dom z przełomu XVI i XVII wieku usytuowany w południowej pierzei Rynku. Według tradycji w 1656 mieszkał w nim król Szwecji, Karol X Gustaw (w czasie pobytu w Radomiu nie mógł zająć zamku królewskiego, spalonego wcześniej przez wojska szwedzkie). W budynku mieściła się pod koniec XVIII wieku jedna z pierwszych w mieście aptek należąca do Christiana Valentino[37].
  • Kolegium i kościół oo. pijarów – gmach usytuowany przy Rynku wznoszono etapami w latach 1737 – 1756 według projektu Antonia Solariego, nadwornego architekta królów z dynastii saskiej. Niedokończony budynek uzupełniono w latach 1818 – 1820 klasycystyczną fasadą od strony Rynku. W latach 1824 – 1825 wzniesiono murowany kościół pw. św. Jana Kantego. Obecnie siedziba Muzeum im. Jacka Malczewskiego[38].

XIX wiek[edytuj]

I połowa[edytuj]

Po 1815 roku miasto znalazło się pod panowaniem Rosji i stało się siedzibą władz nowo utworzonego województwa sandomierskiego. Zgodnie z dyrektywą rządu Królestwa Polskiego wszystkie miasta wojewódzkie zostały zobowiązane do sporządzenia planów zagospodarowania przestrzennego. Plan sporządzony dla Radomia regulował kształt miasta i kierunek jego rozwoju. W I połowie XIX wieku powstało wiele budynków w stylu klasycystycznym (budynki prywatne oraz gmachy użyteczności publicznej), z których najważniejsze to[39]:

  • budynek loży masońskiej – wybudowany w 1819, według projektu Jakuba Kubickiego. Charakterystycznymi elementami neoklasycystycznego budynku są m.in. portyk wejściowy podtrzymujący balkon oraz portale okienne z przedstawieniami emblematów masońskich oraz herbu powiatu radomskiego[40].
  • Stary Ogród: najstarszy park Radomia, jeden z pierwszych w Królestwie Polskim, założony w 1822-1825. Założenie parkowe oparte było na wzorcach barokowych (promienistych układ ścieżek), uzupełnionych o elementy stylu angielskiego (swobodne ścieżki uzupełniające barokowe założenie). Założenie ogrodowe, poważnie zdewastowane w trakcie I i II wojny światowej uległo dużym przekształceniom[41].
  • Dawny gmach komisji województwa sandomierskiego – monumentalny, klasycystyczny dwupiętrowy budynek zaprojektowany przez Antonio Corazziego, wzniesiony w latach 1825 – 1827 przy trakcie Lubelskim. W XIX wieku siedziba komisji wojewódzkich oraz rządów gubernialnych. Rozbudowany w latach 1938 – 1942. O monumentalnym charakterze budynku świadczy piętnastoosiowa fasada, wzbogacona trzema ryzalitami ozdobionymi portykiem toskańskim i pilastrami oraz fryzem tryglifowym. Fasada parteru dekorowana boniowaniem[42].
  • Kościół ewangelicko-augsburski w Radomiu – pierwotnie katolicka świątynia pw. Wniebowzięcia NMP z XIV w. (według tradycji dawne prezbiterium znajdujące się od strony ulicy Reja zawiera konstrukcję jednej z baszt obronnych murów miejskich). W 1830 budynek przebudowany w stylu klasycystycznym na siedzibę parafii ewangelickiej. Kolejna przebudowa z lat 1893 – 1895 nadała budynkowi cechy eklektyczne[43][44].
  • Rogatki: murowane, klasycystyczne, wzniesione w latach 1836 – 1840 według projektu Henryka Marconiego przy głównych traktach miasta (lubelskim i warszawskim). Rogatka lubelska została w latach 1921 – 1926 przebudowana na łaźnię miejską[45].
  • Ratusz – pierwotny gotycki ratusz z II połowy XIV w., stojący pośrodku Rynku, został rozebrany w 1818. Obecny budynek Ratusza wzniesiony został w latach 1847 – 1848 według projektu Henryka Marconiego. Budynek reprezentujący styl neorenesansu włoskiego, wyróżnia się obfitym boniowaniem, ostrołukowymi oknami i asymetryczną w stosunku do osi gmachu wieża zegarową oraz attyką zakrywającą poddasze[33].
II połowa[edytuj]

II połowa XIX wieku przyniosła kontynuację realizacji założeń planu regulacyjnego z 1822 roku. Miasto rozwijało się w kierunku wschodnim i północnym, ale przede wszystkim w kierunku południowym (w związku z budową poza południową granicą miasta budynku dworca kolei iwanogrodzko-dąbrowskiej). W tym okresie powstawały budynki reprezentujące głównie style historyzujące i eklektyzm. Najważniejsze przykłady takiej zabudowy znajdują się w najbardziej reprezentacyjnej części Śródmieścia, przede wszystkim na[46]:

Wybrane obiekty pochodzące z tego okresu to m.in.:

XX wiek[edytuj]

Galeria[edytuj]

Place[edytuj]

  • Plac Dworcowy położony przy Dworcu PKP (skrzyżowanie ulic Traugutta, Poniatowskiego i Beliny-Prażmowskiego).
  • Plac Jagielloński położony po obu stronach ul. Kelles-Krauza. Po jego południowej stronie istnieje park, który od północnej części oddziela ul. Kelles-Krauza. Przy placu znajduje się Teatr Powszechny im. Jana Kochanowskiego w Radomiu.
  • Plac Kazimierza Wielkiego położony u zbiegu ulic Wałowej, Żeromskiego, Reja i Malczewskiego. Przy tym placu usytuowany jest zabytkowy kościół pw. Świętej Trójcy.
  • Plac Konstytucji 3 Maja jest położony u zbiegu ulic Żeromskiego, Piłsudskiego i Focha. Centralnym miejscem placu jest kościół garnizonowy pw. św. Stanisława.
  • Plac ks. Romana Kotlarza plac usytuowany u zbiegu ulic Mireckiego, Okulickiego, Reja i Limanowskiego. Obok usytuowany jest park Stary Ogród oraz przepływa rzeka Mleczna.
  • Plac Małgorzatki położony między ulicą Traugutta i Narutowicza. Planowane jest przeprowadzenie przez ten plac połączenia ulicy Kościuszki i ulicy Piłsudskiego, co polepszyłoby komunikację w tym rejonie.
  • Plac Matki Bożej Fatimskiej plac – rondo położony na skrzyżowaniu ulicy Słowackiego, alei Grzecznarowskiego oraz alei Wojska Polskiego.
  • Rynek: główny plac Miasta Kazimierzowskiego. Wpadają do niego ulice: Rwańska, Szewska, Wolność, Szpitalna, Żytnia oraz Grodzka. Przy placu położone jest m.in. Muzeum im. Jacka Malczewskiego (w gmachu popijarskim), Dom Gąski i Esterki oraz ratusz. W centralnym miejscu placu usytuowany jest Pomnik Czynu Legionów.
  • Plac Stare Miasto usytuowany w pobliżu najstarszego miejsca Radomia – grodziska Piotrówka. Położony jest na nim także najstarszy kościół Radomia, bo pochodzący z XIII w. kościół św. Wacława. Od placu odchodzi ulica Staromiejska, św. Wacława, Przechodnia oraz Asnyka.
  • Plac Kazimierza Ołdakowskiego położony jest u zbiegu ulic Grzecznarowskiego i Dowkontta. W centrum placu ustawiony jest pomnik łucznika.
  • Plac Zgody położony na skrzyżowaniu ulic Wieniawskiego i Szymanowskiego znajdujących się w peryferyjnie położonej dzielnicy miasta - Pruszakowie.
  • Plac 72 Pułku Piechoty: plac usytuowany w kwartale między ulicami Malczewskiego, Wernera, Koszarową i Warzywną. Zlokalizowane jest tam mauzoleum płk. Dionizego Czachowskiego.

Pomniki i miejsca pamięci narodowej[edytuj]

Oprócz tego w Radomiu znajduje się wiele kamieni pamiątkowych, tablic pamiątkowych i nagrobków pomnikowych[56].

Zieleń miejska[edytuj]

W Radomiu znajduje się dziewięć parków spacerowo-wypoczynkowych z czego trzy wpisane są do rejestru zabytków – Stary Ogród, Leśniczówka i Park im. Tadeusza Kościuszki. Pozostałe parki zlokalizowane są w dzielnicach Obozisko, Borki, Planty, Glinice, Południe oraz Gołębiów (Centrum Integracji Społeczności Lokalnej i Wypoczynku). Łączna powierzchnia wszystkich parków miejskich to 52,7 ha. Dodatkowo w mieście znajdują się także tereny o charakterze parkowym na Wośnikach, Wacynie, Żakowicach i Zamłyniu o łącznej powierzchni 18,55 ha[57].

Na terenie Radomia zlokalizowany jest zalew Borki – zbiornik wodny o powierzchni 9 ha, miejsce wypoczynku i sportu dla mieszkańców.

Cmentarze[edytuj]

Zabytkowy cmentarz rzymskokatolicki przy ul. Limanowskiego

Edukacja[edytuj]

 Osobny artykuł: Lista szkół w Radomiu.

Radom jest w województwie mazowieckim największym po Warszawie ośrodkiem akademickim. W mieście znajduje się 10 szkół wyższych i 2 kolegia nauczycielskie. W mieście działa Radomskie Towarzystwo Naukowe.

Poza tym:

  • 11 zespołów szkół ponadgimnazjalnych
  • 13 liceów ogólnokształcących
  • 3 szkoły artystyczne
  • 22 gimnazja
  • 30 szkół podstawowych

Bezpieczeństwo publiczne[edytuj]

Budynek Mazowieckiej Komendy Wojewódzkiej Policji

W Radomiu znajduje się centrum powiadamiania ratunkowego, które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999[58].

Opieka zdrowotna[edytuj]

  • Mazowiecki Szpital Specjalistyczny Sp. z o.o.[59]
  • Radomski Szpital Specjalistyczny im. dr. Tytusa Chałbińskiego[60]
  • Samodzielny Wojewódzki Publiczny Zespół Zakładów Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej im. dr Barbary Borzym
  • Poliklinika MSWiA w Radomiu[61]
  • Radomskie Centrum Onkologii (d. Centrum Onkologii Ziemi Radomskiej).

Służby porządkowe[edytuj]

  • Mazowiecka Komenda Wojewódzka Policji w Radomiu
  • Crime Stoppers Radom
  • Delegatura ABW w Radomiu
  • Garnizon Radom

Media[edytuj]

Religia[edytuj]

Sport i rekreacja[edytuj]

 Osobny artykuł: sport w Radomiu.

Początkiem historii sportu radomskiego jest rok 1910, kiedy to po uzyskaniu oficjalnego pozwolenia od władz carskich powstało Radomskie Towarzystwo Sportowe. Posiadało ono pięć sekcji: piłki nożnej (pod nazwą „Kordian”), kolarską, tenisową, łyżwiarską i gimnastyczną („Sokół”).

Radomskie kluby sportowe:

Klub Rok założenia sekcje
Radomiak Radom 1910 piłka nożna, boks
Sokół Radom 1910 łucznictwo, gimnastyka
Broń Radom 1926 piłka nożna, boks, tenis ziemny, tenis stołowy, kolarstwo torowe i szosowe
Czarni Radom 1921 siatkówka mężczyzn
Start Radom 1957 judo, piłka nożna, łucznictwo
AZS Radom 1969 koszykówka
Zamłynie Radom 1998 piłka nożna kobiet
RosaSport Radom 2004 koszykówka mężczyzn

W Radomiu nad Zalewem Borki zostały ustalone 2 letnie kąpieliska. Kąpielisko od strony ul. Krasickiego ma długość 150 m, a kąpielisko od strony ul. Bulwarowej 75 m[63].

Aktualnie na terenie miasta znajdują się:

  • 2 aquaparki: Neptun i Centrum Słoneczne i 3 pływalnie: Delfin, Orka, Delta
  • liczne stadiony rekreacyjne, lekkoatletyczne, boiska i hale sportowe
  • 2 ośrodki MOSiR (na Plantach i Borkach), liczne siłownie, kluby fitness i place zabaw
  • 3 kluby tenisowe, 2 lodowiska i inne: bowling, karting, kajaki (zalew na Borkach)

Turystyka[edytuj]

Przez miasto przechodzi zielony szlak pieszy PionkiRożki o długości 44,8 km[64], w Radomiu koniec ma czarny szlak rowerowy z Jedlni Letnisko[65]. Centrum Informacji Turystycznej mieści się przy ulicy Traugutta 3.

W Radomiu znajdują się hotele czterogwiazdkowe: Aviator, Europejski i Nihil Novi oraz hotele trzygwiazdkowe: Arbiter, Gromada, Gryf, Iskra, Pod Różami, Poniatowski[66] jak również kilka moteli, pensjonatów i schronisk młodzieżowych.

Przyroda[edytuj]

Według publikacji z 2008 w obszarze miasta istnieją użytki ekologiczne o łącznej powierzchni 6,9 ha[67]. Są to tereny torfowisk i pastwisk na Gołębiowie przy ulicy Północnej, tak zwany Ług Gołębiowski. Największym kompleksem leśnym Radomia jest Las Kapturski. W lesie tym znajduje się rozległy starodrzew, można spotkać także rzadkie i chronione gatunki roślin i zwierząt (storczyk, pełnik europejski, słowik rdzawy, kumak, żmija zygzakowata, tygrzyk paskowany). Las Kapturski był częścią pradawnej Puszczy Radomskiej, w skład której wchodziły też obecne Puszcza Kozienicka i Puszcza Stromecka. W mieście znajduje się obszar chroniony „Dolina Kosówki”, gdzie również występuje wiele rzadkich gatunków (purchawica olbrzymia, storczyk plamisty, derkacz, kuropatwa, świerszczak). Radom posiada także 47 pomników przyrody – około stuletnie dęby i modrzewie, a także jesiony, graby, lipy, olchy i klony[68].

Hydrologia[edytuj]

Do wód powierzchniowych płynących na terenie miasta zaliczamy:

Gospodarka[edytuj]

Siedziba Polskiej Grupy Zbrojeniowej SA przy ul. Malczewskiego 24

W końcu listopada 2015 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Radomiu obejmowała 13 624 mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 18,6% do aktywnych zawodowo[69].

Budżet miasta[edytuj]

W 2014 wydatki budżetu samorządu Radomia wynosiły 1031,37 mln zł, a dochody budżetu 996,31 mln zł. Zadłużenie (dług publiczny) samorządu według danych na koniec 2014 wynosiło 434 mln zł, co stanowiło 46,8% wysokości wykonywanych dochodów[70].

Przemysł[edytuj]

W Radomiu mieszczą się Fabryka Broni Łucznik, Polska Grupa Zbrojeniowa S.A., Grupa ROSA, Komandor S.A., Polski Tytoń, Radomska Wytwórnia Telekomunikacyjna, Imperial Tobacco Polska Manufacturing S.A., Jadar,Zbyszko Company Sp. z o.o., Techmatik S.A., Global Cosmed Group S.A., RadWag, Zakłady Automatyki "Kombud" S.A., Odlewnia Ciśnieniowa Stopów Cynku i Aluminium LENAAL oraz wiele inne innych zakładów produkcyjnych. Poza tym Radom jest również siedzibą wielu firm usługowych, takich jak np. MNI Telecom S.A., Biuro Podróży "Alfa Star", eSky.pl S.A.

Handel[edytuj]

Galeria Słoneczna, największa galeria handlowa w mieście

W mieście jest kilka centrów i galerii handlowych (Galeria Słoneczna, Galeria Atrium Gama, Galeria Rosa, Pawilony Rosa, Galeria Stokrotka, Galeria Feniks, Centrum Handlowe M1, Centrum Handlowe Echo, Centrum Handlowe E. Leclerc, Street Mall „Vis a Vis”, Centrum Handlowe Korej, Kaufland, Street Mall Hop Stop, Galeria Sawoy, RHM).

Ponadto Radom posiada 8 miejsc targowych[71].

Infrastruktura techniczna[edytuj]

Ciepłownia „Północ”
  • Wodociągi

Według publikacji z 2008 r. w Radomiu do sieci wodociągowej podłączonych jest 98,46% ogółu mieszkań, a do sieci kanalizacji sanitarnej podłączonych jest 93,59% mieszkań[72][73].

  • Ciepłownictwo

Według danych z 2005 r. sieć ciepłownicza obejmuje swoim zasięgiem ponad 27 km² a to jest 24% powierzchni miasta[74]. Jednakże system ten pokrywa wszystkie najgęściej zaludnione obszary miasta. W Radomiu istnieją 2 źródła ciepła: Ciepłownia „Południe” (o mocy 203,5 MW) oraz Ciepłownia „Północ” (116,3 MW)[75].

  • Gospodarka odpadami

Jeśli chodzi o odbiór odpadów komunalnych, Radom obsługiwany jest przez składowisko o łącznej powierzchni 20 ha, 93% składowanych odpadów stanowią odpady komunalne, pozostałe 7% odpady przemysłowe. Dodatkowo w sąsiedztwie wysypiska zlokalizowana jest kompostownia odpadów „zielonych” o powierzchni 3 ha[76].

  • Energia elektryczna

Radom czerpie energię elektryczną z elektrowni Kozienice, skąd prąd przesyłany jest do 2 stacji rozdzielczych w Kozienicach i Rożkach[77].

Transport[edytuj]

Transport drogowy, kolejowy i lotniczny w Radomiu
Ścieżka rowerowa na osiedlu Południe

Transport drogowy[edytuj]

Radom leży na skrzyżowaniu szlaków komunikacyjnych drogowych i kolejowych łączących wschód z zachodem i północ z południem. Przez Radom biegną trzy drogi międzynarodowe i krajowe:

Z Radomia do innych miejscowości prowadzą trzy drogi wojewódzkie:

Pod koniec lutego 2015 roku oddano do o użytku obwodnicę Radomia. Łączny koszt inwestycji wyniósł ponad 200 mln zł[78].

Komunikacja miejska[edytuj]

 Osobny artykuł: Komunikacja miejska w Radomiu.

Obecnie w ramach regularnej komunikacji miejskiej po Radomiu i kilku okolicznych gminach kursuje 26 linii autobusowych oznaczonych cyfrowo. Codziennie w ramach komunikacji miejskiej na ulice wyjeżdża około 130 autobusów. Średnia częstotliwość wszystkich linii w szczycie wynosi 20 minut[79]. Organizatorem i regulatorem komunikacji miejskiej jest zakład budżetowy gminy – Miejski Zarząd Dróg i Komunikacji. Komunikacja podmiejska obecnie jest obsługiwana przez wielu przewoźników prywatnych, a także spółki wykonujące przewozy w ramach sieci MZDiK.

Transport kolejowy[edytuj]

Radom leży na skrzyżowaniu linii kolejowych prowadzących do Warszawy, Krakowa, Łodzi i Lublina. W mieście znajduje się dworzec kolejowy oraz 2 stacje: Radom Potkanów i Radom Wschodni.

Transport rowerowy[edytuj]

Projekt Wieloletniego Programu Inwestycyjnego Miasta Radomia na lata 2007-2013 zakłada budowę ścieżek rowerowych kosztem 2,3 mln zł. Dalszy rozwój ścieżek rowerowych jest także przewidziany w Strategii Rozwoju Miasta Radom na lata 2008-2020[80]. Od 2015 roku w Radomiu działa system rowerów miejskich[81].

Transport lotniczy[edytuj]

W Radomiu znajduje się cywilny port lotniczy Radom-Sadków. Raz na dwa lata na lotnisku Radom-Sadków odbywają się największe w Polsce międzynarodowe pokazy lotnicze Radom Air Show. Drugie lotnisko, będące siedzibą Aeroklubu Radomskiego znajduje się w podradomskim Piastowie. W 2011 otwarto oficjalnie sanitarne lądowisko przy ul. Aleksandrowicza 5. System komunikacji lotniczej Radomia uzupełnia lądowisko przy Mazowieckim Szpitalu Specjalistycznym.

Kultura[edytuj]

Muzea[edytuj]

Domy Gąski i Esterki - oddział Muzeum im. Jacka Malczewskiego

Teatry[edytuj]

Miejska Biblioteka Publiczna

Kina[edytuj]

Wcześniej działały jeszcze w Radomiu kina: Atlantic (wcześniej Bałtyk), Hel, Mega, Mewa, Odeon, Pokolenie, Przyjaźń i Walter.

Biblioteki[edytuj]

Orkiestry[edytuj]

Ośrodki kultury[edytuj]

  • Ośrodek Kultury i Sztuki Resursa Obywatelska
  • Miejski Ośrodek Kultury Amfiteatr w Radomiu ul. Parkowa 1
  • Młodzieżowy Dom Kultury im. Heleny Stadnickiej
  • Dom Kultury „Południe”
  • Dom Kultury „ Borki”
  • Dom Kultury „Idalin”

Imprezy kulturalne, festiwale i pokazy[edytuj]

10. edycja Międzynarodowego Festiwalu Gombrowiczowskiego

Międzynarodowe Pokazy Lotnicze Radom AIR SHOW[edytuj]

 Osobny artykuł: Radom Air Show.

Cykliczna impreza organizowana co dwa lata na lotnisku Sadków w Radomiu, łącząca pokazy statków powietrznych z naziemną statyczną wystawą sprzętu wojskowego i prezentacjami firm z branży lotniczej.

Radomski Festiwal Jazzowy[edytuj]

Spotkania z jazzem i stylistykami pokrewnymi nad Mleczną. Posłuchać można zróżnicowanych klimatów od etno – jazzu, poprzez współczesny mainstream, na klasyce gatunku – standardach kończąc. Nie brakuje legend polskiego jazzu i muzyków zagranicznych. Festiwal odbywa się w październiku.

Międzynarodowy Festiwal Gombrowiczowski[edytuj]

Jeden z polskich festiwali teatralnych organizowany od 1993 roku przez Teatr Powszechny im. J. Kochanowskiego w Radomiu. Odbywa się na przełomie października i listopada.

Zespoły muzyczne związane z Radomiem[edytuj]

Koncert zespołu IRA

Filmy kręcone w Radomiu[edytuj]

Symbole Radomia[edytuj]

Herb[edytuj]

Herb Radomia – wersja uroczysta
 Osobny artykuł: Herb Radomia.

Radom ma w herbie swój inicjał – literę R, nad którym umieszczona jest korona. Najstarszy wizerunek godła pochodzi z XVI wieku. Było używane do XVIII wieku. W Albumie Heroldii litera R mieściła się w centralnej części bramy z trzema basztami[1]. Istnieją oficjalnie dwa wzory herbu Radomia – herb zwykły i uroczysty. Ich wygląd określa Statut Miasta Radom: §4. Herbem Miasta Radomia jest wizerunek przedstawiający w polu czerwonym biały mur z pięcioma blankami z trzema wieżami o trzech blankach każda, z których środkowa wyższa oraz bramą, w której majuskuła R biała, nad bramą mitra książęca, nad tarczą korona królewska. Herb Radomia w wersji uroczystej zawiera ponadto po prawej stronie bramy herb papieża Jana Pawła II oraz labry z pokryciem białym i takimże podbiciem.

Logo promocyjne[edytuj]

Promocyjne logo miasta wchodzi w skład nowej strategii komunikacyjnej Radomia i opiera się na historii i profilu gospodarczym Radomia związanymi z techniką precyzyjną. Przedstawia wizerunek miasta o charakterze przemysłowym, a także ośrodek edukacyjny o profilu technicznym oraz społeczności ludzi przedsiębiorczych. Wedle tej strategii Radom ma być miastem atrakcyjnym gospodarczo, kulturalnie, edukacyjnie i turystycznie, w którym panuje zdrowe podejście do pracy i życia.

Znani radomianie[edytuj]

Honorowi obywatele Radomia[edytuj]

W Radomiu honorowe obywatelstwo przyznano 20[86] osobom[87]:

Urodzeni w Radomiu[edytuj]

Związani z Radomiem[edytuj]

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta i gminy partnerskie[88]:

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. [1] Ludność 31.12.2014
  2. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 82.
  3. Jerzy Kondracki, Andrzej Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  4. Mapy rastrowe Geoportal- Radom
  5. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  6. Podsumowanie konsultacji społecznych w sprawie podziału Radomia na obszary Systemu Informacji Miejskiej
  7. M.C. Peel, B.L. Finlayson, T.A. McMahon. Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification. . 11, s. 1633-1644, 2007. ISSN 1027-5606. 
  8. Weatherbase: Historical Weather for Radom, Poland (ang.). [dostęp 14.12.2008].
  9. Zenon Gierałła, Baśnie i legendy ziemi radomskiej.
  10. Maria Malec, Słownik Etymologiczny nazw geograficznych Polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, ISBN 83-01-13857-2, str 205.
  11. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  12. Adam Jelonek. Ludność miast i osiedli typu miejskiego na ziemiach Polski od 1810 do 1960 r.. „Dokumentacja Geograficzna”. 
  13. Spis 1921. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Województwo kieleckie, Warszawa 1924.. . [dostęp 2015-05-02]. 
  14. a b c Instytut Geografii Polskiej Akademii Nauk: Ludność miast i osiedli typu miejskiego na ziemiach polski od 1810 do 1960 r.. [dostęp 2015-05-15].
  15. Józef Bolesław Gargas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 266
  16. Józef Bolesław Gargas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 266
  17. Rządowy projekt ustawy o nadaniu nowej nazwy Politechnice Radomskiej im. Kazimierza Pułaskiego.
  18. Ustawa z dnia 27 lipca 2012 r. o nadaniu Politechnice Radomskiej im. Kazimierza Pułaskiego nazwy "Uniwersytet Technologiczno-Humanistyczny im. Kazimierza Pułaskiego w Radomiu" (Dz. U. z 2012 r. poz. 969).
  19. http://www.polskawliczbach.pl/Radom, w oparciu o dane GUS.
  20. Państwowa Komisja Wyborcza: Wybory samorządowe. wybory2002.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  21. Geografia wyborcza - Wybory samorządowe - Państwowa Komisja Wyborcza. wybory2006.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  22. Wybory Samorządowe 2010 - Geografia wyborcza - Województwo mazowieckie - - m. Radom. wybory2010.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  23. Państwowa Komisja Wyborcza | Radom. wybory2014.pkw.gov.pl. [dostęp 2015-10-15].
  24. Szlak turystyczny Zabytki Radomia' (pol.). www.cit.radom.pl.
  25. Rejestr zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego: powiaty białobrzeski, grójecki, kozienicki, lipski, przysuski, radomski, szydłowiecki, zwoleński oraz Radom (pol.). www.mwkz.pl.
  26. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 183
  27. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, ss. 125-126
  28. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 122
  29. red. Z. Łoziński, B. Wolff, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, ss. 23-24
  30. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 104
  31. red. Z. Łoziński, B. Wolff, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, ss. 25-30
  32. red. Z. Łoziński, B. Wolff, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, ss. 32-33
  33. a b red. Z. Łoziński, B. Wolff, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, s. 33
  34. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 103
  35. red. Z. Łoziński, B. Wolff, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, ss. 30-31
  36. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 47
  37. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 48
  38. red. Z. Łoziński, B. Wolff, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, ss. 31-32
  39. red. W. Kalinowski, , Architektura i urbanistyka Radomia, ss. 105 – 154
  40. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 137
  41. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 253
  42. red. Z. Łoziński, B. Wolff, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, s. 35
  43. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 118
  44. red. Z. Łoziński, B. Wolff, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. III, z. 10, Warszawa 1961, s. 32
  45. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 233
  46. red. W. Kalinowski, , Architektura i urbanistyka Radomia, ss. 155 – 177
  47. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 29
  48. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 48
  49. Stanisław Bochyński: Dziedzictwo przemysłowe Radomia cz. II (pol.). Cozadzien.pl, 8.02.2015. [dostęp 2015-02-11].
  50. a b red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 177
  51. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 121
  52. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 58
  53. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, s. 185
  54. red. M. Olifirowicz, Encyklopedia Radomia, Radom 2009, ss. 171, 172, 190
  55. Pierwszy pomnik śp. Marii i Lecha Kaczyńskich odsłonięty w Radomiu. wPolityce.pl, 18-06-2013.
  56. Pomniki, Radom na fotografii
  57. Parki. radom.pl.
  58. Wykaz NKA dla lokalizacji Ab. Służb Alarmowych 112 (pol.). uke.gov.pl. [dostęp 2014-12-27].
  59. www.
  60. www.
  61. Centralny Szpital Kliniczny Poliklinika w Radomiu ul. Orląt Lwowskich 5 – Przychodnie i Polikliniki w woj. mazowieckim
  62. Dane według raportów wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 6 stycznia 2015.
  63. Uchwała Nr 334/2012 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 28 maja 2012 r. (Dz. Urz. Woj. Mazowieckiego z 2012 r. poz. 4608)
  64. Piesze szlaki turystyczne (pol.). informacjaturystyczna.radom.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-21)].
  65. Rowerowe szlaki turystyczne (pol.). informacjaturystyczna.radom.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-21)].
  66. Hotele. radom.pl.
  67. Strategia Rozwoju Miasta Radom na lata 2008-2020. Warszawa: WYG International, 2008-02. s. 69. (Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 371/2008 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 25 sierpnia 2008 r.).
  68. Ochrona przyrody. radom.pl.
  69. Informacja o stanie i strukturze bezrobocia na rynku pracy - Powiatowy Urząd Pracy w Radomiu wraz z filiami. pupradom.pl. [dostęp 2016-01-14].
  70. Sprawozdanie z realizacji budżetu Miasta Radomia za 2014. bip.radom.pl. [dostęp 2015-04-09].
  71. Targowisko Korej, Targowisko Feniks, „Pasaż nad rzeczką”, „przy stadionie Radomiaka”, Targ-Borg (ul. Limanowskiego), Targ-Borg (ul. Nowogrodzka), „Merkury”, „Universal”, targowisko osiedlowe ul. Królowej Jadwigi.
  72. Uchwała nr 371/2008 w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Miasta Radomia na lata 2008-2020. bip.radom.pl. [dostęp 2014-10-09].
  73. Załącznik nr 1 do Uchwały nr 371/2008 w sprawie przyjęcia Strategii Rozwoju Miasta Radomia na lata 2008-2020. Warszawa: WYG International, luty 2008, s. 72. [dostęp 2014-10-09].
  74. Model organizacji usług ciepłowniczych dla Gminy Miasta Radom w latach 2005-2015. Katowice: Fundacja na rzecz Efektywnego Wykorzystania Energii, 2004-12.
  75. Strategia Rozwoju Miasta Radom na lata 2008-2020. Warszawa: WYG International, 2008-02. s. 73. (Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 371/2008 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 25 sierpnia 2008 r.)
  76. Strategia Rozwoju Miasta Radom na lata 2008-2020. Warszawa: WYG International, 2008-02. s. 74. (Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 371/2008 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 25 sierpnia 2008 r.)
  77. Strategia Rozwoju Miasta Radom na lata 2008-2020. Warszawa: WYG International, 2008-02. s. 77. (Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr 371/2008 Rady Miejskiej w Radomiu z dnia 25 sierpnia 2008 r.)
  78. Otwarcie południowej obwodnicy Radomia. [dostęp 2015-03-04].
  79. Na podstawie www.mzdik.pl.
  80. Na podstawie: http://www.radom.pl/data/other/strategia_rozwoju_miasta_radomia_na_lata.pdf
  81. W Radomiu wystartował pilotażowy system rowerów miejskich (pol.)
  82. Na podstawie http://galeriasloneczna.pl/.
  83. Onet: Kino Elektrownia w radomskiej elektrowni. [dostęp 2015-11-17].
  84. a b c d e Radom w Polskich filmach, Edukacja filmowa
  85. a b c d Mazowsze na filmowo. Muzeum Wsi Radomskiej, 8 kwietnia 2014.
  86. Kolejny Honorowy Obywatel?. dami24.pl.
  87. Honorowi obywatele. radom.pl.
  88. Historia i formy współpracy, Radom.pl

Linki zewnętrzne[edytuj]