Towarzystwo Szkoły Ludowej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Budynek siedziby Towarzystwa Szkoły Ludowej w Krakowie stan obecny.
Siedziba TSL w Tarnopolu.

Towarzystwo Szkoły Ludowej (TSL) – organizacja, której celem był rozwój oświaty wśród ludu. Towarzystwo zostało założone w Galicji w 1891 dla uczczenia 100-lecia Konstytucji 3 maja. Pierwszym prezesem Towarzystwa Szkoły Ludowej został Adam Asnyk. TSL działało do 1939.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Komitet obywatelski organizujący obchody 100 rocznicy Konstytucji 3 maja w 1891 roku podjął uchwałę, aby z tej okazjji powołać towarzystwo na wzór niemieckiej Schulverein czy czeskiej Maticy[1]. Po zatwierdzeniu statutu reskryptem Ministerstwa z dnia 21 stycznia 1892 roku, w dniu 13 marca zwołano pierwsze Walne Zgromadzenie T. S. L. podczas którego wybrano pierwszy Zarząd Główny. Weszli do niego: Adam Ernest, Adam Asnyk, Wojciech Biechoński, Lesław Boroński, ks. Tadeusz Chromecki, Michał Danielak, Wincenty Jabłoński, Przemysław Kotarski, ks. Józef Kufel, Włodzimierz Lewicki, Józef Łokietek, Mieczysław Pawlikowski, Stanisław Paszkowski, Tadeusz Romanowicz, Jan Rotter, Antoni Ryszard, Jan Skirliński i August Sokołowski[2].

Zarząd wybrał przewodniczącym Adama Asnyka, jego zastępcą Augusta Sokołowskiego, sekretarzem Lesława Borońskiego. Do Rady Nadzorczej zostali wybrani : Ernest Bandrowski, Adam Doboszyński, Michał Gołąb, Jan Harajewicz i Jan Albert Popper[3].

W 1916 roku Edmund Klemensiewicz w swoim testamencie zapisał Towarzystwu 2 piętrowy dom przy ul. św. Anny 5[4]. T.S.L. miało wejść w posiadanie budynku rok po śmierci testatora, a w przypadku sprzedaży przekazać gminie 50 000 koron na fundusz im. Amalii i Edmunda Klemensiewiczów wspierający dzieci w ochronkach[4].

Członkowie[edytuj | edytuj kod]

Członkowie honorowi:[edytuj | edytuj kod]

  • Erazm Jerzmanowski w 1893 roku przekazał na fundusz Towarzystwa 20.000 koron[5]. Na budowę szkoły w Ulicku Seredkiewicz (pow. Rawa Ruska) dał 2000 koron, na zakup gruntu pod szkołę w Białej 4000 koron, a na wydawanie pisma dla ludu „Polski Lud“ 1000 koron[6].
  • Współzałożycielem, a następnie honorowym dożywotnim prezesem TSL był Ernest Tytus Bandrowski (1853-1920), profesor chemii organicznej na Uniwersytecie Jagiellońskim, dyrektor krakowskiej Szkoły Przemysłowej, współzałożyciel dziennika "Reforma" (później "Nowa Reforma"), radny, a następnie wiceprezydent Krakowa, poseł do Sejmu Galicyjskiego, gdzie przewodniczył sekcji szkolnej. Dzięki niemu powstało ok. 500 szkół powszechnych różnych typów, które przyczyniły się wydatnie do podniesienia poziomu oświaty w zaborze austriackim. Na cele Towarzystwa Szkoły Ludowej przekazał Bandrowski jedną czwartą swojego majątku[7].

Cele[edytuj | edytuj kod]

Głównym celem Towarzystwa było "szerzenie oświaty wśrod ludu polskiego"[8]. Zgodnie ze statutem z 2 lutego 1908 roku był realizowany przez[9]:

  • zakładanie i utrzymywanie polskich szkół ludowych,
  • budowanie budynków szkolnych lub pomaganie gminom w zakładaniu szkół ludowych poprzez udzielanie jednorazowych bezzwrotnych dotacji lub bezprocentowych pożyczek
  • tworzenie i prowadzenie kursów uzupełniających uczących zawodu
  • przekazywanie szkołom ludowym bibliotek i pomocy naukowych
  • pomoganie uczącej się młodzieży, przekazywanie jej książek i przyborów szkolnych oraz odzieży
  • tworzenie i prowadzenie kursów dla dorosłych analfabetów i młodzieży, ktora nia mogla uczęsczać do szkoły
  • zakładanie i utrzymywanie szkół średnich i seminariów nauczycielskich z językiem wykładowym polskim
  • wspieranie dalszego kształcenia się nauczycieli szkół ludowych poprzez organizowanie dla nich kursów i odczytów naukowych oraz przekazywanie im książek, czasopism i innych pomocy naukowych
  • nagradzanie nauczycieli szkół ludowych, ktorzy wyrózniali się w pracy zawodowej oraz działalności oświatowej pozaszkolnej
  • zakładanie i utrzymywanie burs, ochronek i ogródków freblowskich
  • zakładanie i popieranie czyteli ludowych i wypożyczali książek oraz organizowanie bibliotek publicznych i naukowych w miastach
  • zakładanie domów ludowych
  • urządzanie uroczystych obchodów rocznic narodowych oraz ludowych koncertów i przedstawień teatralnych
  • urządzanie wycieczek ludowych do miejsc wartych zwiedzenia na ziemiach polskich
  • wydawanie i finansowanie czasopism ludowych i wydawnictw popularnych
  • wydawania własnego czasopisma, poświęconego sprawom Towarzystwa i oświaty ludowej

Organizacja[edytuj | edytuj kod]

Nas czele Towarzystwa stał Zarząd Główny. W miastach, miasteczkach i wsiach działały Koła T. S. L., które miały własny zarząd. Aby założyć Koło należało złożyć do Zarządu Głównego podanie podpisane przez 20 przyszłych członków, a jeśli było to kolejne Koło w tej miejscowości - 50 podpisów. Zgodę na powstanie Koła udzielał Zarząd[10]. Członkowie wpłacali składkę roczną w wysokości 1 złr[11]. W 1928 roku członkowie założyciele jednorazowo płacili 200 koron, dożywotni 40 koron, wspierający 12 koron, a zwyczajni 2 korony na rok[12]. Do 1918 roku organizacja Towarzystwa była dwustopniowa – Zarząd Główny i podlegające mu koła, w 1918 roku stworzono szczebel pośredni - zarządy okręgowe[13].

Najwyższą władzą w Towarzystwie Szkoły Ludowej był Walny Zjazd, który zwoływano zazwyczaj raz do roku na obrady dwudniowe. Gromadził prezydia Kół i Związków Okręgowych oraz delegatów Kół, wybieranych po jednym na każdą pełną pięćdziesiątkę członków. Obradował co roku, zwykle w innym mieście. Jego zadaniem bylo zatwierdzenie sprawozdania Zarządu, wskazanie potrzeb do realizacji i przekazanie wniosków do realizacji Zarządowi orazwybranie nowego Zarządu Głównego (w każdym roku następowała zmiana 1/3 członków)[14].

Finanse[edytuj | edytuj kod]

Dar grunwaldzki[edytuj | edytuj kod]

W 1909 roku Peter Rosegger umieścił w prasie apel, aby wpłacać pieniądze na szkoły niemieckie na " kresowych ziemiach polskich"[15]. Wtedy na obronę kresów polskich przed "najazdem niemczyzny" dał nieznany ofiarodawca 2 000 koron. Do akcji przyłączyli się profesorowie: Ksawery Lewkowic, Bujwid, a Adolf Cieński "zobowiązał sie wpłacić do dyspozycji Towarzystwa Szkoły Ludowej na budowę lub wspieranie szkół polskich na kresach sumę 2 000 koron, jeśli zostanie w ciągu lat pięciu z tem samem przeznaczeniem pięćset razy subskrybowana, tak, że powstanie kapitał miljona koron"[16]. Do końca 1909 roku zadeklarowano 1 198 642 korony, w 1910 było już 1 514 232, a do 15 kwietnia 1914 1 656 842 korony[17]. Gorzej było z wpłatami, do 15 kwietnia 1914 roku wpłacono 1 065 067 koron[17]. Zarząd Główny 60 % daru przeznaczył na kresy zachodne, a pozostałe 40 % na wschodnie[17]. W ramach tych pieniedzy zbudowano między innymi gimnazjum realne i seminarium nauczycielskie w Białej, rozbudowano inne szkoły, także na Śląsku Cieszyńskim ( wspólnie z Macierzą szkolną Śląska Cieszyńskiego)[17].

Na wschodzie zakupiono grunt pod szkoły, wyposażenie i opłacano ich utrzymanie. Do końca 1913 roku powstało 378 polskich klas, a w gminach w których było ponad 40 polskich dzieci budowano budynki szkolne[17]. Do 1 maja 1914 roku kupiono grunt pod budowę 60 szkół i zbudowano 52 budynki[17]. Do 31 maja 1914 roku na szkoły na kresach wschodnich wydano 344 532 korony[17]. Wsparciem dla daru grunwaldzkiego był fundusz budowy szkól na kresach, który powstał we Lwowie w kwietniu 1914 roku[17].

Dar Narodowy Trzeciego Maja[edytuj | edytuj kod]

W 1900 roku powstaje nowy fundusz. Zbiórka była organizowana corocznie w rocznicę uchwalenia Konstytucji. Podstawą istnienia daru było hasło "po groszu, lecz wszyscy"[18].

Działalność[edytuj | edytuj kod]

Budowa szkół[edytuj | edytuj kod]

Dzięki działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej w latach 1903-1913 oddano do użytku, głównie na wsiach, 113 szkół i 1224 bibliotek, do których dostarczono 20 400 egzemplarzy książek i 242 661 egzemplarzy gazet. W wielu wsiach wybudowano domy ludowe, a w 50. rocznicę powstania styczniowego masowo stawiano krzyże i pomniki[19].

Pierwszą szkołę otwarto w 1894 roku w Ulicku Seredkiewicz[20]

Prezesi Towarzystwa Szkoły Ludowej[edytuj | edytuj kod]

Członkowie[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Członkowie Towarzystwa Szkoły Ludowej.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Towarzystwo "Szkoły ludowej", Kuryer Lwowski (Lemberger Courier), 1892-05-06, Seite 5, anno.onb.ac.at [dostęp 2018-08-10] (niem.).
  2. Stępowski M. s. 17
  3. Stępowski M. s. 18
  4. a b Hojny zapis, Kuryer Lwowski (Lemberger Courier), 1916-07-12, s. 7, anno.onb.ac.at [dostęp 2018-08-16] (pol.).
  5. Stępowski M. s. 47
  6. Stępowski M. s. 48
  7. M.Ż.K (Marek Żukow-Karczewski), Całe miasto mówiło... O Bandrowskim, "Echo Krakowa", 4 X 1994 r., nr 193 (14265).
  8. Stępowski M. s. 18
  9. Stępowski M. s. 19
  10. Stępowski M. s. 20
  11. Towarzystwo "Szkoły ludowej", Kuryer Lwowski (Lemberger Courier), 1892-05-06, Seite 5, anno.onb.ac.at [dostęp 2018-08-10] (niem.).
  12. Sępowski M. s. 46
  13. Towarzystwo Szkoły Ludowej Zarząd Główny w Krakowie (PL-29 - PL-29-5690) - Archives Portal Europe, www.archivesportaleurope.net [dostęp 2018-08-11] (ang.).
  14. Stępowski M. s. 20-22
  15. Milijon na polskie szkoły kresowe, Kuryer Lwowski (Lemberger Courier), 1909-05-18, Seite 2, anno.onb.ac.at [dostęp 2018-08-12] (pol.).
  16. Milijon na szkoły kresowe , Kuryer Lwowski (Lemberger Courier), 1909-05-18, s. 2, anno.onb.ac.at [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  17. a b c d e f g h Zdzisław Próchnicki, Dwudziestopięciolecie Towarzystwa Szkoly Ludowej, Kuryer Lwowski (Lemberger Courier), 1916-05-06, s. 4, anno.onb.ac.at [dostęp 2018-08-19] (pol.).
  18. Stępowski s. 51
  19. Władysław Kubów: Terroryzm na Podolu. Warszawa: Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, 2008, s. 16-17. ISBN 978-83-60093-54-2.
  20. Sikora W. Towarzystwo Szkoły Ludowej w Krakowie w latach 1891-1928. Krótki rys działalności Kraków 1929
  21. Dr Ernest Bandrowski Czas 1920 nr 285 z 1 grudnia s. 3 [1]
  22. Nowy Prezes T.S.L. Nowości Illustrowane 1921 nr 44 s. 4, 9 (zdjęcia) [2]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]