Gaja Gaj

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Hajk Byżyszkian
Հայկ Բժշկյանց
Gaja Gaj, Gaj-Chan
Ilustracja
komkor komkor
Data i miejsce urodzenia 18 lutego 1887
Tebriz, Persja
Data i miejsce śmierci 11 grudnia 1937
Moskwa, RFSRR, ZSRR
Przebieg służby
Lata służby 1914–1935
Siły zbrojne Imperium Rosyjskie Armia Imperium Rosyjskiego
Armia Czerwona
Jednostki 24 Dywizja Strzelecka,
1 Armia,
3 Korpus Kawalerii
Stanowiska Ludowy komisarz ds. armii i marynarki Armeńskiej SRR
Główne wojny i bitwy I wojna światowa

Wojna domowa w Rosji

Wojna polsko-bolszewicka

Gaja Dmitrijewicz Gaj (ros. Гая Д(и)митриевич Гай), właśc. Hajk Byżyszkian(c) (orm. Հայկ Բժշկյան(ց), Гайк Бжишкян(ц), zwany też Gaj-Chanem (ur. 18 lutego 1887 w Tebrizie, zm. 11 grudnia 1937 w Moskwie) – radziecki wojskowy ormiańskiego pochodzenia w randze komkora Armii Czerwonej, dowódca Korpusu Kawalerii podczas wojny polsko-bolszewickiej, bohater wojny domowej w Rosji. Ludowy komisarz armii i marynarki Armeńskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Ofiara czystki stalinowskiej w Armii Czerwonej. Pośmiertnie zrehabilitowany na fali destalinizacji.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodzony w rodzinie nauczycielskiej. W ruchu rewolucyjnym od 1903. Jako nastolatek kilka lat mieszkał w Tyflisie, pracując jako dziennikarz (o pseudonimie Bandor), został skazany na 5 lat więzienia za działalność antyrządową.

W 1914 został powołany do armii Imperium Rosyjskiego, awansując do stopnia chorążego. Dowodził batalionem na froncie tureckim. Został dwukrotnie odznaczony za odwagę: Orderem świętego Jerzego IV klasy oraz Orderem świętej Anny IV klasy. Został wzięty do niewoli tureckiej, ranny podczas ucieczki z niewoli, został skierowany na rekonwalescencję.

Pomnik konny Gaja Gaja w Erywaniu

Przez krótki okres w lutym 1917 dowodził w Moskwie Wojennym Dowództwem Patrolowym Czerwonej Gwardii. Członek Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji od 1918. Kolejną rekonwalescencję przechodził na początku 1918 w Samarkandzie, gdzie utworzył komunistyczny oddział robotniczy. Jego oddział został rozbity, wycofał się przez teren Kazachstanu i Ural do Samary. Po wybuchu rewolucji październikowej dołączył do bolszewików, zostając dowódcą oddziału kawalerii walczącego z Kozakami orenburskimi atamana Dutowa i Legionem Czeskim. Był dowódcą 24 Dywizji Strzelców, która 12 września 1918 zdobyła Symbirsk, za co otrzymała przydomek „Symbirska” (później „Symbirsko-Samarska”).

Od grudnia 1918 do czerwca 1919 dowódca 1 Armii Frontu Wschodniego, biorąc m.in. udział w zwycięskiej dla czerwonych operacji bielebiejskiej[1].

Następnie dowodził 42. Dywizją Strzelców, i 1. Kaukaska „Dziką” Dywizją Kawalerii na Froncie Południowym. W 1920 na czele korpusu kawalerii brał udział w operacjach tichorieckiej oraz kubańsko-noworosyjskiej, w rezultacie których Siły Zbrojne Południa Rosji generała Denikina zostały zmuszone do wycofania się z Kaukazu Północnego na Krym[2][3].

Pomnik Gaja Gaja w Togliatti

W czasie wojny polsko-bolszewickiej dowodził 3. Korpusem Kawalerii (od lipca 1920 – II Korpusem Kawalerii), zwanym Kawkorem, na Froncie Zachodnim Michaiła Tuchaczewskiego. Początkowo odnosił sukcesy podczas drugiej ofensywy Tuchaczewskiego. Udaremnił próby stabilizacji frontu i dotarł aż nad dolną Wisłę. Po Bitwie Warszawskiej osłaniał odwrót czerwonej 4. Armii do Prus Wschodnich. Podczas odwrotu trzykrotnie przebijał się przez pierścień polskiego okrążenia, ale pod Kolnem został zmuszony do przekroczenia granicy Prus Wschodnich, gdzie korpus został internowany, a sam Gaj uwięziony przez Niemców w obozie w Salzwedel koło Berlina. Dowodzone przez niego oddziały oskarżane są o to, że w czasie odwrotu zamordowały około 1000 polskich jeńców[4]. Licznych mordów, gwałtów i rabunków dopuściły się także podczas walk o Płock[5].

Znaczek poczty Armenii wydany z okazji 125. rocznicy urodzin Gaja Gaja z 2012

Dwukrotnie odznaczony Orderem Czerwonego Sztandaru: w 1918 – za dokonania wojenne w rejonie Wołgi i w 1920 – za kampanię w wojnie polsko-bolszewickiej.

W 1922 Gaj został ludowym komisarzem armii i marynarki Armeńskiej SRR, potem wykładowcą i pracownikiem naukowym.

Napisał książki pt. Na Warszawę! Działania 3 Konnego Korpusu na Froncie Zachodnim, wyd. 1928; W walkach o Symbirsk, wyd. 1928; Pierwsze uderzenie w Kołczaka, wyd. 1928[6].

W latach 1929–1933 był pracownikiem naukowym Akademii Wojskowej im. Michaiła Frunzego. W latach 1933–1935 pracował jako profesor i kierownik katedry historii wojen i sztuki wojennej w Wojskowej Akademii Lotniczej im. Nikołaja E. Żukowskiego.

W 1935 otrzymał awans do stopnia komkora.

Represje i śmierć[edytuj | edytuj kod]

W czerwcu 1935 usunięty ze wszystkich pełnionych stanowisk, zwolniony z Armii Czerwonej i wydalony z WKP(b). Został aresztowany przez NKWD i oskarżony o „utworzenie faszystowskiej organizacji wojskowej w Armii Czerwonej”. Otrzymał wyrok 5 lat więzienia. 11 grudnia 1937 został stracony[7].

Pośmiertna rehabilitacja prawna[edytuj | edytuj kod]

Na fali zainicjowanej przez Nikitę Chruszczowa destalinizacji, został 21 stycznia 1956 pośmiertnie zrehabilitowany przez Kolegium Wojskowego Sądu Najwyższego ZSRR[6][8].

Marszałek Siemion Budionny przyznał po latach, że Stalin popełnił błąd każąc pozbyć się Gaja Gaja[8].

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Radziecki znaczek pocztowy z jego podobizną z 1967

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

W 1967, z okazji 80. rocznicy urodzin Gaja Gaja, poczta ZSRR wydała znaczek z jego podobizną. W 1978 na jego cześć nazwano wieś w Armeńskiej SRR.

Pamięć o nim szczególnie kultywowana jest w Armenii, gdzie jest uznawany za bohatera narodowego[8]. W stolicy kraju, Erywaniu, znajduje się konny pomnik wojskowego, na jego cześć nazwana jest także ulica. W 2012 poczta armeńska wydała znaczek z jego podobizną z okazji 125. rocznicy urodzin. Na obszarze byłego Związku Radzieckiego znajduje się jeszcze kilka różnych pomników i popiersi Gaja Gaja. Jego imię nosi wiele ulic w Armenii, Rosji i na Białorusi[8].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Восточного фронта контрнаступление, Hrono.ru [dostęp 2019-02-03] (ros.).
  2. Тихорецкая операция 1920, [w:] Grażdanskaja wojna i wojennaja intierwiencija w SSSR, Moskwa: Sowietskaja Encikłopiedija, 1983 (ros.).???
  3. Kubano-noworosijskaja opieracija, [w:] Grażdanskaja wojna i wojennaja intierwiencija w SSSR. Encikłopiedija, Sowietskaja Encikłopiedija, Moskwa 1983.
  4. Jeńcy polscy w niewoli sowieckiej. Centralne Archiwum Wojskowe. Monitor Polski nr 194 z 27.08.1921 roku [dostęp 2011-12-13].
  5. Grzegorz Gołębiewski: Płock 1920. Warszawa: Bellona, 2018, s. 169–182. ISBN 978-83-11-15373-8.
  6. a b Гай, Гая Дмитриевич (наст. имя Бжишкян Гайк) (06.02.1887, г. Тебриз, Иран ‒ 11.12.1937), w.histrf.ru [dostęp 2020-05-28].
  7. Списки жертв, lists.memo.ru [dostęp 2020-05-28].
  8. a b c d Noev Kovcheg Media, Гая Дмитриевич Гай, «Железный» комдив, noev-kovcheg.ru [dostęp 2020-05-28] (ros.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bolszaja Sowietskaja Encyklopedia t. 6 Moskwa 1971.
  • J. Odziemkowski Leksykon wojny polsko rosyjskiej 1919-1920 Ofic. Wyd. RYTM Warszawa 2004 ​ISBN 83-7399-096-8​.