Nikita Chruszczow

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nikita Siergiejewicz Chruszczow
Никита Сергеевич Хрущёв
Nikita Chruszczow
Data i miejsce urodzenia 15 kwietnia 1894
Kalinówka, gubernia kurska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 11 września 1971
Moskwa
3. Sekretarz Generalny KPZR
Okres od 14 września 1953
do 14 października 1964
Pierwsza dama Nina Chruszczowa
Poprzednik Gieorgij Malenkow
Następca Leonid Breżniew
Nikita Khrushchev Signature2.svg
Odznaczenia
Międzynarodowa Leninowska Nagroda Pokoju
Order Czerwonego Sztandaru Pracy Order Kutuzowa Order Lenina Order Suworowa Order Wojny Ojczyźnianej Order Georgi Dymitrowa (Bułgaria) Wielka Wstęga Orderu Nilu (Egipt)

Nikita Siergiejewicz Chruszczow (ros. Ники́та Серге́евич Хрущёв, ukr. Микита Сергійович Хрущов; ur. 3 kwietnia?/15 kwietnia 1894 w Kalinówce, zm. 11 września 1971 w Moskwie) – radziecki polityk, działacz partyjny i państwowy, I sekretarz KC Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR) w latach 1953–1964 i premier ZSRR w latach 1958–1964.

Pochodził z chłopskiej rodziny, od 12 roku życia pracował w fabrykach i kopalniach Donbasu jako ślusarz. Od roku 1918 był członkiem partii bolszewików, podczas wojny domowej walczył jako komisarz, po jej zakończeniu był aktywistą partyjnym i naczelnikiem. W 1929 roku został wysłany do Akademii Przemysłowej w Moskwie. W 1932 został sekretarzem komitetu moskiewskiego, w 1934 został członkiem KC WKP (b), w 1939 – I sekretarzem KC WKP(b) Ukrainy i członkiem Biura Politycznego KC WKP(b). W latach 1941–1945 był członkiem rad wojennych wielu frontów.

Śmierć Józefa Stalina doprowadziła w swoim następstwie do zaciekłej walki o władzę, z której Chruszczow wyszedł zwycięsko. Początkowo awansowano go z szefa Obwodowego Komitetu KPZR w Moskwie do stanowiska sekretarza KC KPZR, czyli w , jednego z pięciu równoprawnych szefów partii. Do zadań Chruszczowa należało koordynowanie ich pracy, jednak nie miał względem ich dodatkowych uprawnień. 7 września 1953 roku objął nowo ustanowiony urząd pierwszego sekretarza KC KPZR, czyli przywrócone pod zmienioną nazwą stanowisko generalnego sekretarza, a w grudniu tegoż roku został wicepremierem. Proces przejmowanie władzy sfinalizował obejmując stanowisko premiera na w 1958 roku.

W 1956 roku na XX zjeździe KPZR Chruszczow wystąpił z referatem O kulcie jednostki i jego następstwach (O культе личности и его последствиях), w której ujawnił część prawdy o krwawych aspektach rządów Stalina. Referat, początkowo tajny, wywołał szok wśród komunistów, zapoczątkowując dyskusję na temat przyczyn stalinizmu. XX zjazd stanowił kulminację nowej polityki Chruszczowa określanej jako „odwilż”, na który składała się masowa rehabilitacja ofiar terroru oraz liberalizacja polityki kulturalnej i społecznej. Odwilż w ZSRR stymulowała wystąpienia na Węgrzech i w Polsce, na które Chruszczow reagował z dwoistością – powstania na Węgrzech stłumiła Armia Radziecka, polski październik zakończył się kompromisem politycznym. Odwilż wywołała też reakcję stalinowców, którzy pod kierunkiem Wiaczesława Mołotowa, Gieorgija Malenkowa, Łazara Kaganowicza próbowali pozbawić Chruszczowa władzy na plenum KC w czerwcu 1957 roku, ale ponieśli porażkę. Kolejnym etapem odwilży był XXII Zjazd KPZR w 1961 roku Chruszczow ponownie oskarżył Stalina o spowodowanie stanu zacofania ZSRR względem krajów kapitalistycznych i rozpoczął kolejną falę destalinizacji. Podjęto wówczas decyzję o zmianie nazwy miasta Stalingrad na Wołgograd oraz usunięciu zwłok Stalina z mauzoleum Lenina na Placu Czerwonym.

W polityce zagranicznej Chruszczow balansował między ideą „pokojowego współistnienia” a próbami uzyskania przewagi w zimnej wojnie z USA. Jedną z takich prób był plan rozmieszczenia rakiet z ładunkami nuklearnymi na Kubie; ostra reakcja USA i groźba wybuchu wojny spowodowała wycofanie się Chruszczowa (kryzys kubański). Za jego czasów powstał też Mur Berliński, doszło do strącenia przez obronę powietrzną amerykańskiego samolotu zwiadowczego U2 nad Swierdłowskiem. Incydent doprowadził do zerwania planowanego spotkania z amerykańskim prezydentem. Słynne jest też wystąpienie przed Zgromadzeniem Ogólnym Narodów Zjednoczonych, podczas którego zdjął but, a następnie zaczął nim tłuc w mównicę.

Jego rządy zakończył spisek najbliższych współpracowników. Po odsunięciu od władzy mieszkał w daczy niedaleko Moskwy, dyktując swoje pamiętniki, które zostały opublikowane na Zachodzie.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Wczesne życie[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 15 kwietnia 1894 roku[1] w Kalinowce[2], wsi znajdującej się w rosyjskim obwodzie kurskim w pobliżu obecnej granicy z Ukrainą[3]. Jego rodzice, Siergiej Chruszczow i Ksenia Chruszczowa byli z pochodzenia biednymi rosyjskimi chłopami. Nikita miał młodszą o dwa lata siostrę Irinę[4]. Siergiej był zatrudniony w kilku miejscach na terenie Donbasu we wschodniej Ukrainie (obecnie obszar sporny), pracując jako kolejarz, górnik i robotnik w cegielni. Jako że płace w Donbasie były o wiele wyższe niż w regionie Kurska, Siergiej opuścił rodzinę w Kalinowce, wracając tam tylko wtedy gdy zarobił wystarczająco dużo pieniędzy[5].

Kalinówka była typową chłopską wsią. Nauczycielka Chruszczowa, Lidia Szewczenko stwierdziła później że nigdy nie widziała wioski biedniejszej od Kalinowki[6]. Nikita pracował na roli od najmłodszych lat. Przez kilka lat uczęszczał do szkoły podstawowej, najpierw do szkoły parafialnej a następnie w szkole państwowej pod okiem Szewczenki. W swoich wspomnieniach Chruszczow zapamiętał Szewczenko jako wolnomyślicielkę, która irytowała okolicznych chłopów nieuczestniczeniem w nabożeństwach kościelnych a brat nauczycieli przekazali chłopcu książki które zostały zakazane przez rząd carski. Nauczycielka wywierała na Nikitę duży wpływ, chciała przekonać go do dalszej edukacji jednak warunki finansowe rodziny Chruszczowów nie pozwalały na to[7].

W 1908 roku Siergiej Chruszczow przeniósł się do miasta Juzowka w Donbasie. Czternastoletni Nikita dołączy do ojca wraz z matką i siostrą rok później. Juzowka która w 1924 roku została przemianowana na Stalino a w 1961 na Donieck, znajdowało się w samym sercu jednego z najbardziej uprzemysłowionych obszarów Imperium Rosyjskiego[8]. Chłopiec rozpoczął pracę w kilku różnych miejscach po czym został wysłany przez rodziców do fabryki. Początkowo został przyjęty na praktykanta a po zakończeniu praktyki został przyjęty na stałe jako robotnik[9]. Po utracie pracy przeniósł się do innego zakładu pracy. Przyjęto go na stanowisku montera podziemnych urządzeń, ślusarza w pobliskiej kopalni w Ruczenkowej. W trakcie tej pracy włączył się w prowadzenie zbiórki pieniędzy dla rodzin ofiar masakry strajkujących górników kopalni Lena na Syberii[10]. W kopalni pracował wraz z ojcem który był organizatorem związku zawodowego. Siergiej kolportował wśród górników oraz organizował odczyty pisma Prawda[11]. Etap pracy w kopalni nie był dla Nikity dobrym czasem życia, jak sam później twierdził rozważał wówczas emigrację do Stanów Zjednoczonych celem znalezienia lepiej płatnej pracy[12].

Jako wykwalifikowany pracownik został zwolniony z obowiązku służby wojskowej w trakcie I wojny światowej. Zamiast tego został zatrudniony w warsztacie obsługującym dziesięć kopalń. Był zaangażowany w kilka strajków zorganizowanych celem wywalczenia wyższych płac, lepszych warunków pracy i zakończenia wojny[13]. W 1914 roku ożenił się z Jefrosinią Pisarewą - córką operatora windy w kopalni gdzie pracował. W 1915 roku urodziła się im córka, Julia, a w 1917 roku syn, Leonid[14].

Po abdykacji cara Mikołaja II w 1917 roku, nowy Rząd Tymczasowy Rosji w Piotrogrodzie miał w Donbasie niewielki wpływ. Chruszczow został wybrany do rady pracowniczej (lub sowietu) kopalni w Ruczenkowie a w maju 1917 roku został jej przewodniczącym[15]. W pierwszym okresie wojny domowej między bolszewikami a białymi nie opowiedział się po żadnej ze strony - jego poglądy były wówczas bliższe mienszewikom którzy za priorytet uważali postęp gospodarczy a nie przejęcie władzy co było głównym celem bolszewików[16]. Jak sam przyznaje ze względu na mnogość grup biorących udziału w wojnie nie mógł zdecydować się która z nich mu odpowiada[17].

W marcu 1918 roku gdy rząd bolszewicki zawarł oddzielny pokój z państwami centralnymi, Niemcy zajęli Donbas a Chruszczow uciekł do Kalinowka. Pod koniec 1918 roku lub na początku 1919 został zmobilizowany do Armii Czerwonej gdzie przydzielono mu stanowisko komisarza politycznego[18]. Niedawno wprowadzony stopień komisarza politycznego był na ogół przydzielony działaczom robotniczym a jego zadaniem było indoktrynowanie rekrutów w ideologii bolszewickiej oraz zwiększanie morale i gotowości bojowej wojska. W ramach szkolenia wojskowego przeszedł dwumiesięczny kurs polityczny. Wielokrotnie brał udział w bezpośrednich starciach. Po zdemobilizowaniu został przypisany jako komisarz do brygady pracy w Donbasie gdzie on i jego ludzie żyli w ciężkich warunkach. Długotrwała wojna spowodowała rozległe zniszczenia i klęskę głodu. Jedną z jego ofiar była żona Chruszczowa która zmarła na tyfus w Kalinowce w trakcie pełnienia służby wojskowej przez Nikitę. Komisarz wziął udział w pogrzebie i wierny swoim ateistycznym poglądom odmówił przejścia z trumną żony do lokalnego kościoła który był jedyną drogą na cmentarz. Zamiast tego zszokował mieszkańców wsi przechodząc na cmentarz przez płot wymijając w ten sposób obiekt sakralny[19][20].

Kariera partyjna[edytuj | edytuj kod]

Lata w Donbasie[edytuj | edytuj kod]

Chruszczow w 1916 roku

Dzięki pomocy starego znajomego, w 1921 roku został przydzielony jako asystent dyrektora do spraw politycznych do kopalni gdzie wcześniej pracował[21]. Choć było w okolicy jeszcze kilku innych działaczy bolszewickich z takim dorobkiem to Chruszczow był najbardziej sprawdzonym z nich - pracę otrzymał bowiem w czasie gdy Włodzimierz Lenin wdrożył rynkową Nową Politykę Ekonomiczną która przez wielu bolszewików uznana została za ideologiczną woltę. Chruszczow odpowiedzialny za sprawy polityczne zaangażował się w zarządzanie kopalni ogólnie przyczyniając się do wznowienia pełnej produkcji po latach wojny[22].

Chruszczow był na tyle skuteczny że w połowie 1922 roku zaproponowano mu dyrekcję w pobliskiej kopalni Pastuchow. Odrzucił on jednak ofertę starając się zapisać do nowo powstałej uczelni technicznej w Juzowku (wbrew założeniom jego przełożonych). Przed rozpoczęciem studiów ukończył szkolę średnią i jednocześnie kontynuował pracę w kopalni[23]. Jako student zaangażował się w działalność radzieckiej partii komunistycznej. Został członkiem prezydium komitetu partyjnego miasta Stalino. Na krótko dołączył do frakcji zwolenników Lwa Trockiego (trockizm) opowiadającego się przeciwko Józefowi Stalinowii za demokracją wewnątrzpartjną[24].

W 1922 roku Chruszczow poznał i poślubił swoją drugą żoną, Marusie, której nazwisko panieńskie nie jest znane. Szybko się rozstali, Chruszczow pomógł byłej żonie w późniejszych latach zwłaszcza gdy córka Marusi poważnie zachorowała. Wkrótce po tym związku poznał Ninę Pietrowną Kucharczuk. Nina była dobrze wykształconą działaczkę partii z rodziny ukraińskich chłopów. Mieszkali ze sobą do końca życia lecz pobrali się oficjalnie dopiero w 1965 roku. Mieli razem trójkę dzieci: córkę Radę urodzoną w 1929 roku, syna Siergieja Chruszczowa w 1935 roku i córkę Elenę w 1937[25].

W połowie 1925 roku został mianowany sekretarzem partii raikomie Petrowo-Marińsk w pobliżu Stalino[26] a pod koniec roku został wybrany na delegata bez prawa głosowania na 14 Kongres Komunistycznej Partii ZSRR w Moskwie[27].

Protegowany Kaganowicza[edytuj | edytuj kod]

Poznał Łazara Kaganowicza już w roku 1917. W 1925 roku Kaganowicz został przewodniczącym partii na Ukrainie[28] a Chruszczow został objęty jego patronatem[29] dzięki czemu szybko awansował. Pod koniec 1926 roku został mianowany zastępcą przewodniczącego aparatu partyjnego w Stalino. W ciągu dziewięciu miesięcy jego przełożony, Konstantyn Mojsejenko został odwołany co według niektórych źródłem było wynikiem działań Chruszczowa. Kaganowicz przeniósł po tym Chruszczowa do pracy w Charkowa będącego wówczas stolicą Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W Charkowie objął funkcję szefa Wydziału Organizacyjnego Komitetu Centralnego Partii Ukrainy[30]. W 1928 został trafił do Kijowa gdzie został zastępcą przewodniczącego tamtejszej struktury partyjnej[31].

Gienrich Jagoda w trakcie inspekcji budowy kanału moskiewskiego, na lewo od niego Chruszczow. Rok 1935

W 1929 roku zdecydował się na kontynuowanie nauki. Kaganowicz wysłał go do Moskwy gdzie trafił on do Stalinowskiej Akademii Przemysłowej. Choć nie ukończył tam studiów jego kariera w partii kwitła[32]. Gdy komórka partyjna na Uniwersytecie została zaatakowana w Prawdzie za dużą liczbę prawicowców w strukturach, Chruszczow wykorzystał to do wzmocnienia swoich wpływów zostając sekretarzem organizacji partyjnej w szkole. Jako sekretarz wykluczył z partii prawicowych członków[33]. Z czasem został liderem partii w dzielnicy Bauman gdzie znajdowała się Akademia a następnie w największej i najważniejszej dzielnicy miasta. W 1932 roku został zastępcą sekretarza partii dla miasta Moskwa. W 1934 roku został jej sekretarzem[34] i członkiem Komitetu Centralnego partii[35].

Sam Chruszczow mówił później że w tym czasie zyskał sobie sympatię samego Stalina poprzez przyjaźń z Nadieżdą Alliłujewą, żoną dyktatora która uczyła się w tej samej Akademii co Chruszczow. Historycy bagatelizują jednak taką możliwość przypominając że Chruszczow był jeszcze zbyt nisko ulokowany w hierarchii partyjnej[36].

Będąc sekretarzem partii w Moskwie, nadzorował budowę moskiewskiego metra i wziął bezpośredni udział w jego konstruowaniu. Za uruchomienie metra w 1935 roku otrzymał Order Lenina[37]. W tym samym roku został awansowany do stopnia pierwszego sekretarza KC Okręgu Moskiewskiego a więc całego obwodu moskiewskiego liczącego wtedy 11 milionów mieszkańców[38].

Okres stalinizacji[edytuj | edytuj kod]

W 1932 roku został dostrzeżony przez Stalina i spotkał się z nim w jego daczy. Przywódca polubił młodego działacza co wpłynęło na jego awans[39]. Także Chruszczow został zwolennikiem Stalina w rozgrywkach międzypartyjnego krytykując trockistów i zwolenników Grigorija Zinowjewa[40]. W przeciwieństwie do dużej części przywódców partii z Moskwy przeżył okres Wielkiej Czystki[41]. Mimo tego stale obawiał się o swoje życie ze względu na dawny romans z trockizmem do czego zresztą przyznał się w 1937 roku Kaganowiczowi. Kaganowicz wywalczył u Stalina ochronę nad Chruszczowem a ten przyznał się do tego epizodu w swoim życiu na konferencji partyjnej co pozwoliło mu uratować karierę[42].

Pod koniec 1937 roku, Stalin mianował Chruszczowa szefem partii komunistycznej na Ukrainie. W tym celu Chruszczow opuścił Moskwę i przeniósł się do Kijowa który w styczniu 1938 roku ponownie stał się stolicą Ukrainy[43]. W styczniu 1938 roku został również członkiem kandydatem Politbiura. W marcu 1939 roku mianowany został pełnym członkiem tego organu[44].

Okres II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Zachodnia Ukraina[edytuj | edytuj kod]

Gdy 17 września Armia Czerwona na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow zaatakowała wschodnią część Polski, Chruszczow w towarzystwie żołnierzy przybył na zajęte tereny zamieszkiwane w większości przez etnicznych Ukraińców. Wielu mieszkańców powitało inwazję jako nadzieję na usamodzielnienie się. Rolą Chruszczowa w tym regionie było zapewnienie większości dla przyłączenia się do ZSRR w planowanych wyborach. Wybory dzięki dużej akcji propagandowej oraz oszustwom wyborczym okazały się sukcesem ZSRR i jednogłośnym włączeniem obszarów do ZSRR. 1 listopada 1939 roku Zachodnia Ukraina stała się częścią Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej[45]. Chruszczow obsadził organizacje na zajętych obszarach głównie Ukraińcami ze wschodu kraju co przyczynił się do wyobcowania zachodnich Ukraińców. Dużą przeszkodą dla osiągnięcia jedności na Ukrainie była też konfiskata ziemi i włączenie jej do kołchozów wbrew marzeniom chłopstwa o przyznaniu im przez rząd ziemi na własność[46].

Wojna z Niemcami[edytuj | edytuj kod]

Chruszczow (na lewo) w trakcie działań w ramach Frontu Stalingradzkiego

Kiedy hitlerowskie Niemcy napadły na ZSRR w czerwcu 1941 roku, Chruszczow znajdował się w Kijowie[47]. Po inwazji, Stalin mianował go komisarzem politycznym. Chruszczow służył na wielu frontach jako pośrednik między miejscowymi dowódcami wojskowymi i przywódcami politycznymi w Moskwie[48]. Po przegranej przez ZSRR bitwie o Kijów udało mu się wycofać z otoczonego miasta[49], w trakcie trwania bitwy wraz z marszałkiem Siemionem Budionnem bezskutecznie apelował do Stalina o wcześniejsze wycofanie ludzi z miasta co zostało przez przywódcę zignorowane. Bitwa jest uważana przez biografów jako duży wstrząs polityczny Chruszczowa, który wpłynął na jego negatywne nastawienie do osoby Stalina[50][51][52].

W 1942 roku trafił na front południowo-zachodni wraz z Siemionem Timoszenko zaproponował organizację ogromnej kontrofensywy w rejonie Charkowa. Stalin zatwierdził tylko część planu Chruszczowa i Timoszenko wysyłając do ofensywy 640 tysięcy żołnierzy. Ofensywa rozpoczęta 12 maja 1942 roku okazała się początkowym sukcesem jednak z upływem czasu nacierające dywizje Armii Czerwone zostały otoczone przez Niemców. W rezultacie Armia Czerwonej odniosła poważne straty a wielu jej żołnierzy zostało pojmanych do niewoli. Stalin niezadowolony z wyników operacji zdegradował Timoszenkę i karnie przeniósł Chruszczowa do Moskwy. Choć Stalin napomknął o chęci aresztowania i egzekucji Chruszczowa, pozwolił mu powrócić na front i wysłał go jako komisarza do Stalingradu[53]. Na Front Stalingradzki dotarł w sierpniu 1942 roku, wkrótce po rozpoczęciu bitwy o miasto[54]. Jego rola w obronie Stalingradu była niewielka a decydującą rolę w dowodzeniu garnizonem miasta miał generał Wasilij Czujkow[55]. Jako komisarz pozostawał w Stalingradzie przez większość walk i co najmniej raz nieomal nie poległ. Przed rozpoczęciem zwycięskiej dla ZSRR Operacji Uran spędził wiele czasu na sprawdzaniu morale i gotowości wojsk oraz przeglądzie niemieckich jeńców i rekrutacji niektórych z nich w celach propagandowych[56].

Operacja Uran zmusiła Niemców do odwrotu spod Stalingradu, a Chruszczow trafił na inne fronty. W lipcu 1943 roku został włączony do wojsk radzieckich walczących w bitwie na Łuku Kurskim. Bitwa była dużym sukcesem ZSRR i ostatnią większą niemiecką ofensywą na terenie Związku Radzieckiego[57]. Sam Chruszczow twierdził, że wiedział o oddziałach niemieckich zmierzających na Kursk po tym, gdy osobiście przesłuchiwał dezertera z niemieckiej formacji Schutzstaffel, część historyków uważa jednak, że informacja ta została przez niego podkoloryzowana[58]. Następnie towarzyszył w wyzwoleniu Kijowa w listopadzie 1943 roku[59]. Gdy wojska sowieckie zaczęły odnosić szereg zwycięstw nad Niemcami kierując się w stronę granic Rzeszy, Chruszczow zaangażował się w odbudowę Ukrainy zostając desygnowanym na premiera tamtejszej SRR[60].

Droga na szczyt władzy[edytuj | edytuj kod]

Nikita Chruszczow i Józef Stalin

Powrót na Ukrainę[edytuj | edytuj kod]

W wyniku wojny prawie cały obszar Ukrainy został czasowo zajęty przez Niemców. W chwili powrotu Chruszczowa do kraju w 1943 roku znajdował się on w stanie wojennej dewastacji. Przemysł Ukrainy został zniszczony, a rolnictwo odnosiło poważne niedobory. Jeden na sześciu Ukraińców zginął w wyniku wojny a miliony Ukraińców z kolei zostało wywiezionych w trakcie okupacji do Niemiec jako robotnicy przymusowi lub jeńcy wojenni[61][62]. Odbudowę gospodarki znacznie utrudniały niewielkie zbiory jak i intensywne susze które dotknęły Ukrainę i Zachodnią Rosję[63] - Chruszczow zdając sobie sprawę z rozpaczliwej sytuacji rolnictwa ukraińskiego wielokrotnie bezskutecznie apelował do Stalina o udzielenie Ukrainie pomocy co przywódca ignorował. Dyktator na udzielenie pomocy w postaci transportów żywności i pieniędzy zgodził się dopiero po bezpośredniej wizycie Chruszczowa w Moskwie. Korzystając z pomocy otworzył sieć stołówek serwujących posiłki dla najbardziej potrzebujących mieszkańców[64]. Szczególnie duży wkład wniósł w odbudowę rodzinnych stron które osobiście odwiedził jako premier[65]. Jako premier Ukrainy kierował też poborem nowych rekrutów do Armii Czerwonej[66] oraz zwalczaniem resztek Ukraińskiej Powstańczej Armii[67].

Pozycja Chruszczowa została zachwiana już po wojnie, w lutym 1947 roku. Stalin wysłał wówczas na Ukrainę Łazara Kaganowicza który miał pomóc Chruszczowowi[68]. W rzeczywistości już w następnym miesiącu, ukraiński Komitet Centralny usunął Chruszczowa z funkcji lidera partii zastępując go Kaganowiczem[69]. Po tych wydarzeniach Chruszczow zachorował i do września tego samego roku rzadko występował publicznie. W swoich wspomnieniach wyznaje, że miał wtedy zapalenie płuc, jednak niektórzy biografowie uważają, że chorobę Chruszczow wymyślił obawiając się możliwych konsekwencji dymisji. Korzystając z urlopu chorobowego wraz z dziećmi udał się na wczasy do jednego z kurortów na Łotwie[70] a następnie w Kaliningradzie[71]. Pod koniec roku Kaganowicz został odesłany do Moskwy dzięki czemu Chruszczow odzyskał urząd pierwszego sekretarza. Koncentrując władzę wokół siebie zrezygnował z funkcji premiera na rzecz swojego protegowanego, Demjana Korotczenki[72].

Ostatnie lata Chruszczowa na Ukrainie wiązały się ze stabilizacją, ostateczną porażką UPA, odbudową przemysłu i rozwojem rolnictwa[73][74]. Dokończył proces kolektywizacji rolnictwa na Zachodzie Ukrainy[75] oraz wdrażał proces przekształcenia chłopstwa w wiejski proletariat polegający na tworzeniu agromiasteczek, w ramach których rolnicy zyskali dostęp do mediów czy bibliotek nieobecnych dotychczas na obszarach wiejskich[76]. W trakcie jego pobytu na Ukrainie udało mu się w całości ukończyć jedynie jedno agromiasteczko po czym w grudniu 1949 roku na rozkaz Stalina przeprowadził się na stałe do Moskwy[77]. W swoich późniejszych wspomnieniach deklarował swoje przywiązanie do narodu ukraińskiego oraz sympatię względem tego kraju[78].

Ostatnie lata życia Stalina[edytuj | edytuj kod]

Chruszczow został szefem partii w mieście i regionie Moskwy[79]. Chruszczow objął stanowisko w celu zrównoważenia wpływów Gieorgija Malenkowa i Ławrientija Berii którzy byli powszechnie postrzegani jako spadkobiercy przywódcy. Chruszczow nie był zadowolony z przenosin do Moskwy. Rozkaz Stalina dotyczący przeprowadzki uznał za przejaw ciągłych obaw Stalina przed spiskami (co jego zdaniem wynikało z zaburzeń psychicznych przywódcy)[80]. W trakcie pobytu w stolicy poznał bliżej szereg czołowych postaci radzieckiej polityki w tym Malenkowa, Berię, Klimienta Woroszyłowa, Wiaczesława Mołotowa i Nikołaja Bułganina dołączając tym samym do najbliższego grona współpracowników Stalina decydujących w praktyce o działaniu państwa[81].

 Osobny artykuł: Chruszczowka.

W 1950 roku uruchomił dla Moskwy duży program budowy mieszkań, z których wiele pozostaje w użyciu aż do dzisiaj[82]. Budynki budowane były z wykorzystaniem technologii wielkiej płyty lub cegły i w latach rządów Nikity Chruszczowa były budowane masowo na terenie całego państwa[83]. Współcześnie aż 60 milionów mieszkańców byłego ZSRR mieszka w budynkach tego typu[84]. Kolejną z moskiewskich reform Chruszczowa było usprawnienie pracy kołchozów. Chruszczow zmniejszył liczbę kołchozów w regionie Moskwy o około 70% powodując zwiększenie efektywności zarządzania nielicznych gospodarstw, których działanie kontynuowano[85]. Bezskutecznie próbował wdrożyć budowę agromiasteczek umieszczając nawet w marcu 1951 roku obszerny artykuł na ten temat w jednym z wydań Prawdy, Stalin odrzucił jednak ten pomysł. Zbyt samodzielne działania Chruszczowa odnośnie rolnictwa spowodowały jego marginalizację[86]. Do łask powrócił po śmierci Stalina w marcu 1953 roku[87].

Walka o władzę w partii[edytuj | edytuj kod]

6 marca 1953 roku ogłoszono śmierć Stalina i wybrano nowe kierownictwo. Malenkow został premierem, Beria (umocnił przy tym władzę nad służbami bezpieczeństwa), Kaganowicz, Bułganin i Mołotow dostali natomiast stanowiska wicepremierów. Członkowie Prezydium Komitetu Centralnego niedawno promowani przez Stalina zostali zdegradowani. Sam Chruszczow został pozbawiony funkcji przewodniczącego partii w Moskwie i skoncentrował się na bliżej nieokreślonych obowiązkach w Komitecie Centralnym partii[88]. Wpływy Chruszczowa według zachodniej prasy była minimalne i najmniej znaczące spośród wszystkich członków Prezydium[89]. Niespodziewanie wpływy Chruszczowa wzrosły po tym, gdy 14 marca Malenkow zrezygnował z pełnienia sekretariatu w KC w reakcji na oskarżenia o zbyt duże uprawnienia[90]. We wrześniu Chruszczow został formalnie wybrany pierwszym sekretarzem KC[91].

Jeszcze zanim Stalin został pochowany, Beria rozpoczął szereg potężnych reform zbliżonych do tych realizowanych później przez Chruszczowa, a nawet tych wdrażanych przez Michaiła Gorbaczowa w połowie lat 80. Beria starał się przy tym ukryć własne zbrodnie przerzucając odpowiedzialność za nie na zmarłego dyktatora[92]. Jednymi z kluczowych decyzji Berii była amnestia, która objęła ponad milion więźniów[93] i propozycja likwidacji NRD, które miało być według Berii włączone w skład zjednoczonych, neutralnych Niemiec[94]. Chruszczow uznał zjednoczeniowy pomysł za antykomunistyczny[95] podobnie jak kilka innych propozycji Berii. W celu ich zablokowania Chruszczow sprzymierzył się z Malenkowem i rozpoczął kampanię przeciwko Berii, który miał rzekomo planować wojskowy zamach stanu[96]. 23 czerwca 1953 roku Beria został aresztowany na posiedzeniu Prezydium, a następnie osądzony i stracony wraz z pięcioma bliskimi współpracownikami w grudniu 1953 roku. Odsunięcie Berii było ostatnim w historii ZSRR odsunięciem od władzy polityka poprzez egzekucję[97].

Walka o władzę w partii nie została zakończona. Władzę objęło kolektywne kierownictwo: Chruszczow, Malenkow i Bułganin. Malenkow przedstawiał odmienną od Chruszczowa wizję państwa, chciał on zreorganizować rząd zwiększając jego uprawnienia kosztem partii[98]. Chruszczow stał się na tyle potężny, że był w stanie wyznaczyć szereg swoich zwolenników ze struktur lokalnych na stanowiska członkowskie w KC[99]. Za zwycięstwem Chruszczowa przemówiła zapoczątkowana przez niego Kampania zagospodarowania nieużytków (miała na celu podniesienie produkcji rolnej w ZSRR w latach 1954-1960 poprzez zaoranie nieużytków rolnych, głównie stepów w Kazachstanie, ale także w Rosji (rejon Wołgi, Uralu, Syberii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu), która początkowo była dużym sukcesem[100] i zainteresowanie się prokuratury udziałem Malenkowa w tzw. sprawie leningradzkiej z 1949 roku[101].

Na posiedzeniu Komitetu Centralnego w styczniu 1955 roku, Malenkow został oskarżony o udział w sprawie leningradzkiej i ułatwienie Berii dojścia do władzy. Na posiedzeniu Rady Najwyższej w następnym miesiącu został zdymisjonowany jako premier, a ku zdziwieniu zachodnich obserwatorów zastąpił go Nikołaj Bułganin[102]. Chruszczow jeszcze przed tym wydarzeniem umocnił swoje wpływy wśród lokalnych przywódców partyjnych[103]. Wraz z dymisją Malenkowa, Chruszczow stał się w praktyce najważniejszą osobą w partii[104]. Sam Malenkow pozostał w rządzie pełniąc o wiele mniej znaczną funkcję ministra energetyki[105].

Jako lider ZSRR (1953–1964)[edytuj | edytuj kod]

Polityka zewnętrzna[edytuj | edytuj kod]

Konsolidacja władzy: tajny referat[edytuj | edytuj kod]

Po degradacji Malenkowa, Chruszczow zachował na krótko dobre relacje z Mołotowem, a wieloletni minister spraw zagranicznych zaproponował nawet Chruszczowowi, że to on, a nie Bułganin powinien zostać premierem[106]. Z czasem Chruszczow i Mołotow coraz bardziej poróżnili się. Mołotow poddał krytyce politykę Kampanii zagospodarowania nieużytków, zgłaszając projekt zwiększenia wydajności produkcji w już rozwiniętych rolniczo obszarach[107]. Kolejną sprawą która poróżniła polityków była sprawa traktatu pokojowego z Austrią - Chruszczow dążył do jego podpisania i wycofania się z tego kraju wojsk radzieckich, Mołotow z kolei prezentował twardogłowe stanowisko. Chruszczow bez konsultacji z Mołotowem przyjął w stolicy austriacką delegację i wynegocjował traktat wycofując się tym samym militarnie z tego obszaru[108]. Na posiedzeniu Komitetu Centralnego w połowie 1955 roku, Chruszczow wraz z pozostałym członkami Prezydium oskarżył Mołotowa o prowadzenie polityki zagranicznej, która przedstawiała ZSRR jako kraj agresywny. Pomimo krytyki minister zachował swoje stanowisko[109].

Pod koniec 1955 roku tysiące więźniów politycznych z sieci obozów pracy Gułagu zostało wypuszczonych na wolność, a po powrocie do domu opowiedziało swoje doświadczenia życia obozowego[110]. Chruszczow rozpoczął działania zmierzające do ujawnienia zbrodni stalinowskich i rozliczeń ze stalinizmem[111]. Od października 1955 roku planował ogłosić na zbliżającym się XX Zjeździe KPZR o zbrodniach reżimu Stalina czemu na niejawnym posiedzeniu partyjnych notabli sprzeciwiali się niektórzy z działaczy, wśród nich znaleźli się Malenkow i Mołotow[112].

XX Zjazd Partii odbył się w dniu 14 lutego 1956 roku. Już w swoich pierwszych słowach Chruszczow poddał Stalina krytyce[113]. 25 lutego we wczesnych godzinach porannych wygłosił przemówienie, które przeszło do historii jako tajny referat. Przemowa odbyła się na zamkniętej sesji ograniczonej do delegatów pochodzących wyłącznie z ZSRR. W czterogodzinnym przemówieniu Chruszczow zburzył reputację Stalina[114]. Chruszczow poinformował delegatów o brutalności Stalina i nadużywaniu przez niego władzy drogą represji i fizycznego unicestwienia nie tylko faktycznych wrogów, ale w większości osób, które nie zawiniły w żaden sposób partii ani rządowi[115].

Termin tajny referat okazał się zupełnym nieporozumieniem. Delegaci z Europy Wschodniej usłyszeli o nim od oficjeli radzieckich uczestniczący w Zjeździe. Niektóre z rządów państw socjalistycznych poznając treść referatu oficjalnie opublikowały go. Polska zrobiła to w ciągu miesiąca. Treść referatu szybko dotarła na Zachód[116]. Referat nie wpłynął znacząco na postawy radzieckiego społeczeństwa, wywołał jednak niepokoje w Polsce i powstanie węgierskie 1956. Pod wpływem tych wydarzeń obrońcy Stalina zorganizowali protesty w Gruzji skąd pochodził dyktator. Protesty przerodziły się w trwające cztery dni zamieszki, w trakcie których protestujący Gruzini domagali się dymisji Chruszczowa i zastąpieniu go przez Mołotowa[117]. Po jeszcze większym rozpropagowaniu treści referatu poprzez spotkania partyjne, na których był on odczytywany, radzieccy komuniści potępili Stalina w jeszcze większym stopniu. Niektórzy z nich wezwali nawet do wielopartyjnych wyborów i potępienia samego Chruszczowa. Z drugiej strony zwykli mieszkańcy często lekceważyli informacje o zbrodniach reżimu stalinowskiego i bronili dyktatora widząc w destalinizacji niepotrzebne grzebanie w historii[118].

Przeciwna Chruszczowowi mniejszość w Prezydium zjednoczyła się w celu odrzucenia reformy Chruszczowa zmierzającej do decentralizacji kontroli nad przemysłem. W pierwszej połowie 1957 roku, Malenkow, Mołotow i Kaganowicz rozpoczęli działania zmierzające do odwołania Chruszczowa. 18 czerwca na posiedzeniu Prezydium kilku ze stalinowskich przedstawicieli partii zaproponowało odsunięcie Chruszczowa od władzy co poparł m.in. dotychczasowy protegowany Chruszczowa, Bułganin. W obronie Chruszczowa stanął marszałek Gieorgij Żukow. Chruszczow wkrótce dowiedział się o planach stalinistów. Określił ich jako Antypartyjna grupa Malenkowa, Kaganowicza, Mołotowa, Bułganina i Szepiłowa, a na Plenum Centralnego Komitetu KPZR oskarżył o frakcyjność i udział w zbrodniach stalinowskich. Trzech z nich zostało wydalonych z KC i Prezydium, Mołotow został wysłany do Mongolii jako ambasador, a reszta objęła stanowiska w obiektach przemysłowych i instytutach znajdujących się daleko od Moskwy[119].

Marszałek Żukow został nagrodzony za okazane wsparcie pełnym członkostwem w Prezydium. Chruszczow mimo to bał się jego wpływów i popularności pośród obywateli. W październiku minister obrony został wysłany w podróż po Bałkanach, a Chruszczow zaaranżował spotkanie Prezydium mające odwołać marszałka. Żukow, gdy dowiedział się co dzieje się w Moskwie, powrócił do Moskwy, gdzie został formalnie poinformowany o dymisji. Na posiedzeniu KC które odbyło się kilka tygodni później, żaden z członków KC nie wypowiedział się w obronie zdymisjonowanego marszałka[120]. Chruszczow konsolidację władzy zakończył dymisją Bułganina (który mianowany został szefem Gosbanku), przyjęciem urzędu premiera oraz utworzeniem Rady Obrony ZSRR, którą osobiście prowadził[121]. Chociaż Chruszczow był odtąd niekwestionowanym przywódcą, to nigdy nie cieszył się władzą absolutną w stylu stalinowskim[122].

Liberalizacja ustrojowa i kulturalna[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: Odwilż (historia).

Po przejęciu władzy zapoczątkował liberalizację ustrojową, która objęła szereg dziedzin życia publicznego w tym kulturę. Jeszcze w 1956 roku pozwolił opublikować powieść Władimira Dudincewa Nie samym chlebem[123], którą sam uważał za sprzeczną z doktryną państwową[124]. Z drugiej zaś strony w kraju dalej obowiązywała cenzura. W 1958 roku Chruszczow zorganizował nagonkę medialną na pisarza Borisa Pasternaka po tym, gdy jego powieść Doktor Żywago została opublikowana za granicą (pisarzowi odmówiono publikacji książki w Związku Radzieckim). Autor w jej wyniku został wykluczony z radzieckiego Związku Pisarzy[125]. Kampania okazałą się klęską, gdyż twórca otrzymał za powieść Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury - odmówił jednak jej przyjęcia pod silną presją krajowej opinii publicznej. Po kompromisowej decyzji Pasternaka, Chruszczow nakazał natychmiastowe wstrzymanie ataków na pisarza. W swoich wspomnieniach przywódca stwierdził, że żałował zablokowania publikacji książki w ZSRR[126], a po utracie władzy otrzymał książkę i przeczytał ją stwierdzając, że książka powinna zostać wydana, gdyż nie ma w niej żadnych antyradzieckich treści[127].

Uważał, że ZSRR może dogonić poziom życia Zachodu w związku z czym pozwolił radzieckim obywatelom na wyjazdy na Zachód[128], podczas gdy Stalin pozwolił jedynie niewielkiej grupie mieszkańców kraju na wyjazdy poza jego granice (oraz niewielkiej liczbie turystów na odwiedzenie Związku Radzieckiego). Chruszczow nie tylko pozwolił Sowietom na zagraniczne podróże (w samym roku 1957 odbyło je 700 tysięcy obywateli), ale też pozwolił obcokrajowcom na odwiedzenie Związku Radzieckiego. ZSRR dzięki polityce otwarcia stał się przedmiotem ogromnego zainteresowania zagranicznych turystów[129]. W lecie 1957 pozwolił Komsomołowi na organizację w Moskwie 6 Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów (w imprezie udział brali przedstawiciele Światowej Federacji Młodzieży Demokratycznej i Międzynarodowej Unii Studentów)[130]. W socjalistycznym karnawale wzięło udział ponad trzy miliony mieszkańców stolicy i 30 tysięcy młodych działaczy zza granicy[131].

Chruszczow wraz z żoną na spotkaniu z prezydentem Dwightem Eisenhowerem i Mamie Eisenhower, rok 1959

W 1962 roku będąc pod wrażeniem opowiadania Jeden dzień Iwana Denisowicza Aleksandra Sołżenicyna przekonał Prezydium, aby umożliwiło jego publikację[132]. Ostatni etap Odwilży zakończył się 1 grudnia tego samego roku, gdy odwiedził Moskiewski Maneż. Na miejscu zobaczył wystawę zawierającą szereg dzieł awangardowych - Chruszczow nazwał te dzieła sztuki mianem psiego gówna[133] oraz stwierdził, że osioł może stworzyć lepszą sztukę ogonem[134]. Już tydzień później Prawda wezwała artystów do czystości artystycznej. Filmowcy i pisarze bronili malarzy w rezultacie czego wystawa pozostała w dalszej mierze otwarta, a nawet doświadczyła znacznego wzrostu odwiedzających. W przeciwieństwie do czasów stalinowskich, po destalinizacji niepokornym artystom nie groziło ani więzienie, ani wygnanie z kraju[135].

Reformy polityczne[edytuj | edytuj kod]

Zniósł specjalne trybunały prowadzone przez służby bezpieczeństwa. Trybunały te znane jako trojki często ignorowały procedury prawne. Za rządów Chruszczowa nie doszło do istotnych procesów politycznych. Dysydenci byli zazwyczaj karani jedynie poprzez usunięcie z partii[136]. W 1958 otworzył posiedzenie Komitetu Centralnego na którym po raz pierwszy prace komisji były podane do informacji publicznej[137]. W 1962 roku podzielił prowincjonalne komitety partyjne na dwie struktury - rolnicze i przemysłowe. Ta reforma okazała się niepopularna wśród partyjnych aparatczyków i doprowadziła do niepokojów wewnątrz partii[138]. Chruszczow z czasem wpadł też w konflikt z Komitetem Centralnym po tym gdy nakazał aby jedna trzecia członków poszczególnych komisji KC była wymieniana co wybory[139]. Taki przebieg reform zdenerwował nawet przywódców partyjnych którzy wsparli dojście Chruszczowa do władzy[140].

Polityka agrarna[edytuj | edytuj kod]

Od lat 40. Chruszczow lobbingował na rzecz upraw kukurydzy w ZSRR[141]. Na Ukrainie założył instytut kukurydzy a na ziemiach dziewiczych nakazał posadzić tysiące akrów tej rośliny[142]. W lutym 1955 roku wygłosił przemówienie w którym opowiedział o chęci wdrożenia upraw kukurydzy wzorem tych stosowanych w amerykańskim stanie Iowa. Tego lata radziecka delegacja odwiedziła tenże stan celem podpatrzenie metod uprawy. Pierwotnym zamiarem delegacji było odwiedzenie jedynie małych gospodarstw, mimo to szef delegacji dał namówić się na spotkanie z potentatem rolniczym Roswellem Garstem. Delegacja odwiedziła farmę Garsta[143] a ten we wrześniu udał się z wizytą do Związku Radzieckiego. Farmer zaprzyjaźnił się z samym Chruszczowem i sprzedał do ZSRR 4500 ton kukurydzy nasiennej[144]. Wdrażanie upraw okazało się tylko połowicznym sukcesem ze względu na warunki naturalne panujące na sporym obszarze państwa radzieckiego[145].

Z upływem lat stan radzieckiego rolnictwa uległ coraz większym problemom. Były one spowodowane szybką mechanizacją przez którą wiele kołchozów zbankrutowało nie nadążając za szybkością modernizacji[146]. Do słabości radzieckiego rolnictwa przyczyniły się też teorie Trofima Łysenki który był jednym z doradców Chruszczowa. Łysenkizm przyczynił się ponadto do znacznego opóźnienia rozwoju nauki genetycznej w Związku Radzieckim[147]. W czerwcu 1962 roku rząd podniósł ceny żywności, zwłaszcza mięsa i masła co doprowadziło do wzrostu niezadowolenia społecznego. Podwyżki spowodowały protest robotników w Nowoczerkasku który został stłumiony przez wojsko. Informacje o buncie zostały w ZSRR utajone, rozeszły się jednak w drugim obiegu skąd trafiły na Zachód poważnie nadwyrężając reputację Chruszczowa na Zachodzie[148]. Do pogorszenia sytuacji doszło w 1963 roku wraz z nadejściem suszy[149]. Do tej pory władze ZSRR były niechętne zakupowi żywności z Zachodu[150], Chruszczow zdecydował się jednak na zakup zapasów zboża i innych produktów spożywczych co zakończyło kryzys[151].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]
Chruszczow (na prawo) z kosmonautami radzieckimi - Jurijem Gagarinem, Pawło Popowiczem i Walentiną Tierieszkową, rok 1963

Podczas wizyty w Stanach Zjednoczonych w 1959 roku, był pod wielkim wrażeniem programu edukacji rolniczej na Iowa State University i starał się naśladować ten wzór w Związku Radzieckim. W tym czasie główna szkoła rolnicza ZSRR znajdowała się w Moskwie a jej studenci nie wykonywali pracy fizycznej na roli. Chruszczow zaproponował aby przenieść program edukacyjny na obszary wiejskie. Nie powiodło się to jednak ze względu na opór ze strony profesorów i studentów[152].

Założył kilka miasteczek akademickich, w tym Akademgorodok. Premier uważał że nauka Zachodu rozwijała się ponieważ wielu naukowców mieszkało na stałe w miasteczkach takich jak Oxford, odizolowanych od rozrywek wielkich miast kompensując to przyjemnymi warunkami życia i dobrym wynagrodzeniem. Starał się powielać takie warunki pracy w ZSRR - próba Chruszczowa okazała się sukcesem, jednak jego ośrodki naukowe i miasteczka akademickie przyciągały głównie młodszych naukowców, podczas gdy starsi nie chcieli opuszczać Moskwy czy Leningradu[153]. Chruszczow zaproponował również aby zrestrukturyzować radzieckie szkoły wyższe. W wyniku programu zwiększyła się liczba młodzieży która poszła na studia. Chciał przesunięcia punktu ciężkości szkolnictwa na kształcenie zawodowe. Uczniowie spędzali dużo czasu na praktykach zawodowych a tylko niewiele w szkołach[154].

Z planów priorytetu szkolnictwa zawodowego wycofał się po odsunięciu Chruszczowa a jedną z niewielu trwalszych zmian było utworzenie specjalistycznych szkół dla uzdolnionych studentów i tych którzy chcą studiować jeden konkretny temat[155]. Szkoły te były wzorowane na szkołach języków obcych które powstały w Moskwie i Leningradzie na początku 1949 roku[156]. W 1962 roku w Nowosybirsku powstała specjalna szkoła letnia w której przygotowywano studentów do rozwoju wiedzy matematycznej i startu w olimpiadach. W następnym roku w Nowosybirsku otworzona została Szkoła Specjalizująca się w Nauce Matematyki i Nauk Ścisłych, pierwsza placówka skupiająca się na przedmiotach ścisłych. Kolejne takie szkoły zostały niebawem założone w Moskwie, Leningradzie i Kijowie. Na początku lat 70. działało ponad 100 szkół specjalistycznych (w dziedzinie matematyki, nauk ścisłych, sztuki, muzyki i sportu)[157]. W ramach reformy Chruszczowa rozbudowano też edukację przedszkolną, do czasu końca jego kadencji około 22% radzieckich dzieci uczęszczało do przedszkoli (w tym około połowa dzieci miejskich i tylko około 12% dzieci wiejskich)[158].

Polityka zagraniczna i obronna[edytuj | edytuj kod]

Chruszczow (kieruje łodzią) i premier Szwecji Tage Erlander, rok 1964
Stany Zjednoczone i świat zachodni[edytuj | edytuj kod]
Wczesne relacje i wizyta w Stanach Zjednoczonych (1957-1960)[edytuj | edytuj kod]

Chruszczow w chwili objęcia władzy nie był na Zachodzie znanym politykiem. Świat zachodni ze zdziwieniem przyjął jego kierownictwo a opinia publiczna nie wiedziała czego może się spodziewać po nowym premierze[159]. W 1957 roku został Człowiekiem Roku tygodnika „Time”. Swoje rządy rozpoczął od poszukiwania rozwiązania problemu podziału Niemiec i enklawy Berlina Zachodniego znajdującej się głęboko na terytorium NRD. W listopadzie 1958 roku określił Berlin Zachodni mianem nowotworu złośliwego i dał Ameryce, Wielkiej Brytanii i Francji półroczne ultimatum odnośnie wycofania ich wojsk z Berlina. W przypadku pozostania na miejscu zachodnich żołnierzy zagroził blokadą miasta. Chruszczow nie chcąc otwartej konfrontacji z Zachodem kilkukrotnie przedłużał termin ultimatum[160].

W polityce obronnej porzucił plany Stalina zmierzające do rozbudowy marynarki[161] oraz zmniejszył o jedną trzecią rozmiar radzieckich sił zbrojnych[162]. W celu redukcji armii zwolnił szereg młodych mieszkańców (szczególnie studentów) od obowiązkowej służby wojskowej. Zmniejszenie armii miało być według niego kluczem do ocieplenia relacji z USA[163]. Pomimo redukcji armii modernizował armię, wszedł w posiadanie nowoczesnych technik wojskowych w tym międzykontynentalnych rakiet balistycznych których zasięg trzymał Zachód w stanie ciągłej presji politycznej[164]. Znacznie rozwinął program kosmiczny który rozwijał się tak szybko że gdy Sowieci ogłosili wystrzelenie Sputnika 1 na orbitę, wielu zachodnich polityków, w tym amerykański wiceprezydent Richard Nixon uznało to za mistyfikację[165] aż do czasu potwierdzenia prawdziwości tych doniesień[166].

W 1959 roku odbyła się wizyta Nixona w ZSRR[167] a jeszcze w tym samym roku, 15 września, Chruszczow odwiedził Waszyngton[168]. Wraz z premierem do kraju przybyła jego żona oraz dorosłe dzieci co było ewenementem na radzieckiej scenie (rzadkością było zabieranie rodzin przez oficjeli na wizyty za granicą)[169]. Premier odwiedził ponadto Nowy Jork, Los Angeles, San Francisco (robiąc przy tym zakupy w supermarkecie), stan Iowa (gdzie odwiedził farmę swojego przyjaciela Roswella Garsta) i Pittsburgh[170]. Wizyta premiera objęła spotkanie z prezydentem Eisenhowerem w Camp David[171]. Polityk planował zwiedzić Disneyland, ale wizyta została odwołana ze względów bezpieczeństwa, budząc niezadowolenie przywódcy[172]. Wycieczkę zrekompensował wizytą u Eleanor Roosevelt mieszkającej w mieście Hyde Park w stanie Nowy Jork[173]. Podczas wizyty w budynku koncernu IBM w Kalifornii wykazał niewielkie zainteresowanie komputerami, duże wrażenie zrobiła na nim natomiast stołówka samoobsługowa której wzorzec powielił po powrocie do Związku Radzieckiego[174].Wizyta Chruszczowa w Stanach Zjednoczonych spowodowała nieformalne porozumienie z prezydentem Eisenhowerem. W jego ramach Amerykanie zgodzili się na pewne ustępstwa w sprawie Berlina a obie strony zobaczył że polityka détente jest możliwa[175].

U2 i kryzys berliński (1960-1961)[edytuj | edytuj kod]
Chruszczow i Richard Nixon, rok 1959

Sprawą która przyczyniła się do pogorszenia relacji na linii ZSRR-USA było zestrzelenie przez Sowietów samolotu Lockheed U-2. Do zestrzelenia amerykańskiego samolotu szpiegowskiego krążącego po radzieckiej strefie powietrznej doszło 1 maja 1960 roku. Pilot Gary Powers został aresztowany (a następnie wypuszczony i przekazany w ręce Amerykanów). Amerykanie pomimo już wcześniejszego ujawnienia lotów szpiegowskich prowadzili je a radzieckie protesty były przez Waszyngton ignorowane. Po zestrzeleniu samolotu amerykański prezydent stwierdził że loty odbywały się bez jego wiedzy a jedynie za przyzwoleniem dyrektora CIA Allena Dullesa[176]. W obliczu narastającego kryzysu Chruszczow odwołał planowaną na ten rok wizytę amerykańskiego prezydenta w ZSRR[177].

Druga i zarazem ostatnia wizyta Chruszczowa w Stanach Zjednoczonych odbyła się we wrześniu 1960 roku. Chruszczow przybył do Ameryki jako szef delegacji ZSRR do Organizacji Narodów Zjednoczonych[178]. W trakcie wizyty skupił się na budowie kontaktu z przywódcami nowo powstałych państw Trzeciego Świata[179]. W trakcie wizyty wielokrotnie wdawał się w rozmowy z napotkanymi przez siebie Amerykanami. Do historii przeszedł incydent z debaty poświęconej kolonializmowi z dnia 12 października. Radziecki przywódca oburzony słowami o tym że Ludzie wschodniej Europy zostali połknięci przez Związek Radziecki, są pozbawieni praw politycznych i obywatelskich wygłoszonymi przez filipińskiego delegata Lorenzo Sumulonga, zażądał możliwości udzielenia odpowiedzi Filipińczykowi. Chruszczow w swojej przemowie określił Filipińczyka mianem służalczej kreatury amerykańskiego imperializmu a przewodniczącego ONZ oskarżył o sympatyzowanie z mocarstwami kolonialnymi. Gdy Sumolong wznowił swoje przemówienie, Chruszczow ściągnął but i zaczął walić nim w mównicę, a po krótkiej przerwie zaczął walić w niego pięścią. Incydent wzbudził zadziwienie światowych delegacji, niemniej jednak pod koniec debaty przedstawiciel Filipin poparł tezy sformułowane wcześniej przez premiera ZSRR[180].

Z zadowoleniem przyjął zwycięstwo w wyborach prezydenckich z 1960 roku Johna Fitzgeralda Kennedy'ego w którym widział polityka skłonnego do odprężenia relacji. Nowy prezydent już w trakcie pierwszych dni rządów zaingerował otwarcie rozmów międzypaństwowych[181] co nie przyniosło oczekiwanych skutków. Relacje między państwami uległy pogorszeniu na skutek amerykańskiej inwazji w Zatoce Świń i wznowienia wyścigu kosmicznego spowodowanego przez radziecką misję Wostok 1 (pierwszy lot kosmiczny człowieka w kosmos). W odpowiedzi na to pierwsze wydarzenie, Chruszczow zagroził Amerykanom umieszczenie na Kubie radzieckich rakiet co poskutkowało wybuchem kryzysu kubańskiego. Celem zakończenia kryzysu 3 czerwca 1961 roku odbył się szczyt wiedeński skutkujący krótkotrwałym złagodzeniem napięć Wschód-Zachód poprzez zakończenie kryzysu kubańskiego i chwilowego odroczenia sprawy Berlina[182]. Chruszczow w ramach porozumienia zgodził się na usunięcie rakiet w zamian za zobowiązanie USA, że nie dokonają one więcej ataku na Kubę a rząd tego kraju swoje MRBM z Turcji i Włoch[183].

Spotkanie z Johnem Kennedym w Wiedniu, 1961
 Osobny artykuł: kryzys berliński.

Jeszcze w tym samym roku kryzys w relacjach odżył na skutek ucieczek z NRD do Berlina Zachodniego wykształconych mieszkańców socjalistycznego państwa. Choć na początku lat 50. ZSRR rozpoczął proces ograniczenia ruchu emigracji z terenów NRD do Niemiec Zachodnich poprzez Berlin Zachodni. W odpowiedzi na emigracje, w czerwcu 1961 roku ZSRR wydał kolejne ultimatum wzywające do wycofania wojsk alianckich z Berlina Zachodniego< a po odrzuceniu wniosku, w dniu 13 sierpnia, NRD rozpoczął wznoszenie muru berlińskiego który skutecznie zamknął drogę bezpiecznego przedostania się do Niemiec Zachodnich[184].

Blok wschodni[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: powstanie węgierskie 1956.
Chruszczow w Rumunii, rok 1960. Obok niego widoczny jest przywódca Rumunii Gheorghe Gheorghiu-Dej, w tle natomiast Nicolae Ceaușescu

Tajny referat w połączeniu ze śmiercią polskiego przywódcy Bolesława Bieruta wywołała w Polsce i na Węgrzech znaczną falę liberalizacji ustrojowej. Chruszczow przyleciał do Warszawy po protestach poznańskich które wyprowadziły do władzy Władysława Gomułki. Premier zgodził się uznać nowe władze Polski w zamian za zapewnienie ze strony Gomułki o utrzymaniu dotychczasowych relacji polsko-radzieckich[185]. Styuacja w Polsce na tyle ośmieliła rząd Węgrów że ci zdecydowali się otwarcie przeciwstawić Moskwie[186]. Masowe demonstracje w Budapeszcie z dnia 23 października przerodziły się w powstanie. Władzę nad powstaniem objęła komunistyczna Węgierska Partia Pracujących z reformatorskim premierem Imre Nagya[187]. Stacjonujące w mieście wojska radzieckie starły się z siłami węgierskimi. W walkach zginęły setki osób. Nagy wezwał do zawieszenia broni i wycofania się wojsk radzieckich. Chruszczow początkowo przystał na jego warunki pod warunkiem że Węgry nie zerwą sojuszu z ZSRR. Sytuacja na krótko uspokoiła się. Do ponownych walk doszło po tym gdy 30 października Nagy zapowiedział przeprowadzenie pluralistycznych wyborów a następnego dnia opuszczenie Układu Warszawskiego. 3 listopada, dwóch członków rządu Nagya powołało na Ukrainie samozwańczy rząd tymczasowy i poprosiło ZSRR o interwencję celem obalenia Nagy[188]. 4 listopada wojsko radzieckie przystąpiło do pacyfikacji wystąpień na Węgrzech. Nagy został aresztowany a następnie stracony. Radziecka interwencja wywołała oburzenie światowej opinii publicznej które ucichło po wybuchu kryzysu sueskiego[189].

Chruszczow poprawił relacje z Jugosławią które po kryzysie jugosłowiańskim z 1948 roku pozostawały fatalne. Chruszczow stanął na czele radzieckiej delegacji do Belgradu w 1955 roku. Chruszczow wraz z Josipem Broz Tito wypracował zakończenie okresu Informbiro we wzajemnych relacjach[190]. W czasie kryzysu węgierskiego Tito poparł Nagya, co doprowadziło do ponownego uszkodzenia dobrych relacji[191]. Chruszczow spędził następne kilka lat na próbach naprawienia wzajemnych relacji co rozzłościło Chiny odrzucające liberalną wersję komunizmu wdrażaną przez Titę[192].

Chruszczow i Nikołaj Podgorny w trakcie wizyty w NRD

Stosunki dyplomatyczne między ZSRR i Kubą zostały oficjalnie przywrócone w maju 1960 roku[193]. Dwa lata później Aleksandr Aleksiejew został mianowany radzieckim ambasadorem na wyspie a rządzony przez Fidela Castro kraj stał się jednym z członków bloku wschodniego po inwazji w Zatoce Świń[194].

Chiny[edytuj | edytuj kod]

Po utworzeniu Chińskiej Republiki Ludowej w 1949 roku, Mao Zedong dążył do przywrócenia Chinom terenów odebranych im przez rosyjskich carów, jednocześnie chcąc otrzymać od ZSRR pomoc materialną. Po tym gdy Chruszczow przejął kontrolę nad ZSRR, zwiększył pomoc udzielaną Chinom[195]. Pomoc ta została opisana przez historyka Williama Kirby jako największy transfer technologii w historii świata[196]. Związek Radziecki pomiędzy 1954 a 1959 rokiem wydał na pomoc dla Chin aż 7% dochodu narodowego[197]. Radziecki przywódca w trakcie wizyty w Chinach w 1954 roku zgodził się oddać Chińczykom bazy marynarki wojennej Lüshunkou i Dalian. Chruszczow zgodził się na ten krok pomimo złości jaką wywołały u niego nalegania Mao, aby Sowieci pozostawili Chińczykom umiejscowiony w portach sprzęt wojskowy[198].

Dużym problemem w relacjach ChRL-ZSRR pozostawały względy ideologiczne. Chinom nie podobało się zbliżenie ZSRR do Jugosławii, a sam Mao chciał stać się liderem światowego ruchu komunistycznego. Chińczycy stali na stanowisku, że komunizm należy rozszerzać drogą militarną, Chruszczow natomiast, że najważniejsze jest doścignięcie przez państwa socjalistycznego warunków życia jakie panują na Zachodzie[199].

 Osobny artykuł: rozłam radziecko-chiński.

Stosunki między oba krajami gwałtownie pogorszyły się w 1956 roku. Mao rozgniewał się tym, że Chruszczow wygłosił tajny referat bez uprzedniego poinformowania go o nim[200]. Dwa lata później w trakcie wizyty Chruszczowa w Pekinie, Mao odrzucił jego propozycję współpracy wojskowej[201], w wkrótce po tym wywołał drugi kryzys w Cieśninie Tajwańskiej licząc na storpedowanie działań Chruszczowa zmierzających do polepszenia relacji z USA[202]. Widząc radykalną politykę Mao, Sowieci w 1959 roku wycofali się z przekazania Chinom bomby atomowej[203]. W trakcie wizyty w Chinach we wrześniu tego samego roku, radziecki przywódca został przyjęty bardzo chłodno i skrócił wizytę z siedmiu (jak planował) do trzech dni[204].

Rozłam nasilił się w 1960 roku, gdy zarówno Chińczycy i Sowieci użyli kongresu Komunistycznej Partii Rumunii do ataków na siebie. Chruszczow w swoim przemówienie zaatakował Chiny, Peng Zhen szydził natomiast z Chruszczowa twierdząc, że prowadzi on politykę służalczą względem Zachodu. Chruszczow na krytyczne głosy Chińczyków zareagował wycofaniem z ChRL swoich ekspertów[205].

Odsunięcie od władzy[edytuj | edytuj kod]

Od marca 1964 roku nominalny szef państwa Leonid Breżniew planował wraz ze współpracownikami (najważniejszymi z nich byli Michaił Susłow i Aleksiej Kosygin) unięcie Chruszczowa z urzędu[206]. Ten swoisty pucz możliwy był dzięki trwającej pięć miesięcy nieobecności Chruszczowa w Moskwie (od stycznia do września)[207]. W październiku 1964 roku podczas jego urlopu na Krymie został telefonicznie wezwany na Plenum KC do Moskwy pod pretekstem przedyskutowania jego propozycji odnośnie gospodarki rolnej[208]. W wyniku głosowania został odwołany przez funkcjonariuszy aparatu partyjnego obawiających się nieprzewidywalności Chruszczowa oraz obarczających go winą za porażki dyplomatyczne. Formalnie został zwolniony z obowiązków „w związku z podeszłym wiekiem i pogorszeniem się stanu zdrowia”. 14 października 1964 na jego następcę zarekomendowano Leonida Breżniewa na stanowisku I sekretarza partii a Kosygina na premiera[209][210].

Po jego odsunięciu wiele z jego reform zostało odwołanych[211], a nowe władze przyjęły bardziej konserwatywny kurs rządów[212].

Życie na emeryturze[edytuj | edytuj kod]

Przyznano mu rentę w wysokości 500 rubli miesięcznie a po jej obniżeniu 400[213][214], zachował też do końca życia swój dom i daczę[215]. Na emeryturze popadł w głęboką depresję[216] i brał leki uspokajające oraz nasenne[217]. Podczas gdy nowa rządząca ekipa cechowała się dużym konserwatyzmem, w tym w sprawach sztuki, Chruszczow stał się coraz bardziej przychylnie postrzegany przez artystów i pisarzy którzy często go odwiedzali[218]. Od 1966 roku zaczął spisywać swoje wspomnienia[219]. W 1970 roku wydał je na Zachodzie pod nazwą Khrushchev Remembers[220]. Publikacja została nieprzychylnie odebrana przez nowy rząd a dziennik Izwiestija stwierdziła że jest ona pełna kłamstw[221].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Zmarł na atak serca w Moskwie w dniu 11 września 1971 roku. Został pochowany na moskiewskim cmentarzu Nowodziewiczym. Rząd obawiając się demonstracji jego zwolenników w trakcie uroczystości pogrzebowych, nie ogłosił oficjalnie śmierci byłego przywódcy aż do rozpoczęcia ceremonii. Mimo utrzymywaniu śmierci lidera w tajemnicy, wielu znanym artystom i pisarzom udało się obok rodziny Chruszczowa uczestniczyć w pogrzebie[222].

Współczesny ukraiński znaczek pocztowy upamiętniający postać Chruszczowa

We współczesnej Rosji zdania na temat dorobku Chruszczowa są podzielone co spowodowane jest jego decyzją z 1954 roku gdy przekazał on Krym w ręce Ukrainy[223]. Poprzez tą samą decyzję jest postacią popularną wśród sporej części ukraińskiego społeczeństwa. Niemniej jednak badania sondażowe wykazują że większość Rosjan uważa Chruszczowa za postać która w trakcie swoich rządów zrobiła więcej dobrego aniżeli złego[224]. Jego postać i jego reformy stały się wzorcem dla Michaiła Gorbaczowa który darzył postać Chruszczowa dużym szacunkiem[225].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Tompson 1995, s. 2.
  2. Taubman 2003, s. 20.
  3. Taubman 2003, s. 18.
  4. Crimea: A Gift To Ukraine Becomes A Political Flash Point
  5. Tompson 1995, s. 2–3.
  6. Taubman 2003, s. 27.
  7. Taubman 2003, s. 26.
  8. Taubman 2003, s. 30.
  9. Tompson 1995, s. 6–7.
  10. Taubman 2003, s. 37–38.
  11. Tompson 1995, s. 8.
  12. Carlson 2009, s. 141.
  13. Tompson 1995, s. 8–9.
  14. Taubman 2003, s. 38–40.
  15. Taubman 2003, s. 47.
  16. Taubman 2003, s. 47–48.
  17. Taubman 2003, s. 47–48.
  18. Taubman 2003, s. 48–49.
  19. Taubman 2003, s. 50.
  20. Tompson 1995, s. 12.
  21. Taubman 2003, s. 52.
  22. Taubman 2003, s. 54–55.
  23. Tompson 1995, s. 14.
  24. Taubman 2003, s. 56–57.
  25. Taubman 2003, s. 58–59.
  26. Tompson 1995, s. 16–17.
  27. Taubman 2003, s. 63.
  28. Taubman 2003, s. 64–66.
  29. Whitman 1971.
  30. Taubman 2003, s. 66.
  31. Taubman 2003, s. 68.
  32. Taubman 2003, s. 73.
  33. Tompson 1995, s. 31–32.
  34. Taubman 2003, s. 73.
  35. Taubman 2003, s. 78.
  36. Tompson 1995, s. 33–34.
  37. Taubman 2003, s. 94–95.
  38. Taubman 2003, s. 73.
  39. Taubman 2003, s. 105–06.
  40. Taubman 2003, s. 98.
  41. Taubman 2003, s. 99.
  42. Taubman 2003, s. 103–04.
  43. Taubman 2003, s. 114–15.
  44. Tompson 1995, s. 69.
  45. Taubman 2003, s. 135–37.
  46. Tompson 1995, s. 72.
  47. Taubman 2003, s. 149.
  48. Taubman 2003, s. 150.
  49. Taubman 2003, s. 163.
  50. Whitman 1971.
  51. Taubman 2003, s. 162–64.
  52. Khrushchev 2004, s. 347.
  53. Taubman 2003, s. 164–68.
  54. Taubman 2003, s. 149.
  55. Tompson 1995, s. 81.
  56. Taubman 2003, s. 168–71.
  57. Taubman 2003, s. 171–72.
  58. Taubman 2003, s. 177–78.
  59. Taubman 2003, s. 177–78.
  60. Tompson 1995, s. 81–82.
  61. Tompson 1995, s. 86.
  62. Taubman 2003, s. 179.
  63. Tompson 1995, s. 91.
  64. Taubman 2003, s. 200–201.
  65. Taubman 2003, s. 193–95.
  66. Taubman 2003, s. 181.
  67. Taubman 2003, s. 195.
  68. Tompson 1995, s. 92.
  69. Taubman 2003, s. 203.
  70. Tompson 1995, s. 93.
  71. Khrushchev 2000, s. 27.
  72. Tompson 1995, s. 93.
  73. Taubman 2003, s. 205.
  74. Tompson 1995, s. 95.
  75. Tompson 1995, s. 96.
  76. Tompson 1995, s. 96–97.
  77. Tompson 1995, s. 96–97.
  78. Khrushchev 2006, s. 16–17.
  79. Khrushchev 2006, s. 18–22.
  80. Taubman 2003, s. 210.
  81. Taubman 2003, s. 211–15.
  82. Tompson 1995, s. 99.
  83. Sankt-Pietierburg. Gorod na porogie rieszenija probliemy "chruszczowok". (ros.). W: Nowosti fiederacji [on-line]. 2003-10-17. [dostęp 2010-12-31].
  84. Tompson 1995, s. 99.
  85. Tompson 1995, s. 100–01.
  86. Taubman 2003, s. 228–30.
  87. Taubman 2003, s. 236–41.
  88. Tompson 1995, s. 114.
  89. The New York Times, 1953-03-10.
  90. Taubman 2003, s. 245.
  91. Taubman 2003, a. 258.
  92. Taubman 2003, s. 245.
  93. Taubman 2003, s. 246.
  94. Taubman 2003, s. 247.
  95. Khrushchev 2006, s. 184.
  96. Tompson 1995, s. 121.
  97. Tompson 1995, s. 123.
  98. Tompson 1995, s. 125–26.
  99. Taubman 2003, s. 259.
  100. Tompson 1995, s. 174.
  101. Taubman 2003, s. 263–64.
  102. Fursenko 2006, s. 15–17.
  103. Taubman 2003, s. 264.
  104. Tompson 1995, s. 142.
  105. Tompson 1995, s. 141.
  106. Taubman 2003, s. 266.
  107. Taubman 2003, s. 266–67.
  108. Fursenko 2006, s. 27.
  109. Taubman 2003, s. 268–69.
  110. Taubman 2003, s. 275.
  111. Taubman 2003, s. 276.
  112. Taubman 2003, s. 279–80.
  113. Tompson 1995, s. 153.
  114. Khrushchev 2006, s. 212.
  115. The New York Times, 1956-05-06.
  116. Taubman 2003, s. 279–80.
  117. Taubman 2003, s. 286–91.
  118. Taubman 2003, s. 286–91.
  119. Tompson 1995, s. 176–83.
  120. Taubman 2003, s. 361–64.
  121. Tompson 1995, s. 189.
  122. Tompson 1995, s. 189.
  123. Taubman 2003, s. 307.
  124. Taubman 2003, s. 308.
  125. Taubman 2003, s. 385.
  126. Taubman 2003, s. 385.
  127. Taubman 2003, s. 628.
  128. Zubok 2007, s. 175.
  129. Zubok 2007, s. 172.
  130. Zubok 2007, s. 174.
  131. Zubok 2007, s. 174–75.
  132. Taubman 2003, s. 525–28.
  133. Tompson 1995, s. 257–60.
  134. Neizvestny 1979.
  135. Tompson 1995, s. 257–60.
  136. Medvedev & Medvedev 1978, s. 41–42.
  137. Tompson 1995, s. 198–199.
  138. Medvedev & Medvedev 1978, s. 154–157.
  139. Medvedev & Medvedev 1978, s. 153.
  140. Whitman 1971.
  141. Taubman 2003, s. 374.
  142. Carlson 2009, s. 205.
  143. Carlson 2009, s. 205.
  144. Carlson 2009, s. 205–06.
  145. Taubman 2003, s. 373.
  146. Medvedev & Medvedev 1978, s. 92–93.
  147. Tompson 1995, s. 216.
  148. Taubman 2003, s. 519–523.
  149. Taubman 2003, s. 607.
  150. Taubman 2003, s. 607.
  151. Medvedev & Medvedev 1978, s. 160–61.
  152. Carlson 2009, s. 221.
  153. Medvedev & Medvedev 1978, s. 108.
  154. Tompson 1995, s. 192–193.
  155. Kelly 2007, s. 147.
  156. Laurent 2009.
  157. Kelly 2007, s. 147.
  158. Perrie 2006, s. 488.
  159. Tompson 1995, s. 146.
  160. Tompson 1995, s. 195.
  161. Zubok 2007, s. 127.
  162. Tompson 1995, s. 216–17.
  163. Zubok 2007, s. 183–84.
  164. Tompson 1995, s. 188.
  165. Tompson 1995, s. 188.
  166. Tompson 1995, s. 187.
  167. UPI 1959 Year in Review.
  168. Carlson 2009, s. 247.
  169. Taubman 2003, s. 421–22.
  170. Carlson 2009, s. 63.
  171. Carlson 2009, s. 226–27.
  172. Carlson 2009, s. 155–59.
  173. Carlson 2009, s. 133.
  174. Khrushchev 2000, s. 334.
  175. Tompson 1995, s. 211.
  176. Tompson 1995, s. 219–20.
  177. Taubman 2003, s. 441, 469.
  178. Carlson 2009, s. 265–66
  179. Tompson 1995, s. 230.
  180. Carlson 2009, s. 284–86.
  181. Tompson 1995, s. 232.
  182. Tompson 1995, s. 233–35.
  183. National Research Council Committee on Antarctic Policy and Science, s. 33
  184. Pearson 1998, s. 75
  185. Tompson 1995, s. 166–68.
  186. Fursenko 2006, s. 122.
  187. Tompson 1995, s. 168–70.
  188. Fursenko 2006, s. 123–24.
  189. Tompson 1995, s. 168–70.
  190. Tompson 1995, s. 145–47.
  191. Tompson 1995, s. 169.
  192. Tompson 1995, s. 189.
  193. Farber, Samuel (2006). The Origins of the Cuban Revolution Reconsidered. Chapel Hill: University of North Carolina Press. s. 149.
  194. Alexeyev, Alexandr. "Interview" (PDF).
  195. Taubman 2003, s. 336.
  196. Taubman 2003, s. 337.
  197. Zubok 2007, s. 111.
  198. Taubman 2003, s. 336–37.
  199. Whitman 1971.
  200. Taubman 2003, s. 338.
  201. Taubman 2003, s. 391.
  202. Taubman 2003, s. 392.
  203. Zubok 2007, s. 137.
  204. Taubman 2003, s. 394.
  205. Taubman 2003, s. 470–71.
  206. Taubman 2003, s. 615.
  207. Taubman 2003, s. 617.
  208. R.A. Miedwiediew, Chruszczow, Warszawa 1990 r., s. 248.
  209. Taubman 2003, s. 13.
  210. Taubman 2003, s. 16.
  211. Medvedev & Medvedev 1978, s. 180–82.
  212. Medvedev & Medvedev 1978, s. 184.
  213. Taubman 2003, s. 623.
  214. Taubman 2003, s. 623.
  215. Taubman 2003, s. 16–17.
  216. Taubman 2003, s. 622.
  217. Taubman 2003, s. 623–24.
  218. Tompson 1995, s. 279.
  219. Tompson 1995, s. 280.
  220. Tompson 1995, s. 280–81.
  221. Shabad 1970.
  222. Tompson 1995, s. 282–83.
  223. W Moskwie szykują ustawę, która "naprawi błąd" Chruszczowa (http://www.tvn24.pl)
  224. Taubman 2003, s. 650.
  225. Tompson 1995, s. 283–84.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • A. Avtorkhanov, Zagadka smerti Stalina. Zagovor Beria, I wydanie polskie: Zagadka śmierci Stalina. Spisek Berii, Londyn 1988
  • R.A. Miedwiediew, Chruszczow, Warszawa 1990
  • R.G. Pichoja, Historia władzy w Związku Radzieckim, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011
  • Carlson, Peter (2009), K Blows Top: A Cold War Comic Interlude Starring Nikita Khrushchev, America's Most Unlikely Tourist, PublicAffairs, ISBN 978-1-58648-497-2
  • Laurent, Coumel (2009), "The scientist, the pedagogue, and the Party official: Interest groups, public opinion, and decision-making in the 1958 education reform", w: Ilič, Melanie; Smith, Jeremy, Soviet state and society under Nikita Khrushchev, Taylor & Francis, s. 66–85, ISBN 978-0-415-47649-2
  • Fursenko, Aleksandr (2006), Khrushchev's Cold War, W.W. Norton & Co., ISBN 978-0-393-05809-3
  • Kelly, Catriona (2007), Children's world: growing up in Russia, 1890–1991, Yale University Press, p. 147, ISBN 978-0-300-11226-9
  • Khrushchev, Nikita (2004), Khrushchev, Sergei, ed., Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 1: Commissar, The Pennsylvania State University Press, ISBN 978-0-271-02332-8
  • Khrushchev, Nikita (2006), Khrushchev, Sergei, ed., Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 2: Reformer, The Pennsylvania State University Press, ISBN 978-0-271-02861-3
  • Khrushchev, Nikita (2007), Khrushchev, Sergei, ed., Memoirs of Nikita Khrushchev, Volume 3: Statesman, The Pennsylvania State University Press, ISBN 978-0-271-02935-1
  • Khrushchev, Sergei (2000), Nikita Khrushchev and the Creation of a Superpower, The Pennsylvania State University Press, ISBN 978-0-271-01927-7
  • Medvedev, Roy; Medvedev, Zhores (1978), Khrushchev: The Years in Power, W.W. Norton & Co.
  • Pearson, Raymond (1998). The Rise and Fall of the Soviet Empire. Macmillan. ISBN 0-312-17407-1.
  • Perrie, Maureen (2006), The Cambridge History of Russia: The twentieth century, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-81144-6
  • Schwartz, Harry (1971-09-12), "We know now that he was a giant among men", The New York Times
  • Shabad, Theodore (1970-11-24), "Izvestia likens 'memoirs' to forgeries", The New York Times
  • Taubman, William (2003), Khrushchev: The Man and His Era, W.W. Norton & Co., ISBN 978-0-393-32484-6
  • Tompson, William J. (1995), Khrushchev: A Political Life, St. Martin's Press, ISBN 978-0-312-12365-9
  • Whitman, Alden (1971-09-12), "Khrushchev's human dimensions brought him to power and to his downfall"
  • Zubok, Vladislav (2007), A Failed Empire: The Soviet Union in the Cold War from Stalin to Gorbachev, University of North Carolina Press, ISBN 978-0-8078-5958-2

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Poprzednik
Stanisław Kosior
Emblem of the Ukrainian SSR.svg I sekretarze KP(b)U
1938-1949
Emblem of the Ukrainian SSR.svg Następca
Leonid Mielnikow