Henryk Jordan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Henryk Jordan
Henryk Jordan (-1901).jpg
Henryk Jordan (przed 1901)
Data i miejsce urodzenia 23 lipca 1842
Przemyśl
Data i miejsce śmierci 18 maja 1907
Kraków
Poseł na Sejm Krajowy Galicji
Okres od 1885
do 1901
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski

Henryk Jordan (ur. 23 lipca 1842 w Przemyślu, zm. 18 maja 1907 w Krakowie) – polski lekarz, społecznik, pionier wychowania fizycznego w Polsce. Od roku 1895 profesor ginekologii i położnictwa na Uniwersytecie Jagiellońskim. Znany głównie z zakładania ogrodów zabaw dla dzieci, tzw. ogrodów jordanowskich. W 1936 roku odznaczony pośmiertnie Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski[1], członek korespondent Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu od 1890 roku[2].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Lata młodzieńcze[edytuj | edytuj kod]

Pochodził ze zubożałej szlacheckiej rodziny potomków możnych niegdyś Jordanów z Zakliczyna. Był synem Bonifacego Jordana i Salomei z Wędrychowskich. Ojciec jego zarabiał dawaniem korepetycji, matka natomiast prowadziła pensjonat dla panien.

Wykształcenie gimnazjalne zdobył w Tarnopolu (pierwsze cztery klasy) i Tarnowie. W 1861 roku brał udział w narodowych manifestacjach, za co groziło mu relegowanie ze szkoły, więc w 1862 wyjechał do Triestu, a rok później złożył egzamin dojrzałości w języku włoskim (został wyróżniony). Zaczął studia medyczne w Wiedniu. Od roku 1863 kontynuował naukę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Studia zakończył w 1867 egzaminem ścisłym, nie przystąpił jednak do egzaminu dyplomowego z powodu zapalenia opłucnej. Wyjechał do Berlina, a stamtąd do Nowego Jorku. W Stanach Zjednoczonych po raz pierwszy zetknął się z gimnastyką szwedzką dla młodych kobiet i dziewcząt (system Linga), która stała się jego pasją.

Działalność na polu medycyny[edytuj | edytuj kod]

Podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych Jordan rozpoczął praktykę położniczą i ginekologiczną, tam otworzył też szkołę położnych. Później prowadził praktykę w Anglii i Niemczech.

Po powrocie do Polski w 1870 roku otrzymał dyplom doktora medycyny. Po krótkiej praktyce położniczej w Wiedniu objął asystenturę w katedrze ginekologii i położnictwa w Krakowie, kilka lat później otworzył także prywatną praktykę lekarską. Zdobył uznanie jako lekarz ginekologii, specjalista położnik, a także jako wykładowca. W 1890 otrzymał tytuł profesorski. Dwukrotnie (1898/1899 i 1904/1905) pełnił funkcję dziekana na Wydziale Lekarskim UJ.

W jego dorobku znajduje się szereg publikacji medycznych i popularyzatorskich, m.in. Nauka położnictwa dla użytku położnych (1872) czy podręcznik Nauka położnictwa dla użytku uczniów i lekarzy. Dział I, Fizjologia i dietetyka ciąży, porodu i połogu (1881).

Był przeciwnikiem równouprawnienia kobiet w dostępie do zawodu lekarskiego. W roku 1897 zagłosował przeciwko przyjmowaniu kobiet na Wydział Lekarski[3]

Henryk Jordan zaangażował się w działalność wielu instytucji związanych z medycyną, m.in. kierował Krakowskim Towarzystwem Ginekologicznym i Krakowskim Towarzystwem Lekarskim, tworzył Towarzystwo Opieki Zdrowia i Towarzystwo Samopomocy Lekarzy. Założył i redagował czasopismo „Przegląd Higieniczny”. Dzięki działaniom Jordana wprowadzono w szkołach obowiązkowe lekcje gimnastyki (zwanej później kulturą fizyczną bądź wychowaniem fizycznym) oraz opiekę lekarską, a także kursy dla nauczycieli wychowania fizycznego na UJ. W 1906 został członkiem Najwyższej Rady Sanitarnej w Wiedniu.

Funkcje społeczne[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa przy ul. Wiślnej w Krakowie

Henryk Jordan był wielkim społecznikiem o wszechstronnych zainteresowaniach. Obok szeregu działań podejmowanych na niwie medycyny pełnił również inne ważne funkcje społeczne. W latach 1881–1907 był radnym miasta Krakowa. Od 1895 do 1901 był posłem z okręgu krakowskiego na galicyjski Sejm Krajowy. W latach 1902–1907 uczestniczył w pracach Rady Szkolnej Krajowej. We wszystkich tych instytucjach również prowadził szeroką działalność na rzecz rozpowszechniania higieny itp.

Był także prezesem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych, Towarzystwa Muzycznego w Krakowie. Działał w wielu innych instytucjach, w szczególności angażując się w pomoc dla ubogiej młodzieży. Brał udział także w pracach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” angażując się w zakładanie kół Sokoła w Małopolsce oraz na Śląsku Cieszyńskim. Był m.in. współzałożycielem oraz honorowym członkiem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Cieszynie powstałego w 1891 roku, któremu ofiarował przyrządy do ćwiczeń gimnastycznych[4].

Zainicjował powstanie Towarzystwa Budowy Tanich Mieszkań dla Robotników Katolickich. Przez wiele lat był prezesem wydziału muzycznego Towarzystwa „Harmonia” do 1899[5].

W 1889 roku zorganizował chór młodzieży rękodzielniczej, wychodząc z założenia, iż w czasach niewoli najlepszą ostoją ducha narodowego będzie pieśń patriotyczna i religijna. Pierwsze oficjalne występy Chóru dra Jordana odbyły się już w roku 1889. Miały one miejsce w kościele Pijarów. Obok występów w kościołach chór zapraszano na akademie i wieczorki patriotyczne. Po kilku latach działalności zespół śpiewaczy liczył 40 członków – młodzieńców ze środowisk rzemieślniczych[6].

Park Jordana[edytuj | edytuj kod]

Największym i najbardziej zapisanym w historii dziełem Jordana było założenie na krakowskich Błoniach (na wzór amerykański) w 1889 pierwszego w Europie publicznego ogrodu zabaw i gier ruchowych dla dzieci do lat 15, który nazwano Parkiem Miejskim im. dr Henryka Jordana. Powstał on na terenach po wystawie przemysłowej. Mieściły się w nim rozmaite urządzenia sportowe: basen, 12 boisk – każde o innym przeznaczeniu, ścieżki zdrowia i wiele innych. W ogrodzie Jordana można było ćwiczyć lekkoatletykę i gimnastykę.

W parku znajdowały się także sale do zajęć w razie niepogody, prysznice, szatnie, magazyny, a od roku 1906 warsztaty do prac ręcznych i poletka doświadczalne. Była również „Mleczarnia” służąca dożywianiu dzieci.

Jordan bezpośrednio uczestniczył w działalności Parku, organizując i bezpośrednio nadzorując podejmowane w nim działania. Z jego inicjatywy także postawiono tam 44 pomniki wybitnych Polaków, mające służyć – wraz z organizowanymi przy pomnikach przez Jordana pogadankami – edukacji patriotycznej dzieci i młodzieży. W 1914, po śmierci Jordana, postawiono w Parku także i jego pomnik. Autorem monumentu był Jan Szczepkowski. Pomnik zajął centralne miejsce na kolistym placu, pośrodku klombu, w otoczeniu popiersi sławnych Polaków. Na masywnym cokole o podstawie w formie półkoliście wygiętych ku przodowi stopni, umieszczono nadnaturalnej wielkości popiersie Jordana. Na frontowej ścianie czworobocznego postumentu widnieje napis: „Henrykowi Jordanowi wdzięczni rodacy” oraz daty urodzin i śmierci doktora. Natomiast na tylnej ścianie postumentu umieszczono następujące słowa: „Żeś o siły i zdrowie młodzieży serdecznie się troszczył nie szczędząc mienia i trudu, błogosławić Ci będą przyszłe pokolenia narodu”. Poniżej widnieje data MCMXIV i łacińska sentencja: „Fortes Creantur Fortibus et Bonis”. Cały pomnik został obwiedziony szerokim, płaskim kamiennym krawężnikiem[7].

Pochowany został na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w grobowcu rodzinnym w kwaterze N[8].

Działalność i motta[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie zajęcia poprawiające rozwój psychomotoryczny dla określonych grup wiekowych były prowadzone przez lekarzy.

Za cel stawiał sobie: Dawać zdrowie i radość poprzez gry w słońcu i na powietrzu. Twierdził że: Ciągle być poważnym i nieustannie pracować żaden człowiek nie zdoła. Zmęczone ciało wymaga odpoczynku, znużony umysł wymaga wytchnienia, a dusza pragnie wesołości, tego nastroju, który życie milszym nam czyni.

Ogrody jordanowskie[edytuj | edytuj kod]

Koncepcja ogrodu zabaw Jordana zdobyła wielkie uznanie nie tylko w Polsce. Zgodnie z hasłem, które szerzył dr Jordan – o wychowaniu zdrowego pokolenia Polaków – na wzór Parku Jordana zaczęto otwierać podobne ogrody – zwane ogrodami jordanowskimi – w innych miastach galicyjskich, a wkrótce potem także w Warszawie, Płocku, Kaliszu, Lublinie, Katowicach. W 1929 powstało Towarzystwo Ogrodów Jordanowskich, które propagowało i wspierało zakładanie tego typu obiektów rekreacyjno-sportowych dla dzieci.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Nauka położnictwa dla użytku położnych, Kraków, 1872
  • Praktyczne wskazówki dla kobiet, Kraków, 1884
  • Przewodnik hygieniczny, Kraków, 1890 (wspólnie z Bolesławem Lutostańskim)
  • O zabawach młodzieży, Kraków, 1891
  • W sprawie wyższych kursów dla kobiet przy muzeum techniczno-przemysłowem w Krakowie, Kraków, 1892
  • Z naszych problemów socyalnych, Kraków, 1893
  • Miejski park w Krakowie, Kraków, 1894
  • Towarzystwo tanich mieszkań dla robotników katolików w Krakowie, Kraków, 1898
  • Cięcie cesarskie droga pochwy z następowem natychmiastowem wycięciem macicy z powodu raka części pochwowej, obok ciąży X. miesięcznej, Kraków, 1899
  • O szpitalnictwie krajowem, Kraków, 1907
  • Nauka o położnictwie dla użytku uczniów i lekarzy, Kraków, 1908

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Medal im. dr. Henryka Jordana

Henryka Jordana upamiętniają:

Medalierstwo[edytuj | edytuj kod]

Film[edytuj | edytuj kod]

W 1978 Filip Bajon zrealizował film Zielona ziemia luźno oparty na biografii Henryka Jordana, w którego roli wystąpił Jan Pietrzak[10].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zarządzenie o nadaniu Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski, Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski, Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski oraz Złotego Krzyża Zasługi (M.P. z 1936 r. Nr 263, poz. 464).
  2. Sprawozdanie z Zarządu Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswylu za Rok ...., 1899, s. 8.
  3. Mieczysław Czuma, Michał Kozioł, Leszek Mazan, To jest Kraków, mości książę, Michał Rożek (red.), Kraków: Anabasis, 2007, s. 181, ISBN 978-83-85931-16-4, OCLC 833025196.
  4. Szczurek 1931 ↓.
  5. Nieco o „Harmonii”. „Głos Narodu Ilustrowany”. 2, s. 1–2, 11 stycznia 1902. 
  6. Marek Żukow-Karczewski, Chór doktora Jordana, „Echo Krakowa”, 7 XI 1990 r., nr 216 (13277).
  7. Marek Żukow-Karczewski, Dawne pomniki Krakowa. Pomnik Henryka Jordana, „Echo Krakowa”, 30 I 1991 r., nr 21 (13333).
  8. Karolina Grodziska-Ożóg, Cmentarz Rakowicki w Krakowie (1803–1939), wyd. II, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1987, s. 114.
  9. Więcek 1972 ↓.
  10. Joanna Szczutkowska: Sport jako źródło inspiracji dla filmowców w PRL w latach 70. XX wieku. W: Społeczne zmagania ze sportem. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 2011, s. 105. ISBN 978-83-62243-24-2. [dostęp 2017-12-28].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Szczurek: Jednodniówka z okazji 40 lecia „Sokoła” w Cieszynie. Cieszyn: Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Cieszynie, 1931.
  • J.T. Rostafiński, Henryk Jordan. Z powodu 30. rocznicy doktoryzacyi, Kraków 1900.
  • S. Bratkowski, O ś.p. Henryku Jordanie †d. 18 maja 1907 r. Przemówienie podczas żałobnego nabożeństwa za duszę ś.p. Henryka Jordana dnia 25 maja 1907 roku w kościele św. Barbary, Kraków 1907.
  • A. Kamiński, Henryk Jordan, Warszawa 1946.
  • H. Smarzyński, Dr Henryk Jordan, pionier nowoczesnego wychowania fizycznego w Polsce, Kraków: PWN, 1958.
  • R. Wroczyński, Henryk Jordan – propagator gier i zabaw ruchowych, Warszawa 1975.
  • E. Duda, Dr Henryk Jordan (1842–1907), Kraków 1977.
  • Maria Pąchalska, Zdrowie w koncepcji doktora Henryka Jordana', Kraków 1989.
  • B. Łuczyńska, Fenomen Henryka Jordana – naukowca, lekarza społecznika, propagatora prawa dziecka do ruchu i rekreacji, Kraków 2002.
  • M. Bukowiec, B. Zawadzka, Jordanowskie idee zdrowia i wychowania fizycznego (100 lat później), Kielce 2008.
  • Kronika żałobna. Ś.p. prof. Henryk Jordan. „Nowiny Lekarskie”. 6, s. 337–338, czerwiec 1907. 
  • Jan Raszka. Medale i plakiety. oprac. A. Więcek. Wrocław: 1972, s. 123.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]