Jan Raszka (rzeźbiarz)
![]() Jan Raszka w swojej pracowni w Krakowie w 1932 roku | |
Data i miejsce urodzenia |
2 maja 1871 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
23 listopada 1945 |
Narodowość | |
Dziedzina sztuki | |
Epoka | |
Ważne dzieła | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Jan Florian[1] Raszka (ur. 2 maja 1871 w Ropicy, zm. 23 listopada 1945 w Krakowie) − polski rzeźbiarz, grawer, medalier, malarz, profesor i pedagog akademicki pochodzący ze Śląska Cieszyńskiego[1] . Tworzył pod wpływem modernizmu – secesji oraz art déco.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Jan_Raszka_czw%C3%B3rka_legionowa.png/240px-Jan_Raszka_czw%C3%B3rka_legionowa.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/26/Krakow_AGH_hutnicy.jpg/240px-Krakow_AGH_hutnicy.jpg)
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodził się w Ropicy (znajdującej się w części Śląska Cieszyńskiego, nazwanej później Zaolziem) w biednej, wielodzietnej rodzinie ewangelickiej. Był synem Jana Raszki, dróżnika kolejowego, i Marii z domu Kisza. Ukończył ludową szkołę w Pudłowie (obecnie część Bogumina). W 1892 roku zdał maturę w niemieckojęzycznym, państwowym gimnazjum w Cieszynie, gdzie wstąpił do polskiej tajnej organizacji uczniowskiej „Jedność”. Dwa lata później współzakładał Stowarzyszenie Akademików Polskich na Śląsku Cieszyńskim „Znicz”[2] .
Po ukończeniu szkoły średniej, zgodnie ze swoimi artystycznymi zainteresowaniami, zapisał się na Akademię Sztuk Pięknych w Wiedniu. Przez 5 lat studiował malarstwo i rzeźbę pod kierunkiem Juliusa Victora Bergera, Siegmunda L’Allemanda, Augusta Eisenmengera, Edmunda von Hellmera i Caspara von Zumbuscha[3]. Z okresu wiedeńskiego pochodzi konny portret cesarza Franciszka Józefa I[3][4] .
W 1900 roku wygrał konkurs ogłoszony przez Artura Kruppa, właściciela firmy wyrobów metalowych w Berndorf, z okazji wystawy paryskiej, na model brązowej grupy przedstawiającej kończący się i nadchodzący wiek. Nagroda wynosiła 5000 koron. Jego praca „Wiek XIX i XX” miała podkreślić znaczenie pary i elektryczności w obu stuleciach. XIX wiek symbolizowała postać robotnika, którego prawa dłoń, trzymająca młot, opierała się na skrzydlatym kole – symbolu komunikacji i handlu. Elektryczność uosabiał młodzieniec, który zapalał cztery płomienie, wykwitające z liliowych kielichów osadzonych na gałęzi, zakreślającej łuk nad ciałem kobiety. Cokół oplata wąż, symbol wieczności[5]
W 1902 roku przeniósł się do Krakowa, gdzie został zatrudniony przy pracach restauracyjnych na Wawelu, równocześnie zostając wykładowcą rysunku i rzeźby na Wydziale Przemysłu Artystycznego w Wyższej Szkole Przemysłowej w Krakowie[a]. Jeszcze przed wybuchem I wojny światowej podczas pobytu w mieście poznał Józefa Piłsudskiego oraz innych polskich działaczy niepodległościowych, związanych z różnymi środowiskami, w tym z późniejszą Polską Organizacją Wojskową[2] .
W 1914 roku jako ochotnik zaciągnął się w Cieszynie do Legionu Śląskiego, który wziął udział w I wojnie światowej w ramach Legionu Wschodniego, a następnie Legionów Polskich. Raszka od 1916 roku służył w II Brygadzie Legionów, dowodzonej przez gen. Józefa Hallera. 10 sierpnia 1917 roku rozpoczął służbę w krakowskim Archiwum Legionów Polskich jako chorąży tytularny, był również znany jako rzeźbiarz wojenny. Od 1 października 1917 roku piastował stanowisko referenta do spraw opieki nad grobami legionistów. W tym okresie zaprojektował m.in. legionowe medale oraz odznaki patriotyczne, z których dochód przeznaczano na finansowanie Legionów. Poznał wówczas m.in. Bolesława Roję czy Kazimierza Sosnkowskiego, którym wykonał studia portretowe[2] .
Po I wojnie światowej powrócił do Wyższej Szkoły Przemysłowej (WSP) w Krakowie. W roku 1921 doprowadził do wyodrębnienia z WSP Państwowej Szkoły Przemysłu Artystycznego i do roku 1931 był dyrektorem tej instytucji. Od 1919 roku pełnił funkcję prezesa Związku Plastyków w Krakowie. W 1921 roku był współzałożycielem Towarzystwa Artystów Malarzy i Rzeźbiarzy Sztuki "Rodzina"[4] . Przed 1923 był prezesem honorowym Związku Polskich Artystów Plastyków w Krakowie[6].
W drugiej połowie 1931 roku, w wieku lat 60, odszedł na emeryturę. Oprócz sztuki pasjonował się również techniką. Był członkiem Krakowskiego Towarzystwa Techników. W ramach hobby majsterkował w swojej pracowni rzeźbiarskiej w podwórku kamienicy przy ul. Zbrojów 3, patentując nawet niektóre swoje pomysły[2] .
Pod koniec życia napisał pamiętniki, które przez wiele lat pozostały w rękopisie. Opracowane zostały one przez Joannę Walaszek i po raz pierwszy opublikowane w 2005 roku przez Społeczny Komitet Odbudowy Pomnika Legionistów Śląskich w Cieszynie[2] .
W czasie II wojny światowej tworzył już tylko amatorsko. Zmarł wkrótce po jej zakończeniu 23 listopada 1945 roku w Krakowie, gdzie pochowano go na cmentarzu Rakowickim (kwatera LI-wsch-4)[7][8] . Znajduje się na nim również kamienna kopia znanego pomnika Jana Raszki - „Czynu Legionowego”, którą w 1927 roku wykonał Wacław Boratyński. Umieszczono ją w kwaterze żołnierzy Legionów Polskich poległych w czasie I wojny światowej[9] .
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]Pomniki
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Raszka_Skocz%C3%B3w_pomnik_ku_czci_poleg%C5%82ych_w_obronie_%C5%9Al%C4%85ska_Cieszy%C5%84skiego.png/240px-Raszka_Skocz%C3%B3w_pomnik_ku_czci_poleg%C5%82ych_w_obronie_%C5%9Al%C4%85ska_Cieszy%C5%84skiego.png)
Tworzył dzieła klasyczne pozostając jednak pod dużym wpływem modernizmu: początkowo stylu secesyjnego, a później art déco, które na kilkadziesiąt lat zdominowały sztukę w końcu XIX i początkach XX wieku. Jako artysta rzeźbiarz Jan Raszka znany jest głównie z pomników, zwłaszcza poświęconych poległym żołnierzom z czasów I wojny światowej. Był autorem wielu rzeźb i monumentów, które stanęły w przestrzeni publicznej w okresie II RP. Po wybuchu II wojny światowej wszystkie zewnętrzne płaskorzeźby i pomniki Raszki zostały zburzone przez Niemców. W latach 1920–1939 powstały następujące dzieła[9] :
- Pomnik wolności w Dziedzicach, postawiony w 1924 roku ze składek społecznych. Został zniszczony w 1939 roku przez Niemców i pozostał nieodbudowany w okresie PRL z przyczyn politycznych. Obecnie w jego miejscu znajduje się jedynie pamiątkowa tablica[8][10]. Od upadku komunizmu w 1990 roku trwają dyskusje o jego odbudowie[11].
- Popiersie prezydenta do pomnika Gabriela Narutowicza w Bielsku (1930). Zostało zniszczone dziewięć lat później przez Niemców. Po wojnie monument nieodbudowany z przyczyn politycznych przez władze PRL. Na jego miejscu stoi pomnik Adama Mickiewicza.
- Pomnik Mieszka I, przedstawiający postać Mieszka cieszyńskiego, odsłonięty w Cieszynie w 1931 roku. Został zniszczony w 1939 roku przez Niemców. Po wojnie odbudowany w 1951 roku.
- Pomnik Legionistów Śląskich – tzw. „Cieszyńskiej Nike” odsłonięty w 1934 roku w Cieszynie przed Pałacem Myśliwskim Habsburgów. Został zniszczony pięć lat później przez Niemców. Po wojnie w jego miejscu władze PRL postawiły Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej, wykorzystując do tego elementy konstrukcyjne pomnika Raszki. Nike cieszyńska zrekonstruowana została w przedwojennym kształcie dopiero w 2005 roku dzięki lokalnej społeczności[12][8] .
- Pomnik ku czci poległych w obronie Śląska Cieszyńskiego 1918–1920 w Skoczowie. Został zniszczony w 1939 roku przez Niemców i nieodbudowany z przyczyn politycznych po II wojnie światowej[8] .
- Pomnik Czynu Legionowego w Kielcach wzniesiony w 1938 roku według gipsowego modelu z 1917 roku. Zniszczony został w 1939 roku przez Niemców i z przyczyn politycznych nieodbudowany po wojnie. Odbudowano go dopiero po upadku komunizmu w 1991 roku[1] .
- Pomnik Ignacego Łukasiewicza w Krośnie (1932), zniszczony w 1939 roku przez Niemców – odbudowany po wojnie przez władze PRL (1973)[13].
- Popiersie Adama Sikory, założyciela tzw. Parku Sikory w dzisiejszym Czeskim Cieszynie. Było ono umieszczone na zburzonym, nieistniejącym obecnie pomniku Adama Sikory.
- Pomnik Marszałka Piłsudskiego na pl. Litewskim w Lublinie, odsłonięty w 2001 roku według projektu artysty z 1937 roku.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Cracow_Technician_Society_house%2C_relief_1906_designed_by_Jan_Raszka_28_Straszewskiego_street%2C_Krakow%2C_Poland.jpg/240px-Cracow_Technician_Society_house%2C_relief_1906_designed_by_Jan_Raszka_28_Straszewskiego_street%2C_Krakow%2C_Poland.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/PIC_1-K-4895-2_Jan_Raszka_rewers_medalu_Paderewskiego_Raszka.png/240px-PIC_1-K-4895-2_Jan_Raszka_rewers_medalu_Paderewskiego_Raszka.png)
Detale architektoniczne
[edytuj | edytuj kod]Osobną grupę działalności artystycznej Jana Raszki stanowią rzeźby oraz rzeźbiarskie detale architektoniczne wkomponowane we frontony gmachów użyteczności publicznej lub umieszczone w ich wnętrzu. Należą do nich:
- Rzeźby gloryfikujące zawody górników oraz hutników umieszczone przy wejściu do Akademii Górniczo-Hutniczej oraz figura św. Barbary na gmachu w Krakowie z 1935 roku. Zniszczone w czasie wojny wskutek ostrzału artyleryjskiego wojsk radzieckich w styczniu 1945 roku. Rozebrano je ostatecznie w 1954 roku z powodu zniszczeń i erozji. Zostały odtworzone 20 października 1970 roku przez rzeźbiarzy Jana Sieka i Bogusza Salwińskiego w oparciu o pierwowzór[14] ,
- Alegoria Województwa Śląskiego - seria płaskorzeźb z 1928 roku, zdobiących budynek Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach (zniszczone w 1939 roku przez Niemców), nieodbudowane[15].
- Epitafium Mikołaja Reja we wnętrzu kościoła św Marcina w Krakowie.
- Popiersie Zygmunta Szczęsnego Felińskiego w kościele św. Krzyża w Krakowie.
- Fryz alegoryczny umieszczony na fasadzie sądu apelacyjnego w Łodzi przy Placu Henryka Dąbrowskiego.
- Płaskorzeźba do cieszyńskiej Studni Trzech Braci[16].
- Płaskorzeźba oraz detale architektoniczne umieszczone na kamienicy Krakowskiego Towarzystwa Technicznego przy ul. Straszewskiego 28.
Był także autorem wielu mniejszych rzeźb w drewnie i kamieniu, przedstawiających sceny z życia ludu śląskiego, np. Baca Kantor z Kozubowej.
Malarstwo
[edytuj | edytuj kod]Działał również na polu malarstwa rodzajowego, religijnego oraz dekoracyjnego. W okresie legionowym wykonywał portrety legionistów oraz malarstwo batalistyczne wykonane głównie techniką akwareli. Z tego okresu pochodzą wykonane tą techniką „Przy ognisku”, „Nasze podwórko w Piasecznej”, „Ostrzeliwanie Legionowa przez moskali z samolotu”, „Kwatera w Piasecznej”, „Zbiórka w Piasecznej”, „Beliniacy poją konie”, „Ranne ćwiczenie” i inne[17] .
Namalował również obrazy i detale zdobnicze o tematyce religijnej stanowiące wystrój świątyń na Śląsku Cieszyńskim.
Medalierstwo
[edytuj | edytuj kod]Wykonał szereg medali przedstawiających działaczy niepodległościowych, z których wielu znał osobiście. Były to głównie osoby związane z Legionami Polskimi – I i II Brygadą. Wykonał następujące medale: pianisty, kompozytora oraz prezydenta Ignacego Jana Paderewskiego, marszałka Józefa Piłsudskiego, gen. Józefa Hallera, płk. Władysława Beliny-Prażmowskiego, gen. Leona Berbeckiego, gen. Józefa Zająca, gen. Kazimierza Sosnkowskiego, gen. Edwarda Śmigłego-Rydza, mjr. Włodzimierza Józefa Mężyńskiego, gen. Ferdynanda Zarzyckiego, płk. Janusza Jagrym-Maleszewskiego, gen. Stanisława Szeptyckiego, gen. Mieczysława Norwid-Neugebauera, płk. Marcelego Jastrzębiec-Śniadowskiego, gen. Wojciecha Rogalskiego, mjr Albina Fleszara, płk Hieronima Przepilińskiego, gen. Antoniego Durskiego-Trzaski, gen. Bolesława Roja, gen. Zygmunta Zielińskiego i inne[17] .
Był również autorem szeregu medali oraz plakiet poświęconych wydarzeniom z historii Polski, a także dedykowanych wybitnym postaciom oraz artystom:
- 1908 medal wybity na pamiątkę śmierci Andrzeja Potockiego[18],
- 1908 medal na uczczenie zasług Henryka Jordana[18],
- 1910 medal na 1100-lecie założenie miasta Cieszyna[18],
- 1910 medal wybity z okazji 500. rocznicy bitwy pod Grunwaldem[18],
- 1912 medal na setną rocznicę urodzin Zygmunta Krasińskiego[18],
- 1915 medal dla uczczenia poległych w szarży kawalerii pod Rokitną[18],
- 1915 medal dedykowany Tadeuszowi Rutowskiemu[18],
- 1916 medal poświęcony poległym legionistom Ślązakom[18],
- 1917 medal poświęcony Radzie Regencyjnej[18],
- 1918 medal na Pamiątkę Oswobodzenia Krakowa[18],
- 1918 medal wybity z okazji utworzenia Polskich Kolei Państwowych[18],
- 1918 medal poświęcony Władysławowi Bartynowskiemu[18],
- 1919 medal na otwarcie Sejmu ustawodawczego[18],
- 1920 odznaka pamiątkowa „Stanęli w Potrzebie 1920”[19],
- 1921 medalik na uchwalenie konstytucji Marcowej[18],
- 1924 medal w 70 rocznicę urodzin Jacka Malczewskiego[18],
- 1927 plakieta okolicznościowa - Konferencja Unii Chemii Czystej[18],
- 1927 plakieta upamiętniająca sprowadzenie prochów Juliusza Słowackiego do kraju i złożenie ich w katedrze na Wawelu 28 czerwca 1927 roku[18][20],
- 1938 plakieta wybita z okazji stulecia huty w Węgierskiej Górce[18],
Wojnę przetrwały głównie mniejsze gabarytowo prace artysty, jak medale oraz płaskorzeźby, które znalazły się w zbiorach Muzeum Sztuki Medalierskiej we Wrocławiu oraz Muzeum Narodowym w Krakowie. Obecnie jego prace znajdują się głównie na terenie Małopolski, Podkarpacia oraz Śląska: w Krakowie, Przemyślu, Katowicach, Skoczowie, Zawierciu, Krośnie, Cieszynie i Bogucicach[18].
Odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (27 listopada 1929)[21].
- Złoty Krzyż Zasługi,
- Medal Niepodległości (29 grudnia 1933)[22],
- Krzyż Legionowy (1922),
- Krzyż za Obronę Śląska Cieszyńskiego II kl. (2 października 1919)[23],
- Medal Pamiątkowy za Obronę Śląska Cieszyńskiego,
- Odznaka patriotyczna NKN "Za ojczyznę i wolność 1914-1915",
- Oficer Orderu Legii Honorowej (Francja) - za przygotowanie polskiej ekspozycji na paryskiej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w 1925 roku.
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]- W Cieszynie znajduje się aleja imienia Jana Raszki.
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Obecnie w budynku tej instytucji mieści się Zespół Szkół Mechanicznych nr 1 (al. Mickiewicza 5).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Gawęcka 2013 ↓.
- ↑ a b c d e Raszka 2005 ↓.
- ↑ a b Vollmer ↓, s. 29.
- ↑ a b Golec i Bojda 1993 ↓.
- ↑ Ruch artystyczny i literacki. Jan Raszka. „Czas”. Nr 16 z 21 stycznia 1900, s. 4, 1900.
- ↑ Związek polskich artystów plastyków w Krakowie. „Nowości Illustrowane”. Nr 8, s. 3, 24 lutego 1923.
- ↑ Lokalizator Grobów - Zarząd Cmentarzy Komunalnych [online], zck-krakow.pl [dostęp 2020-05-06] .
- ↑ a b c d Święs 2014 ↓.
- ↑ a b Domański 2001 ↓.
- ↑ Pomnik Wolności w Czechowicach-Dziedzicach. Rekonstrukcja pomnika autorstwa prof. Jana Raszki. Plastykon. [dostęp 2017-12-29]. (pol.).
- ↑ Kiedy odbudują Pomnik Wolności?. Gazeta „Region”, 2015-11-04. [dostęp 2017-12-29]. (pol.).
- ↑ Sęk 2007 ↓.
- ↑ O lwowianach, Lwowie, Małopolsce Wschodniej i Wołyniu. Rok Łukasiewicza. „Biuletyn”. Nr 24, s. 53, Czerwiec 1973. Koło Lwowian w Londynie.
- ↑ Engel 2009 ↓.
- ↑ Katalog strat wojennych, Alegoria Województwa Śląskiego, Jan Raszka
- ↑ Sosna Władysław: Cieszyn. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1982, s. 5. ISBN 83-213-3062-2.
- ↑ a b Historyczna Wystawa ↓.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Raszka 1972 ↓, s. 29-72.
- ↑ „Stanęli w potrzebie”. „Nowości Illustrowane”. Nr 42, s. 2, 16 października 1920.
- ↑ Plakieta upamiętniająca sprowadzenie prochów Juliusza Słowackiego do kraju i [online], www.kultura.malopolska.pl [dostęp 2018-01-03] [zarchiwizowane z adresu 2018-01-03] (ang.).
- ↑ M.P. z 1929 r. nr 278, poz. 644 „za zasługi na polu sztuki”.
- ↑ M.P. z 1934 r. nr 27, poz. 41 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”.
- ↑ Franciszek Ksawery Latinik: Walka o Śląsk Cieszyński w r. 1919. Cieszyn: 1934, s. 143. [dostęp 2020-05-06].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Michał Domański. Jan Raszka – rzeźbiarz Legionów Polskich. „Rota”. Nr 3, 2001.
- Barbara Maria Gawęcka. Dzieje pomnika czynu legionowego w Kielcach. „Rocznik Muzeum Narodowego w Kielcach”. 28, s. 35–48, 2013. [dostęp 2017-12-11].
- Józef Golec, Stefania Bojda: Słownik biograficzny ziemi cieszyńskiej. T. 1. Cieszyn: 1993, s. 230. ISBN 8390100707.
- Historyczna Wystawa Legjonowa i Niepodległościowa Zagłębia Dąbrowskiego, katalog wystawy. Sosnowiec: Okręgowy Zarząd Związku Legionistów Zagłębia Dąbrowskiego, 1934.
- Wojciech Święs. Cieszyńscy żołnierze niepodległości. Wystawa w ramach Obchodów 100-lecia Wymarszu Legionu Śląskiego. „Książnica cieszyńska”, 2014.
- Jan Raszka. Medale i plakiety. oprac. A. Więcek. Wrocław: 1972, s. 123.
- Jan Raszka: Pamiętnik artysty rzeźbiarza. oprac. Joanna Walaszek. Cieszyn: Społeczny Komitet Odbudowy Pomnika Legionistów Śląskich, 2005.
- Alicja Sęk. Park Sikory kolebka Legionu Śląskiego. „Zaolzie Polski Biuletyn Informacyjny”. 10 (46), 2007. [dostęp 2017-12-11].
- Hans Vollmer: Raszka, Jan. W: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart. red. Ulrich Thieme, Felix Becker. T. 28: Ramsden–Rosa. Leipzig: 1934, s. 29.
- Zbigniew Engel. Trzydziestolecie odsłonięcia pomników. „Biuletyn AGH”. 22, s. 32-34, 2009. Kraków. ISSN 1898-9624. [dostęp 2024-02-25]. (pol.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Paweł Freus: Jan Raszka. Culture.pl, 200-04-16. [dostęp 2017-12-29]. (pol.).
- Legionista Jan Raszka. Muzeum Śląska Cieszyńskiego. [dostęp 2017-12-29]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-02-26)]. (pol.).
- Jan Raszka i powstania śląskie. Regionalny Instytut Kultury w Katowicach. [dostęp 2018-01-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-03)]. (pol.).
- Członkowie Związku Polskich Artystów Plastyków
- Ludzie urodzeni w Ropicy
- Ludzie związani z Cieszynem
- Odznaczeni Krzyżem Legionowym
- Odznaczeni Krzyżem Niepodległości
- Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Krzyżem za Obronę Śląska Cieszyńskiego II klasy
- Odznaczeni Medalem Pamiątkowym za Obronę Śląska Cieszyńskiego
- Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita)
- Pochowani na cmentarzu Rakowickim
- Polacy – Oficerowie Legii Honorowej
- Polscy malarze
- Polscy medalierzy
- Polscy rzeźbiarze
- Polscy wynalazcy
- Uczestnicy wojny polsko-czechosłowackiej (strona polska)
- Urodzeni w 1871
- Zmarli w 1945
- Żołnierze II Brygady Legionów Polskich
- Żołnierze Legionu Wschodniego