Przejdź do zawartości

Herbert Spencer

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Herbert Spencer
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

27 kwietnia 1820
Derby

Data i miejsce śmierci

8 grudnia 1903
Brighton

Zawód, zajęcie

filozof, socjolog

podpis
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Herbert Spencer (ur. 27 kwietnia 1820 w Derby, zm. 8 grudnia 1903 w Brighton) – angielski filozof i socjolog, jeden z twórców socjologii, przedstawiciel pozytywizmu, organicyzmu i ewolucjonizmu.

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Ojciec Herberta Spencera był nauczycielem w Derby. Chłopiec miał ośmioro rodzeństwa, lecz każde z tych dzieci zmarło w dzieciństwie. Sam Herbert przez całe życie był chorowity: fizycznie i psychicznie (bezsenność, epizody depresyjne, hipochondria). W wieku dorosłym uzależnił się od opium[1]. Pod koniec życia stopniowo wycofał się z życia publicznego, mając opinię małostkowego i ekscentrycznego samotnika[1].

Herbert Spencer nie był skłonny do instytucjonalnej nauki i nie ukończył studiów wyższych, pozostając samoukiem. Szczególnie interesował się naukami przyrodniczymi i matematyką, a z czasem również naukami społecznymi i filozofią[2].

Herbert Spencer w wieku 46 lat.

W wieku 17 lat zaczął pracować przy budowie kolei w Londynie i Gloucester[3]. Pracował tam z przerwami w latach 1837–1847 i w tym czasie opracował kilka wynalazków (w 1838 urządzenie mierzące szybkość pociągów) i rozwiązań racjonalizatorskich[1][2]. W 1842 rozpoczął publikować teksty, początkowo mające charakter publicystyczny i polemiczny. W latach 1848–1853 pracował jako redaktor techniczny (adiustator) w The Economist[3][1]. Dzięki temu miał kontakt z czołowymi umysłami epoki (m.in. Charlesem Darwinem, Johnem Stuartem Millem, Thomasem Carlylem, Thomasem Henrym Huxleyem czy George Eliot)[1].

W 1851 opublikował Social Statics, co uczyniło go osobą publiczną. Od tego czasu systematycznie rozwijał swój system filozoficzny[2]. Kiedy w 1853 otrzymał spadek po stryju, mógł zrezygnować z pracy zawodowej, skupiając się na działalności intelektualnej. Od lat 80. XIX w. był rozpoznawanym autorem, jednym z wpływowych intelektualistów swoich czasów. Należał do założonego przez Thomasa Huxleya Klubu X, zrzeszającego 9 największych uczonych o poglądach liberalnych i ewolucjonistycznych. Za życia Spencera na świecie sprzedano milion egzemplarzy jego dzieł [1][4].

Jego brak afiliacji uniwersyteckiej, skrajnie indywidualistyczne i antypaństwowe poglądy powodowały początkowo trudności wydawnicze. Wiele swoich prac wydał pod pseudonimem. Odrzucał też przyznawane mu odznaczenia i ordery, którymi pod koniec życia odznaczały go głowy państw[4]. W 1902 nominowano go do literackiej Nagrody Nobla[1].

Po śmierci jego ciało poddano kremacji, a prochy złożono w północnym Londynie na Highgate Cemetery[1].

Myśl

[edytuj | edytuj kod]

Zakres zainteresowań Spencera był bardzo szeroki – od nauk przyrodniczych, przez społeczne, filozofię, literaturę aż do aktualnych wydarzeń społecznych i politycznych. Jego rozbudowywany przez lata system filozoficzny, którego zasadniczą częścią był dziesięciotomowy Systemat filozofii syntetycznej miał zbierać i porządkować całość wiedzy naukowej i filozoficznej[5].

Spencer był pod koniec XIX w najbardziej znanym i popularnym myślicielem polityczno-społecznym. Jego popularność była szczególnie duża w Stanach Zjednoczonych. Popularność utracił na początku XX w.[6][7]

Ewolucjonizm

[edytuj | edytuj kod]
Relacje w królestwie zwierząt. Ilustracja z The Principles of Biology.

Podstawą zasadą systemu Spencera był ewolucjonizm, wzięty z przeddarwinowskiej filozofii i zastosowany do różnych dziedzin wiedzy. Był pierwszym brytyjskim filozofem, który zastosował systematycznie biologiczny ewolucjonizm na obszarze filozofii[5]. Ojciec Herberta Spencera, odpowiedzialny za jego domową edukację, sam był przyrodnikiem i sekretarzem Derby Philosophical Society[1]. Jego syn był oczytany w ówczesnej literaturze przyrodniczej i był zwolennikiem ewolucjonizmu Lamarcka, zgodnie z którymi zmienność organizmów postępowała poprzez dostosowanie się ich do środowiska w procesie życia. Pierwsze prace Spencera ukazały się wcześniej niż O powstawaniu gatunków Darwina (1859)[8]. Spencer poznał później prace Darwina i starał się uwzględnić je w rozwijanym przez siebie systemie[9].

Swoją myśl ewolucyjną zaczął rozwijać w swojej pierwszej książce Social Statics (1851), używając pojęcia dopasowania (fitness)[10]. Teoria ewolucji zostaje sformułowana w wydanym krótko po tym artykule The Development Hypothesis (1852), gdzie przedstawia ewolucję jako podstawową i wszechobecną zasadę rozwojową. Swoją myśl ewolucyjną rozwijał systematycznie w kolejnych pracach[11].

Spencer uznawał ewolucję za zasadę uniwersalną, obejmującą zarówno materię ożywioną jak i nieożywioną[10]. Opierać się ona ma na relacjach fizycznych i ma charakter mechanistyczny, deterministyczny i celowy[12]. Polegała na przekształcaniu jednorodności w różnorodność (koncepcja przejęta od Karla Ernsta von Baera)[13]. Jest nieprzerwanym, stopniowym, jednokierunkowym postępem w kierunku coraz większego zróżnicowania, udoskonalania, stabilności i od form prostych do złożonych[14]. Próbując zdefiniować swoje pojęcie ewolucji, Spencer pisał: Ewolucja to integracja materii i towarzyszące jej rozproszenie ruchu. W jej trakcie materia przechodzi od [względnie] nieokreślonej, niespójnej jednorodności do [względnie] określonej, spójnej różnorodności, zaś ów utrzymujący się ruch podlega równoległemu przekształceniu[15].

Chociaż sam Spencer biologiem nie był i jego znajomość tej nauki była wyrywkowa i amatorska, to miał bardzo duży wpływ na naukę swojej epoki. Był jednym z najbardziej rozpoznawalnych brytyjskich ewolucjonistów i wielkim propagatorem tej idei. To właśnie on upowszechnił termin ewolucja (sam Darwin używał go początkowo bardzo oszczędnie) i wprowadził go do potocznego użytku, wykraczającego poza biologię[12]. W biologii upowszechniło się także stworzone przez niego pojęcie „przetrwania najsilniejszych” (survival of the fittest), wcześniejsze od prac Darwina i popularniejsze niż Darwinowski „dobór naturalny” (natural selection)[12][7].

Choć początkowo teorie Spencera i Darwina traktowano jako zbliżone, to z czasem naukowe idee Spencera zostały odrzucone jako błędne[16]. Znacznie dłużej utrzymał się wpływ Spencera na nauki społeczne, etykę i myśl polityczną[16].

Filozofia

[edytuj | edytuj kod]
Sypialnia i studio w mieszkaniu Spencera.

Podstawy systemu Spencera zostały przedstawione w First Principles (1862). Tezy tam zawarte przedstawione były w postaci spekulatywnej fizyki (charakterystycznej dla połowy XIX w.), w dużej mierze miały jednak charakter metafizycznych twierdzeń, dla których cały późniejszy system był jedynie ilustracją i uszczegółowieniem[17].

Główną zasadą filozofii Spencera jest ewolucja, kierująca rozwojem nie tylko życia, ale również materii nieorganicznej, od najprostszych jej postaci poprzez formowanie się planet (ewolucja kosmiczna), aż do powstania życia i takich instytucji społecznych jak język czy religia[13][18].

U podstaw ewolucji leży jednak bardziej podstawowe zjawisko: (niezbyt precyzyjnie ujęta) siła, która leży u podstaw nie tylko ewolucji, ale także materii czy ruchu. Zasada zachowania siły (można ją uznać za pewną wersję zasady zachowania energii rozciągniętą na całą filozofię) głosi, że przekształcanie zjawisk następuje przy zachowaniu poziomu siły[19][17]. Poza siłą pozostaje Absolut (czy rzeczywistość nieuwarunkowana), mający charakter niepoznawalny, i który można łączyć z Bogiem[20].

Również wiedza rozwija się w sposób ewolucyjny[13]. Pomimo w dużej mierze spekulatywnego charakteru swoich prac, Spencer krytykował wiedzę teoretyczną i jako podstawę wszelkiego poznania traktował doświadczenie empiryczne[21], którego gromadzenie tworzy postęp wiedzy[21]. Polega on na tworzeniu coraz bardziej jednolitego, wszechobejmującego obrazu świata opartego na zasadach ogólnych, z których można dedukować twierdzenia szczegółowe. System filozoficzny Spencera, oparty na zasadach ewolucji, miał właśnie unifikować poszczególne szczegółowe gałęzie wiedzy[10].

Poznanie absolutne nie jest możliwe, i możemy jedynie coraz bardziej poszerzać obszar wiedzy[2]. Niedostępne poznaniu są też podstawowe pojęcia, za pomocą których opisuje się rzeczywistość (przestrzeń, czas, materia, ruch)[22].

W filozofii, jego myśl spotkała się z szeroko zakrojoną krytyką na początku XX w., szczególnie ze strony pragmatyzmu (który również odwoływał się do idei ewolucji, ale rozumianej w zupełnie inny sposób), Bergsona czy George’a Edwarda Moore’a[6][23]. Ewolucjonizm Herberta Spencera miał też istotny wpływ na poglądy filozofów medycyny, utożsamianych ze „starszą” polską szkołą filozofii medycyny[24].

Etyka

[edytuj | edytuj kod]

Etyka Spencera ma charakter ewolucjonistyczny i utylitarystyczny. Jest to rodzaje świeckiej etyki naturalistycznej, starającej się ustanawiać twierdzenia (wartości i prawa moralne) w oparciu o naukowe twierdzenia ewolucyjne[20]. Jego głównym przedmiotem zainteresowania było to, w jaki sposób ewolucja powoduje powstanie liberalno-utylitarnego poczucia sprawiedliwości[25].

Ewolucja norm moralnych jest dalszym szczeblem ewolucji. Wraz z powstawaniem coraz bardziej różnorodnych organizmów i populacji, różnicują się też formy postępowania[20]. Na najniższym poziomie ewolucji, organizmy działają w sposób przypadkowy i nieintencjonalnie. W miarę ewolucji następuje zróżnicowanie działań celowych i niecelowych. Prowadzi to do coraz lepszego przystosowania działań do intencjonalnych celów. Rywalizacja i ciągłe ścieranie się jednostek i grup w swoich działaniach i walka o byt, powodują eliminację niektórych form zachowań i lepsze przystosowanie innych[26]. Najsilniejsi przetrwają, a słabsi i zdegenerowani giną[4]. Czyny „ewolucyjnie rozwinięte” skutkują przedłużaniem i wzbogacaniem życia jednostek[26]. Na tym polega postęp moralny, który ma charakter deterministyczny[27]. Na tej podstawie, Spencer przeformułował również to, co znaczy dobro i zło. Czyny dobre, to takie, które są dobrze rozwinięte, a złe takie, które nie są dostatecznie rozwinięte[28].

Spencer uznawał się za jednego z utylitarystów. Dyskutował z utylitaryzmem Johna Stuarta Milla i wskazywał w jaki sposób jednostkowe szczęście i użyteczność wpisuje się w szersze dobro ogółu. Był także zwolennikiem silnych praw podmiotowych jako skutecznych gwarancji dla wolności jednostek[29].

Nauki społeczne

[edytuj | edytuj kod]
Herbert Spencer w wieku 70 lat.

Spencer uznawany jest za jednego z klasyków socjologii, kładących podwaliny pod tę kształtującą się w XIX w. dyscyplinę. Był głównym przedstawicielem ewolucjonizmu w naukach społecznych (czy też ewolucjonizmu socjologicznego)[30]. Obecnie, jego koncepcje uznawane są za przestarzałe, w dużej mierze błędne i nie znajdują zastosowania we współczesnej socjologii[31][32]. Jego znaczącym wkładem w socjologię było wprowadzenie takich pojęć jak funkcja społeczna, system społeczny, instytucja, oraz spopularyzowanie takich pojęć jak społeczeństwo przemysłowe, struktura społeczna, organizacja[33].

Socjologiczne prace Herberta były teoretycznym opracowaniem szerokiego i różnorodnego materiału na temat życia społeczeństw. Spencer był zdania, że zarówno socjologia jak i psychologia, powinny opierać się na danych empirycznych[34]. W 1873 opublikował Descriptive Sociology, będące zbiorem danych empirycznych na temat społeczeństw. Dzieło rozrosło się w szesnastotomową serię, publikowaną do 1934 pod redakcją innych autorów i stało się wzorem dla późniejszych zbiorów danych empirycznych (szczególnie Human Relations Area Files George’a Murdocka)[35].

Dla Spencera zbiorowości ludzkie są kontynuacją świata naturalnego. Obu porządków dotyczą te same prawa[34]. Społeczeństwo jest organizmem i rozwija się ewolucyjnie. W toku ewolucji społeczność ludzka różnicuje się i specjalizuje, wykształcając kolejne instytucje społeczne, jak (kolejno) rodzina, obyczaje, instytucje polityczne i religijne, zawodowe i przemysłowe[16]. Również państwo nie jest jego zdaniem organizacją celową, lecz organiczną, powstałą naturalnie, w wyniku ewolucji społecznej[34]. Ewolucja społeczeństw przebiega więc od form prostych i jednolitych, do złożonych społeczeństw o wyspecjalizowanych, wzajemnie powiązanych funkcjach[36]. Specjalizacja funkcjonalna jest głównym czynnikiem napędzającym podział pracy[37]. Stopień podziału pracy pozwala na klasyfikowanie społeczeństw i ocenę stopnia ich rozwoju, od społeczeństw pierwotnych, poprzez społeczeństwa militarne, do społeczeństw przemysłowych[38]. Dychotomia społeczeństwo militarne-społeczeństwo przemysłowe została wprowadzona przez Saint-Simona, została znacząco rozbudowana przez Spencera i wpisana w szerszą koncepcję ewolucji[39]. Wraz ze specjalizacją zadań i doskonaleniem społeczeństwa, instytucje polityczne zostają zastąpione przez instytucje związane z gospodarką (instytucje zawodowe i przemysłowe)[16]. Wiąże się to z odejściem od przymusu państwowego, scentralizowanej władzy, hierarchii społecznej, kontroli i podporządkowania jednostek przez społeczeństwo w kierunku społeczeństw opartych na wolności indywidualnej, decentralizacji władzy, pluralizmu i depolityzacji[40][41].

W rozwoju społeczeństwa następuje postęp, napędzany przez obiektywne, deterministyczne prawa ewolucji[42][43]. Prawa te dotyczą rosnącego zróżnicowania wywołanego przez presję w trzech wymiarach: operacyjnym (potrzeby produkcji i reprodukcji), regulacyjnym (potrzeba konsolidacji władzy) oraz dystrybucyjnym (potrzeba tworzenia infrastruktury wymiany i cyrkulacji dóbr, ludzi i informacji)[7]. Postęp nie oznacza większego szczęścia ludzkości, lecz jest tylko społeczną formą ogólnego postępu materii[13].

Filozofia polityczna

[edytuj | edytuj kod]
Karykatura w Pucku z 1883. Spencer przedstawiony jako pies strażniczy broniący wrót do nauki i wolności myśli. Przeciwnicy ewolucjonizmu próbują nałożyć mu kaganiec oskarżeniami o ateizm.

Spencer był jednym z czołowych liberałów drugiej połowy XIX w., zaliczanym do klasycznego liberalizmu. Jego liberalizm miał charakter naturalistyczny i był konsekwencją poglądów filozoficznych i socjologicznych[16].

Istotnymi składnikami jego myśli politycznej były indywidualizm, wolność jednostki, krytyka państwa (koncepcja państwa minimalnego) oraz szeroka wolność gospodarcza (leseferyzm)[12].

Koncepcja Spencera była organicyzmem, lecz bardzo specyficznym. W przeciwieństwie do innych postaci organicyzmu, przyrównujących społeczeństwo do organizmu i wyciągających z tego wnioski kolektywistyczne, Spencer zakładał indywidualizm i decentralizację. Organicyzm odnosił się u niego do procesu ewolucji społeczeństwa, a nie do jego budowy[44]. Spencer był zdecydowanym przeciwnikiem wszystkich kolektywistycznych nurtów, jak socjalizm czy (w pewnych formach) utylitaryzm[45].

Ponieważ instytucje (w tym państwo) powstały zdaniem Spencera w wyniku naturalnej ewolucji, celowe zmiany i tworzenie instytucji są błędem. Instytucje polityczne nie są konwencjami społecznymi, stąd też autor ten odrzucał koncepcje umowy społecznej[16][46]. Był przeciwnikiem planowania i sterowania społeczeństwem przez władzę centralną[47]. Występował przeciwko socjalizmowi i jego programowi planowych zmian społecznych. Rewolucje są jego zdaniem szkodliwe. Destabilizują i niszczą naturalny porządek, oraz przerywają rozwój ewolucyjny[48].

Społeczeństwa rozwijają się samoistnie, poprzez wolną konkurencję, a władza państwowa nie jest do tego potrzebna [47]. Wraz z przechodzeniem od społeczeństw militarnych do przemysłowych instytucje polityczne zostają zastąpione przez instytucje związane z gospodarką (instytucje zawodowe i przemysłowe), a przymus i kontrola przez scentralizowaną władzę są zastępowane przez rozproszoną działalność wolnych podmiotów[40].

Spencer był zwolennikiem szerokiego zakresu praw i wolności jednostkowych, będących wyraźną granicą ingerencji państwa[47]. Państwo powinno być państwem minimalnym, jedynie zabezpieczającym wolność jednostek i rezygnującym z aktywności w takich tradycyjnych obszarach jego działalności jak interwencjonizm i regulacja gospodarki, edukacji, religii czy pomoc społeczna[44].

Za podstawowe prawa uznawał: prawo do życia, wolność osobistą, prawo do własności prywatnej, wolność słowa, powszechne prawo wyborcze (także prawo wyborcze dla kobiet), prawo do dobrowolnego zrzeczenia się ochrony ze strony państwa (prawo do ignorowania państwa) i połączone z nim prawo do niepłacenia podatków[44][49].

Z wiekiem, Spencer się radykalizował, zbliżając się do anarchokapitalizmu. Jego Jednostka przeciwko państwu była traktatem wymierzonym w „nowy toryzm” (nowe kierunki rozwoju partii konserwatywnej w Wielkiej Brytanii), rozszerzający zakres regulacji państwowej i prawa społeczne. Zdaniem Spencera prowadzi to do socjalizmu i w dalszym ciągu do despotyzmu i niewolnictwa[50]. Taka działalność wpływa demotywująco na jednostki, zniechęcając je do własnej działalności i jest sprzeczna z naturalnymi mechanizmami ewolucji (m.in. doboru naturalnego)[50]. Ta radykalizacja doprowadziła go także do krytyki, a później odrzucenia powszechnego prawa wyborczego, rządu reprezentacyjnego czy ogólnie, demokracji. Demokrację krytykował za zagrożenie dyktatem większości arytmetycznej. Zamiast niej proponował dobrowolne zrzeszenia, przede wszystkim zawodowe i gospodarcze[50]. Wraz z ich rozwojem, państwo i inne instytucje polityczne przestają być potrzebne[31].

Spencer był bardzo popularnym myślicielem społeczno-politycznym, traktowanym jako główny ideolog rozwijającego się kapitalizmu. Tym tłumaczona jest jego ogromna popularność w Stanach Zjednoczonych w okresie pozłacanego wieku. Spencer uzasadniał jak najszerszą swobodę działalności gospodarczej jednostki, prezentował optymistyczną wiarę w naukę i postęp, oraz dawał uzasadnianie konfliktowej wizji społeczeństwa[6]. W wielu krajach (m.in. w Japonii i Chinach) był silną inspiracją dla elit starających się przeprowadzić modernizację swoich społeczeństw[31]. Był też powszechnie znany w Polsce i miał duży wpływ na ukształtowanie się warszawskiego pozytywizmu (m.in. Aleksander Świętochowski i Bolesław Prus)[31].

Na początku XX w. jego znaczenie zaczęło spadać. Na popularności zyskały koncepcje socjalliberalne, postulujące rozrost państwa i jego polityk publicznych oraz socjalnych praw jednostek[31].

Jego związki z darwinizmem społecznym są kwestią sporną. Wiele osób łączy go z nim, ze względu na ewolucjonizm. W przeciwieństwie jednak do większości darwinistów społecznych, Spencer nie podkreślał tak mocno roli konfliktów w społeczeństwie, wskazując również na dużą rolę kooperacji[50]. W swoich pracach wskazywał też na nierówność i hierarchiczność ras ludzkich[51]. Miał też duży posłuch wśród społecznych darwinistów, imperialistów, nacjonalistów i rasistów. Myśl Spencera służyła do uzasadniania eugeniki (np. w pracach Ronalda Fishera)[31][7]. Związki te (a także darwinowska etyka Spencera) spowodowały, że od połowy XX w. Spencer uznawany był przez wielu autorów za ideologa zdyskredytowanych nurtów społeczno-politycznych[31][7]. Duży wpływ miały na to szczegółowe analizy przeprowadzone przez Richarda Hofstadtera w Social Darwinism in American Thought (1955)[23].

W drugiej połowie XX w. zaczęto na nowo odczytywać Spencera, jako jednego z klasyków libertarianizmu i anarchokapitalizmu. Odwoływali się do niego m.in. Robert Nozick i Murray Rothbard[31].

Dzieła

[edytuj | edytuj kod]

Dzieła własne

[edytuj | edytuj kod]
  • 1851 Social Statics
  • 1861 Education;
  • 1862–1892 System of Synthetic Philosophy, 10 tomów;
    • 1862 First Principles;
    • 1864 Principles of Biology, 2 tomy, poprawione i rozszerzone w 1898;
      • 1.1. The Data of Biology; 1.2. The Inductions of Biology; 1.3. The Evolution of Life. Appendices.
      • 2.4. Morphological Development; 2.5. Physiological Development; 2.6. Laws of Multiplication. Appendices.
    • 1870–1880 Principles of Psychology, 2 tomy;
      • 1.1. The Data of Psychology; 1.2. The Inductions of Psychology; 1.3. General Synthesis; 1.4. Special Synthesis; 1.5. Physical Synthesis. Appendix;
      • 2.6. Special Analysis; 2.7. General Analysis; 2.8. Congruities; 2.9. Corollaries
    • 1874–1896 Principles of Sociology, 3 tomy;
      • 1.1. Data of Sociology; 1.2. Inductions of Sociology; 1.3. Domestic Institutions;
      • 2.4. Ceremonial Institutions; 2.5. Political Institutions;
      • 3.6 Ecclesiastical Institutions; 3.7. Professional Institutions; 3.8.Industrial Institutions;
    • 1879–1892 Principles of Ethics,
      • 1.1. The Data of Ethics; 1.2. The Inductions of Ethics; 1.3.The Ethics of Individual Life
      • 2.4. The Ethics of Social Life: Justice; 2.5. The Ethics of Social Life: Negative Beneficence; 2.6. The Ethics of Social Life: Positive Beneficence; Appendices;
  • 1873 The Study of Sociology, 2 tomy;
  • 1887 The factors of organic evolution;
  • 1900 Education; intellectual, moral, and physical;
  • 1904 An Autobiography, 2 tomy;

Zbiory esejów i publicystyki

[edytuj | edytuj kod]
  • 1864 Illustrations of Universal Progress: A Series of Discussions;
  • 1871 Recent discussions in science, philosophy, and morals;
  • 1884 The Man Versus the State;
  • 1891 Essays: Scientific, Political, and Speculative, 3 tomy;
  • 1897 Various Fragments, rozszerzone w 1900;
  • 1902 Facts and Comments;
  • 1916 Essays on education and kindred subjects;
  • 1951 Literary style and music, including two short essays on gracefulness and beauty;

Redakcje pism Spencera

[edytuj | edytuj kod]
  • 1908 Life and Letters of Herbert Spencer, red. David Duncan, 2 tomy;
  • 1873–1881 Descriptive Sociology; or Groups of Sociological Facts, red. David Duncan, Richard Schepping, James Collier;
  • 1894 Aphorisms from the writings of Herbert Spencer, red. Julia Raymond Gingell.

Tłumaczenia na język polski

[edytuj | edytuj kod]
  • 1873 Klassyfikacya wiedzy, tłum. Antoni Nalepiński;
  • 1877 O charakterze kobiet, tłum. Ludwik Dziankowski;
  • 1879 Studya naukowe, polityczne i filozoficzne, 2 tomy;
  • 1883 Szkice filozoficzne, 2 tomy, tłumacze anonimowi;
  • 1884 Fizjologia śmiechu, tłum, Jakub Goldszmit;
  • 1884 O wychowaniu umysłowém, moralném i fizyczném, tłum. Michał Siemiradzki;
  • 1884 Wstęp do socyologii, tłum. Henryk Goldberg;
  • 1884 Zasady etyki (ang. Principles of Ethics), tłum. J. Karłowicz;
  • 1886 Systemat filozofii syntetycznej (1) Pierwsze zasady (ang. First Principles), tłum. Józef Karol Potocki;
  • 1886 Jednostka wobec państwa (ang. The Man Versus the State), w: 2002 uwspółcześnił Adam Bosiacki;
  • 1889–1891 Zasady socjologii (ang. Principles of Sociology), tłum. J.K. Potocki;
  • 1898 Zasady socjologii, cz. VII, Instytucje zawodowe, tłum. Jan Stecki;
  • 1905 Rozwój stosunków płciowych, tłum. W.Z.;
  • 1907 Zasady socjologii, streszczenie, tłum. Antoni Wróblewski;
  • 1908 Zasady socjologii cz. IV streszczenie, tłum. Antoni Wróblewski;
  • 1929 Etyka stosunków płciowych, tłum. W.Z.;
  • 1960 O wychowaniu umysłowym moralnym i fizycznym (ang. Education intelectual, moral and physical), tłum. Antoni Peretiatkowicz;
  • 1967 Wybór pism Spencera, tłum. Halina Krahelska, w: Leszek Kasprzyk Spencer, Warszawa 1967, Wiedza Powszechna, seria Myśli i Ludzie;
    • Przestrzeń i czas, Niezniszczalność materii, Nauka prowadzi do niepoznawalnego, Adaptacyjny charakter wiedzy, Ewolucja i dysolucja, Ewolucja – tendencja do integracji, Ewolucja od homogenicznego do heterogenicznego, Równowaga i postęp, Charakter socjologii, Społeczeństwo jest organizmem, Trudności umiejętności społecznej, Uprzedzenia grupowe, Uprzedzenia teologiczne, Względność przykrości i przyjemności, Etyka bezwzględna i względna.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b c d e f g h i Malczewski 2012 ↓, s. 539.
  2. ↑ a b c d Mackiewicz 2008 ↓, s. 30.
  3. ↑ a b Gilson, Langan i Maurer 1979 ↓, s. 765.
  4. ↑ a b c Mackiewicz 2008 ↓, s. 31.
  5. ↑ a b Gilson, Langan i Maurer 1979 ↓, s. 426.
  6. ↑ a b c Gilson, Langan i Maurer 1979 ↓, s. 433.
  7. ↑ a b c d e Turner 2008 ↓, s. 58.
  8. ↑ Malczewski 2012 ↓, s. 539–540.
  9. ↑ Szacki 2002 ↓, s. 281.
  10. ↑ a b c Gilson, Langan i Maurer 1979 ↓, s. 427.
  11. ↑ Sloan 2023 ↓, s. 4.3.3.
  12. ↑ a b c d Malczewski 2012 ↓, s. 540.
  13. ↑ a b c d Gilson, Langan i Maurer 1979 ↓, s. 428.
  14. ↑ Malczewski 2012 ↓, s. 540–541.
  15. ↑ H. Spencer, First Principles, IV wyd., New York, 1903, s. 367. za: Gilson, Langan, Maurer 1979, s. 428.
  16. ↑ a b c d e f Malczewski 2012 ↓, s. 541.
  17. ↑ a b Weinstein 2017 ↓, s. 1.
  18. ↑ Szacki 2002 ↓, s. 283.
  19. ↑ Gilson, Langan i Maurer 1979 ↓, s. 429.
  20. ↑ a b c Gilson, Langan i Maurer 1979 ↓, s. 430.
  21. ↑ a b Mackiewicz 2008 ↓, s. 32.
  22. ↑ Mackiewicz 2008 ↓, s. 33.
  23. ↑ a b Weinstein 2017 ↓, s. 0.
  24. ↑ J. Zamojski, Dlaczego wciąż warto badać polską myśl filozoficzno-lekarską, (w:) Polska szkoła filozofii medycyny. Przedstawiciele i wybrane teksty źródłowe, pod redakcją Michała Musielaka i Jana Zamojskiego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu, Poznań 2010, s. 11.
  25. ↑ Weinstein 2017 ↓, s. 3.
  26. ↑ a b Gilson, Langan i Maurer 1979 ↓, s. 430–431.
  27. ↑ Gilson, Langan i Maurer 1979 ↓, s. 432.
  28. ↑ Gilson, Langan i Maurer 1979 ↓, s. 431.
  29. ↑ Weinstein 2017 ↓, s. 3-5.
  30. ↑ Szacki 2002 ↓, s. 290.
  31. ↑ a b c d e f g h Malczewski 2012 ↓, s. 544.
  32. ↑ Szacki 2002 ↓, s. 290-291.
  33. ↑ Szacki 2002 ↓, s. 291.
  34. ↑ a b c Mackiewicz 2008 ↓, s. 34.
  35. ↑ Turner 2008 ↓, s. 57-58.
  36. ↑ Perackovic 2011 ↓, s. 11–13.
  37. ↑ Perackovic 2011 ↓, s. 12.
  38. ↑ Weinstein 2017 ↓, s. 2.
  39. ↑ Szacki 2002 ↓, s. 167.
  40. ↑ a b Malczewski 2012 ↓, s. 541–542.
  41. ↑ Szacki 2002 ↓, s. 298-302.
  42. ↑ Gilson, Langan i Maurer 1979 ↓, s. 426–427.
  43. ↑ Mackiewicz 2008 ↓, s. 38.
  44. ↑ a b c Malczewski 2012 ↓, s. 542.
  45. ↑ Malczewski 2012 ↓, s. 542–543.
  46. ↑ Szacki 2002 ↓, s. 293.
  47. ↑ a b c Mackiewicz 2008 ↓, s. 35.
  48. ↑ Mackiewicz 2008 ↓, s. 34-35.
  49. ↑ Weinstein 2017 ↓, s. 5.
  50. ↑ a b c d Malczewski 2012 ↓, s. 543.
  51. ↑ Szacki 2002 ↓, s. 312-313.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • E. Gilson, T. Langan, A.A. Maurer, Historia filozofii współczesnej, Warszawa: PAX, 1979.
  • Witold Mackiewicz, Filozofia współczesna w zarysie, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, 2008.
  • Jacek Malczewski, Spencer, Herbert, [w:] Michał Jaskólski (red.), Słownik historii doktryn politycznych, t. 5, Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, 2012, s. 539–544.
  • Kresimir Perackovic, Division of Labour in some Classical Concepts – An Attempt of Contemporary Theoretical Synthesis, „Journal Des Economistes et Des Etudes Humaines”, 17 (1), 2011, s. 1–17.
  • Phillip Sloan, Evolutionary Thought Before Darwin, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 2023, ISSN 1095-5054 [dostęp 2025-11-30] (ang.).
  • David Weinstein, Herbert Spencer, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 2017, ISSN 1095-5054 [dostęp 2025-12-15] (ang.).
  • Jonathan Turner, Spencer, Herbert, [w:] William A. Darity jr. (red.), International Encyclopedia of the Social Sciences, t. 8, 2008, s. 57–59.
  • Jerzy Szacki, Historia myśli socjologicznej, Warszawa: PWN, 2002.

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Herbert_Spencer&oldid=78858161”