Halina Krahelska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Halina Krahelska
Helena Maria Śleszyńska
Ilustracja
Imię i nazwisko urodzenia Helena Maria
Data i miejsce urodzenia 12 maja 1886
Odessa, gubernia chersońska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 19 kwietnia 1945
KL Ravensbrück, Ravensbrück, III Rzesza
Miejsce spoczynku Cmentarz na Służewie przy ul. Wałbrzyskiej
Stanowisko zastępca Głównego Inspektora Pracy (1919–1921; 1927–1931)
Partia Polska Partia Socjalistyczna – Frakcja Rewolucyjna, Partia Socjalistów-Rewolucjonistów,
Klub Demokratyczny
Stronnictwo Demokratyczne
Rodzice Jan Sleszyński, Helena z Augustynowiczów
Małżeństwo Józef Grabianka (1917–1918)
Adam Krahelski (od 1920)
Odznaczenia
Order Krzyża Grunwaldu III klasy Krzyż Walecznych (1920-1941)

Halina Krahelska, właściwie Helena Maria Krahelska z domu Śleszyńska, primo voto Grabianka (ur. 12 maja 1886 w Odessie, zm. 19 kwietnia 1945 w obozie koncentracyjnym KL Ravensbrück[1]) – polska działaczka społeczna, socjolog, publicystka i pisarka. Tworzyła używając pseudonimów Agata, Sabina, Zofia.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Córka Jana Śleszyńskiego, profesora matematyki Uniwersytetu Noworosyjskiego w Odessie i Heleny z Augustynowiczów. Od 1908 w Polskiej Partii Socjalistycznej – Frakcji Rewolucyjnej[2], od 1912 w rosyjskiej Partii Socjalistów-Rewolucjonistów. W latach 1912–1917 na zesłaniu – najpierw w Kiszyniowie, w 1913 w Kijowie, a od listopada 1914 we wschodniej Syberii, w okolicach Kańska. Po rewolucji lutowej i obaleniu caratu powróciła z zesłania poprzez Smoleńsk do Odessy. W 1918 członek Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w Odessie. Po odzyskaniu niepodległości przyjechała w 1919 do Polski. W latach 1919–1921 i 1927–1931 była zastępcą Głównego Inspektora Pracy, zajmując się głównie systemem ochrony pracy i opieki społecznej - zwłaszcza zaś ochroną macierzyństwa i zdrowia kobiet pracujących i pracowników młodocianych. W latach 1921–1925 na urlopie wychowawczym[3]. W 1928 lub 1929 w ramach Stypendium Rockefellera odbyła podróż przez Szwajcarię, Francję, Austrię i Niemcy, badając systemy pracy i opieki społecznej w Europie Zachodniej. Brała udział w wielu społecznych akcjach politycznych lewicy. Od 1931 była ekspertem do spraw pracy, reprezentując Polskę w Międzynarodowym Biurze Pracy w Genewie.

Działaczka Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela, Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich i Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom.

Publikowała zarówno wiersze i beletrystykę, jak i opracowania naukowo-społeczne. W 1932 ukazała się jej książka Praca kobiet w przemyśle włókienniczym wydana nakładem Instytutu Gospodarstwa Społecznego. W tym czasie przeprowadziła wstępną selekcję rękopisów nadesłanych do Instytutu na konkurs zatytułowany „Pamiętniki bezrobotnych”. W komisji konkursowej zasiedli, m.in. Tadeusz Boy-Żeleński i Bronisław Ziemięcki. Na temat finalnej publikacji pokonkursowej w prasie ukazało się ponad 200 recenzji, w tym 21 w zagranicznych. W 1933 we Lwowie wydano kolejną publikację Krahelskiej pt. Przeobrażenia w rodzinie współczesnej i w roli kobiety. W swojej dalszej pracy Krahelska razem z dwoma pisarzami: Leonem Kruczkowskim i Andrzejem Strugiem podjęła się oceny bardzo obszernego materiału nadesłanego w konkursie na „Pamiętniki chłopów”, którego organizatorem był Instytut Gospodarstwa Społecznego[4]. Z obu publikacji powstałych w efekcie tych konkursów pamiętnikarskich do dziś obszernie korzystają badacze i badaczki historii społecznej Polski.

Od 1933 związana była z grupą literacką „Przedmieście[5]. Została oskarżona o zniesławienie władz i policji w swojej powieści pt. Strajk polski z 1937, po czym uniewinniona (jej obrońcą był Mieczysław Jarosz)[6][7]. W 1937 była współzałożycielką Klubu Demokratycznego w Warszawie.

Po agresji III Rzeszy na Polskę we wrześniu 1939 była w czasie obrony Warszawy komendantką Obrony Przeciwlotniczej na Mokotowie, gdzie koordynowała gaszenie pożarów, ratowanie ludzi i organizację posiłków[3]. Pracowała też w Wojskowym Biurze Historycznym i Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ-AK. W 1941 uległa ciężkiemu wypadkowi, potrącona przez niemiecki samochód wojskowy straciła nogę. Niosła wtedy ważne meldunki i mimo cierpienia udało jej się przekazać je w odpowiednie ręce unikając dekonspiracji. W uznaniu tego czynu odznaczono ją Krzyżem Walecznych. Autorka broszury Oświęcim – pamiętnik więźnia (później okazało się, że pamiętniki powstały w znaczącej części na podstawie relacji Władysława Bartoszewskiego[8]). W lipcu 1944 została wydana „…przez «nieznanych sprawców» w ręce Gestapo…”[9], a następnie uwięziona w obozie koncentracyjnym w Ravensbrück, gdzie zginęła lub zmarła prawdopodobnie 19 kwietnia 1945. Przed śmiercią napisała Tezy do działalności inspekcji pracy w odrodzonej Polsce.

Na cmentarzu służewskim przy ul. Wałbrzyskiej znajduje się jej grób symboliczny (grób rodzinny).

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Latem 1917, w Smoleńsku, podczas powrotu z Syberii, zawarła związek małżeński ze swoim wieloletnim partnerem Józefem Grabianką. Rok później Grabianka zmarł na gruźlicę. W 1920 wyszła za Antoniego Krahelskiego, urzędnika ministerialnego. W tym samym roku urodziły im się bliźniaki[3].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Nagroda im. Haliny Krahelskiej[edytuj | edytuj kod]

Główny Inspektor Pracy ustanowił w 1989 nagrodę jej imienia przyznawaną za „wybitne osiągnięcia w dziedzinie prewencji zagrożeń zawodowych, nadzoru i kontroli przestrzegania prawa pracy, wynalazczości, projektowania i wdrażania bezpiecznych technik i technologii w zakresie ochrony pracy, a także popularyzacji prawa pracy i ochrony zdrowia oraz bezpieczeństwa pracy[12]”.

Opracowania naukowe i społeczne[edytuj | edytuj kod]

Spisany przez Krahelską w 1942 raport z Auschwitz p.t. Oświęcim, pamiętnik więźnia.
  • Łódzki przemysł włókienniczy wobec ustawodawstwa pracy, Przedmowa: L. Krzywicki, Warszawa 1927.
  • Ochrona macierzyństwa robotnicy w przedsiębiorstwach państwowych polskich, Warszawa 1928.
  • Ochrona pracy w Polsce. Stan obecny i drogi dalszego rozwoju, [Współautor: W. Landau], Warszawa 1928.
  • Praca dzieci i młodocianych w Polsce, Warszawa 1928.
  • Praca młodzieży a zadania służby społecznej, Warszawa 1930.
  • Przedmowa do: E. Frelkowa: Praca młodzieży w przemyśle drukarskim w Polsce, Warszawa 1929.
  • Czynnik ludzki w produkcji. Pięć lat na froncie gospodarczym, Warszawa 1931.
  • Praca kobiet w przemyśle współczesnym, Przedmowa L. Krzywicki. Warszawa 1932.
  • Przeobrażenia w rodzinie współczesnej i w roli kobiety. Życie gospodarcze i ekonomika społeczna, Lwów 1933.
  • Życie bezrobotnych. Badania ankietowe, [Współautor: S. Pruss], Warszawa 1933.
  • Odpłatność pracy jako jedyna racjonalna podstawa zatrudnienia młodzieży, Warszawa 1934.
  • Prawda o stosunkach pracy, Lwów 1934.

Twórczość literacka[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1945 T.1. Warszawa: 1987, s. 103-104.
  2. Nowa Gazeta Praska. www.ngp.pl. [dostęp 2015-09-21].
  3. a b c Rafał Łętocha, Dla świata pracy i poprzez świat pracy, nowyobywatel.pl, 2019 [dostęp 2019-11-21] (pol.).
  4. Tomasz Kozłowski. Inspektor pracy. Halina Krahelska, Warszawa 2014.
  5. Lewicowo, Literatura proletariacka
  6. Jubileusz Mieczysława Jarosza. „Palestra”. Nr 6/7 (55), s. 3, 11, 1962. 
  7. Kronika. 50 lat pracy zawodowej adwokata Mieczysława Jarosza. „Palestra”. Nr 6/6 (54), s. 90, 1962. 
  8. Olga Gitkiewicz, Legendarna a nieznana, "Niezbędnik współczesny" ("Polityka") 1/2019, 2 kwietnia 2019 r.
  9. Władysław Minkiewicz; Wspomnienia (I) 1939–1954, Zeszyty Historyczne 80/1987. Instytut Literacki, s. 125
  10. M.P. z 1947 r. nr 34, poz. 286.
  11. Aleksander Mazur: Order Krzyża Grunwaldu 1943-1985. MON, 1988, s. 97.
  12. Tomasz Kozłowski, Inspektor pracy. Halina Krahelska, Warszawa 2014 [dostęp 2015-09-21]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]