Historia Mozambiku

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Informacje wstępne[edytuj | edytuj kod]

Kościół na wyspie Mozambik

Istnieje niewiele danych faktograficznych o wczesnej historii Mozambiku. Pierwszymi mieszkańcami dzisiejszego terytorium Mozambiku byli przedstawiciele ludu San, trudniącego się myślistwem oraz zbieractwem i będącego przodkiem plemion Khoisan. Pomiędzy pierwszym a czwartym wiekiem naszej ery z kierunku dolin północnego koryta rzeki Zambezi zaczęła napływać tu fala ludów bantujęzycznych, które stopniowo zasiedlały obszar płaskowyżu oraz tereny przybrzeżne. Bantu byli rolnikami, zajmowali się również wytapianiem żelaza. W roku 1498, kiedy to Vasco da Gama dotarł do wybrzeża mozambickiego, już od kilku wieków istniały tu arabskie osady handlowe, a kontrola polityczna nad wybrzeżem znajdowała się w rękach szeregu lokalnych sułtanów. Większość tamtejszej ludności przyjęła islam. Region ten stanowił południowy kraniec ówczesnych tradycyjnych szlaków handlowych, opisanych w I wieku naszej ery w przewodniku nawigacyjnym, tzw. Periplusie Morza Erytrejskiego, wyznaczanych przez linie brzegowe Morza Czerwonego, arabskiego regionu Hadramaut oraz Półwyspu Indyjskiego. Od około roku 1510 ufortyfikowane portugalskie ośrodki handlowe stały się obowiązkowymi portami pośrednimi na nowym szlaku na wschód. Nazwa Mozambik oznaczała początkowo niewielką wyspę koralową w zatoce Mossuril, następnie zbudowany w roku 1510, w całości z kamieni balastowych portugalskich statków, fort i miasto na tej wyspie - Sao Sebastiao de Mocambique, a później rozciągnięto ją na wszystkie posiadłości portugalskie na wschodnim wybrzeżu Afryki.

Wraz z upadkiem potęgi portugalskiej, zwłaszcza w czasach unii personalnej z Hiszpanią (1580-1640), portugalskie osiedla handlowe popadły w niełaskę i stanęły w obliczu ruiny. Później, kiedy Lizbona zwróciła się ku bardziej rentownym transakcjom handlowym z Indiami i Dalekim Wschodem oraz kolonizacji Brazylii, inwestycje na wschodnim wybrzeżu afrykańskim zepchnięto na dalszy plan. W XIX wieku przeważał system gospodarczy, w którym ziemia dzielona była na tzw. prazos (wielkie latyfundia), uprawiane przez ludność miejscową dla zysku posiadaczy europejskich, do których kieszeni spływały również wszelkie podatki. W systemie tym robotnicy byli przywiązani do ziemi, na której pracowali. Mimo wszystko bezpośrednie wpływy państwa portugalskiego były ograniczone. Aż do roku 1877 pomiędzy starymi portami a Madagaskarem prowadzony był potajemny handel niewolnikami, w których zaopatrywano Arabię i Imperium osmańskie. Przed czasami gorączki złota w Transwalu europejscy handlarze i poszukiwacze w niewielkim stopniu zapuszczali się w regiony oddalone od wybrzeża. Największą rolę polityczną i handlową na portugalskim wybrzeżu wschodnim odgrywało miasto Lourenco Marques (dzisiejsza stolica - Maputo).

W roku 1891 Portugalczycy zamienili administrację większej części swych posiadłości na zarządzanie nimi przez Companhia de Mocambique, wielkiej firmy z kapitałem prywatnym, udzielając jej niezależności działania na okres 50 lat. Choć siedziba Towarzystwa Mozambickiego miała swoją siedzibę w Beira, była kontrolowana i finansowana głównie przez Brytyjczyków. Towarzystwo wydawało własne znaczki pocztowe i zakładało linie kolejowe, łączące Mozambik z sąsiednimi krajami. Zaopatrywało ono w tanią i najczęściej przymusową siłę roboczą kopalnie złota i plantacje w pobliskich koloniach brytyjskich oraz w Afryce Południowej. Ponieważ wszelkie działania w Mozambiku obliczone były na zysk białych osadników i macierzystej Portugalii, znikomą uwagę przywiązywano do mozambickiej integracji narodowej, infrastruktury ekonomicznej czy zdobywania przez społeczeństwo Mozambiku niezbędnych dla samodzielności kwalifikacji.

Niepodległość[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu II wojny światowej, kiedy to większość europejskich państw kolonialnych przyznało swoim koloniom niepodległość, portugalski dyktator António de Oliveira Salazar trwał przy twierdzeniu, iż Mozambik i inne portugalskie posiadłości są zamorskimi prowincjami jego kraju, co spowodowało gwałtowny wzrost emigracji do kolonii (portugalska populacja Mozambiku w 1975 roku wynosiła około 250 000 osób). Kolonialny Mozambik charakteryzowały duże dysproporcje między zamożną mniejszością portugalską a większością afrykańską. Pomimo trudnych warunków życia mieszkańców kraju, władzę kolonialne nie godził się na żadne ustępstwa polityczne wobec nich - w latach 50. spośród pięciu i pół miliona mieszkańców kraju, jedynie 4000 z nich miało prawo wzięcia udziału w wyborach[1]. Ludność afrykańska będąc w większości analfabetami, zachowała tradycyjne sposób życia. Chęci asymilacji kulturalnej mieszkańców kraju przez Portugalczyków, wzbudziło opór rdzennych mieszkaniowców[2]. Lokalni dysydenci polityczni byli zazwyczaj zmuszani przez władze kolonialne do emigracji z kraju. Portugalczycy ponadto wysyłali mieszkańców kraju do pracy w kopalniach złota i diamentów, w latach 60. było to ponad 250 tysięcy osób. Rolnicy mozambiccy byli natomiast zmuszeni do uprawy eksportowego ryżu przy czym otrzymywali niewielki zwrot ze strony rządu[3].

W 1962 roku z połączenia Narodowej Unii Demokratycznej Mozambiku, Narodowej Unii Afrykańskiej Mozambiku i Mozambickiej Unii Narodowej Afryki, powstał Front Wyzwolenia Mozambiku. Twórcami organizacji byli działacze zmuszeni do wyjazdu z kraju do sąsiedniej Tanzanii. Założycielem i pierwszym liderem ruchu był Eduardo Mondlane[4]. W 1964 roku FRELIMO w obliczu braku możliwości pokojowego wypracowania niepodległości rozpoczęło antyrządowa kampanię partyzancką. W obliczu wybuchu walk, Organizacja Narodów Zjednoczonych wywierała na Portugalię aby ta przeprowadziła dekolonializację, reżim portugalski odrzucał jednak dalsze próby zmuszenia go do przeprowadzenia tego procesu[5]. Po dziesięciu latach działań wojennych i powrocie do demokracji w Portugalii (częściowo jako rezultat kosztów poniesionych przez Portugalię w wojnach w Mozambiku i Angoli), Mozambik uzyskał niepodległość 25 czerwca 1975 roku.

Wojna domowa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: wojna domowa w Mozambiku.

Ruch niepodległościowy FRELIMO który przejął władzę w kraju, rozpoczął proces reform w socjalistycznym stylu i przeprowadził nacjonalizację najważniejszych gałęzi przemysłu. W 1976 i 1977 do kraju kilkukrotnie wkroczyła armia rodezyjska która przeprowadziła na terenie kraju akcje militarne skierowane przeciwko Afrykańskiej Armii Narodowego Wyzwolenia Zimbabwe stacjonującej w Mozambiku za zgodą lewicowego rządu. Już w 1975 roku z inicjatywy rządu Rodezji utworzono opozycyjną organizację RENAMO czyli Narodowy Ruch Oporu Mozambiku. RENAMO wszczął serię ataków, których celem stały się szlaki komunikacyjne, szkoły i ośrodki zdrowia. Kraj pogrążył się w wojnie domowej. W 1984 roku Mozambik wynegocjował z P. W. Bothą i południowoafrykańskim rządem tzw. porozumienie N'komati, w którym zobowiązał się do porzucenia kontaktów z Afrykańskim Kongresem Narodowym, w zamian za co Afryka Południowa miała zaprzestać wspierania RENAMO. W 1986 roku prezydent Mozambiku Samora Machel zginął w katastrofie lotniczej na terytorium Afryki Południowej. Wielu odpowiedzialnością za jego śmierć obarczyło rząd południowoafrykański. Następcą Machela został Joaquim Chissano.

Upadek apartheidu w 1990 roku pociągnął za sobą wstrzymanie wsparcia dla RENAMO. Zostały zawiązane pierwsze rozmowy między rządem FRELIMO a RENAMO. W listopadzie 1990 roku została przyjęta nowa konstytucja, w której zagwarantowane zostały prawa demokratyczne. Mozambik stał się krajem wielopartyjnym, z regularnie przeprowadzanymi wyborami. 4 października 1992 roku w Rzymie pomiędzy prezydentem Chissano a liderem RENAMO Alfonso Dhlakama podpisany został wynegocjowany przez ONZ układ pokojowy, który formalnie wszedł w życie 15 października 1992 roku. Stróżami mozambickich przekształceń demokratycznych zostały siły pokojowe ONZ - ONUMOZ (Operacja Organizacji Narodów Zjednoczonych w Mozambiku). Ostatnie kontyngenty ONUMOZ opuściły kraj na początku 1995 roku.

Demokracja[edytuj | edytuj kod]

Przeprowadzone w 1994 roku wybory przez większość partii uznane zostały za wolne i prawidłowe. Wygrał je FRELIMO, pod przewodnictwem Joaquim'a Chissano, podczas gdy RENAMO, pod przewodnictwem Alfonso Dhlakama rozpoczęło działalność w charakterze oficjalnej opozycji. W 1995 roku Mozambik przystąpił do Wspólnoty Narodów, stając się jedynym jej członkiem nigdy nie będącym częścią Imperium Brytyjskiego. Również w 1995 roku do kraju powróciło ponad 1,7 mln wychodźców, jacy znaleźli azyl polityczny w sąsiednich państwach. Dodatkowo do swoich domów powróciło 4 mln osób rozproszonych dotychczas po całym świecie. W 2000 roku w Mozambiku odbyły się drugie od czasów wojny domowej wybory, które ponownie wygrał FRELIMO. RENAMO wysunął oskarżenia o oszustwo wyborcze i zagroził ponownym rozpoczęciem wojny domowej. Z pomysłu tego wycofał się jednak po przegraniu sprawy w Sądzie Najwyższym.

W 2001 roku Chissano powiadomił, że nie będzie kandydował na trzecią kadencję, rządząc jedynie do następnych wyborów. Skrytykował przywódców, którzy pozostają na swoich stanowiskach dłużej, co było odebrane jako aluzja do zambijskiego prezydenta Fredericka Chiluby, który w tym czasie rozważał swoje kandydowanie na trzecią kadencję, i prezydenta Zimbabwe Roberta Mugabe, urzędującego już czwartą kadencję.

21 października 2013 opozycyjna RENAMO wypowiedziało układ pokojowy z 1992. Już wcześniej, bo w kwietniu i czerwcu 2013 dochodziło do starć między armią a RENAMO, a w atakach bojówki zginęło 11 żołnierzy i policjantów oraz sześciu cywilów[6].

Przypisy

  1. T. H. Henriksen, Remarks on Mozambique, 1975, s. 11
  2. T. H. Henriksen, Remarks on Mozambique, 1975, s. 11.
  3. Westfall, William C., Jr., Major, United States Marine Corps, Mozambique-Insurgency Against Portugal, 1963–1975, 1984.
  4. Malyn Newitt, A History of Mozambique, 1995, s. 541
  5. Westfall, William C., Jr., Major, United States Marine Corps, Mozambique-Insurgency Against Portugal, 1963–1975, 1984.
  6. [konflikty.wp.pl/kat,1020235,title,Mozambik-opozycja-wypowiada-porozumienie-pokojowe,wid,16093245,wiadomosc.html Mozambik: opozycja wypowiada porozumienie pokojowe] (pol.). wp.pl, 21 października 2013. [dostęp 2013-10-28].