Lewica

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Lewica – określenie pochodzące z okresu rewolucji francuskiej, używane w odniesieniu do ruchów żądających zmian polityczno-ustrojowych, społecznych i gospodarczych. Głównym założeniem lewicy jest dążenie do równości społecznej[1], egalitaryzmu, często w opozycji do hierarchii społecznej[2][3][4][5][6].

Polityka lewicowa zazwyczaj obejmuje troskę o tych w społeczeństwie, których jej zwolennicy postrzegają jako pokrzywdzonych w stosunku do innych, a także przekonanie, że istnieją nieuzasadnione nierówności, które należy zmniejszyć lub zlikwidować[4]. Według emerytowanego profesora ekonomii Barry'ego Clarka, lewicowi zwolennicy „twierdzą, że rozwój ludzki kwitnie, gdy jednostki angażują się w oparte na współpracy oraz wzajemnym szacunku relacje, które mogą prosperować tylko wtedy, gdy znikną nadmierne różnice w statusie, władzy i bogactwie”[7].

W okresie po II wojnie światowej i do połowy lat 60. w krajach Zachodu, do postulatów lewicy należały przede wszystkim: silna rola państwa w gospodarce, rozbudowa sektora publicznego, dążenie do pełnego zatrudnienia, redystrybucja dochodu narodowego, egalitaryzm ekonomiczny, kolektywizm oraz idea silnego państwa opiekuńczego, które miałoby nieść pomoc ekonomiczną i socjalną swoim obywatelom. W Europie Wschodniej po zakończeniu II wojny światowej pojęcie lewicy utożsamiano z państwem socjalistycznym, które wiązano z autorytarną formą rządów. Tymczasem zachodnia lewica opowiadała się zdecydowanie za demokracją[1].

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Zgromadzenie Narodowe w 1789 roku

Termin wywodzi się z okresu rewolucji francuskiej (1789 r.), kiedy to w Zgromadzeniu Narodowym przedstawiciele szlachty, arystokracja i duchowieństwo zasiadali po prawej stronie sali, zaś po lewej politycy żądający przemian społecznych i politycznych, w tym sekularyzacji i wprowadzenia republikańskiego ustroju (lewica)[6].

Określenie lewica przez cały XIX w. było kojarzone z ugrupowaniami republikańskimi i socjalistycznymi[8][9][10]. Po 1830 roku (monarchia lipcowa) w programie lewicowej opozycji (republikanie i socjaliści) znalazły się reformy społeczne, wybory powszechne, prawo pracy oraz tworzenie państw narodowych[11].

Termin prawica-lewica zaczął być szerzej używany w okresie po hiszpańskiej wojnie domowej lat 30. XX wieku[12].

Podział lewicy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: podział dwuosiowy.
 Osobny artykuł: teoria podkowy.

Ideologie uważane za lewicowe różnią się znacznie w zależności od umiejscowienia okna Overtona w spektrum politycznym w danym czasie i miejscu. Pod koniec XVIII wieku, po powstaniu pierwszych liberalnych demokracji, termin lewica był używany do opisu liberalizmu w Stanach Zjednoczonych i republikanizmu we Francji, wspierając w mniejszym stopniu hierarchiczne podejmowanie decyzji, aniżeli polityka prawicowa tradycyjnych konserwatystów i monarchistów. We współczesnej polityce termin lewica zazwyczaj odnosi się do ideologii i ruchów na lewo od klasycznego liberalizmu, wspierając pewien stopień demokracji w sferze gospodarczej. Dziś ideologie takie jak socjalliberalizm są uważane za centrolewicowe, podczas gdy za lewicę uznaje się zazwyczaj ruchy antykapitalistyczne, czyli socjalizm[13], w tym anarchizm, komunizm, ruch robotniczy, marksizm, socjaldemokracji czy syndykalizmu. z których rozgłos zyskały na znaczeniu w XIX i XX wieku[14]. Ponadto termin lewica został również zastosowany do szerokiego zakresu kulturowo liberalnych ruchów społecznych[15], w tym ruchu na rzecz praw obywatelskich, ruchu feministycznego, ruchu na rzecz praw LGBT, ruchów na rzecz praw aborcyjnych, wielokulturowości, ruchu antywojenny i ruch ekologiczny[16][17][18][19].

Ekonomia[edytuj | edytuj kod]

Lewicowe przekonania ekonomiczne rozciągają się od ekonomii keynesowskiej i państwa opiekuńczego, poprzez demokrację przemysłową i społeczną gospodarkę rynkową, po nacjonalizację gospodarki i centralne planowanie[20], aż do anarchosyndykalistycznego popierania idei samorządności pracowniczej opartej na radach i zgromadzeniach[21]. Podczas rewolucji przemysłowej lewicowcy popierali związki zawodowe, natomiast na początku XX wieku wielu opowiadało się za zdecydowaną interwencją rządu w gospodarkę[22]. Lewica poddaje krytyce wiele elementów globalizmu, uznając je za destrukcyjne i powodujące „wyścig na dno” oraz niesprawiedliwe zwolnienia i wyzysk pracowników. W ostatnim ćwierćwieczu XX w. wśród centrolewicy spadło przekonanie, że rząd (rządzący zgodnie z interesami ludu) powinien być bezpośrednio zaangażowany w codzienne funkcjonowanie gospodarki. Taka postawa obecna jest zwłaszcza wśród socjaldemokratów, którzy przyjęli trzecią drogę[23][24].

Inni lewicowcy wierzą w ekonomię marksistowską, nazwaną po niemieckim filozofie i ekonomiście Karolu Marksie. Niektórzy odróżniają teorie ekonomiczne Marksa od jego filozofii politycznej, argumentując, że podejście Marksa do rozumienia ekonomii jest niezależne od jego orędownictwa rewolucyjnego socjalizmu lub jego wiary w nieuchronność rewolucji proletariackiej[25][26]. Ekonomia marksistowska zajmuje się w różny sposób analizą kryzysu w kapitalizmie, rolą i dystrybucją produktu dodatkowego i wartości dodatkowej w różnych typach systemów gospodarczych, naturą i pochodzeniem wartości ekonomicznej, wpływem walki klas na gospodarkę i politykę, a także ekonomią ewolucyjną[26].

Ekonomia marksistowska – zwłaszcza w środowisku akademickim – różni się od marksizmu jako ideologii politycznej, a także od normatywnych aspektów myśli marksistowskiej: odzwierciedla to pogląd, że oryginalne podejście Marksa do rozumienia ekonomii i rozwoju gospodarczego jest intelektualnie niezależne od jego własnego orędownictwa rewolucyjnego socjalizmu[25][26]. Ekonomiści marksistowscy nie opierają się całkowicie na pracach Marksa i innych powszechnie znanych marksistów, ale czerpią z szeregu źródeł marksistowskich i niemarksistowskich[27].

Chociaż szkoła marksistowska jest uważana za heterodoksyjną, idee wywodzące się z ekonomii marksistowskiej przyczyniły się do rozwoju głównego nurtu rozumienia gospodarki globalnej. Pewne koncepcje rozwinięte w ekonomii marksistowskiej, zwłaszcza te związane z akumulacją kapitału i cyklem koniunkturalnym, zostały przystosowane do użycia w systemach kapitalistycznych; jednym z takich przykładów jest koncepcja twórczej destrukcji Josepha Schumpetera[28].

Marks zdefiniował proletariat jako robotników najemnych, w przeciwieństwie do lumpenproletariatu, którego zdefiniował jako wyrzutków społeczeństwa, takich jak żebracy, oszuści, grajkowie, przestępcy i prostytutki[29]. Michaił Bakunin uważał natomiast, że lumpenproletariat jest klasą rewolucyjną[30][31]. Polityczne znaczenie rolników podzieliło lewicę. W Kapitale Marks prawie nie poruszał tego tematu[32], podczas gdy Mao Zedong wierzył, że to chłopi, a nie robotnicy miejscy doprowadzą do powstania rewolucji[33].

Wolnościowi socjaliści (w tym anarchiści) oraz niektórzy lewicowi libertarianie generalnie odrzucają koncepcję państwa[34] i twierdzą, że społeczeństwo oparte na wolności i sprawiedliwości można osiągnąć tylko przez zniesienie autorytarnych instytucji, które kontrolują pewne środki produkcji i podporządkowują większość klasie właścicielskiej lub politycznej i ekonomicznej elicie[35][36]. Krytykują niewolnictwo płacowe w miejscu pracy, podkreślając samorządność pracowników i opowiadają się za zdecentralizowaną gospodarką opartą na zasadach demokracji bezpośredniej lub uczestniczącej[37][38][39], kierowaną przez związki zawodowe, rady robotnicze, spółdzielnie bądź gminy, preferując przy tym własność społeczną i kontrolę lokalną[40]. Niektórzy przedstawiciele tych szkół – jak np. Michaił Bakunin – proponowali utworzenie federacji gmin w miejsce państw[41][42].

Wśród przedstawicieli lewicy często występuje globalny ruch sprawiedliwości, znany również jako ruch antyglobalistyczny i alterglobalizacjaruch, którzy sprzeciwiają się korporacyjnej globalizacji gospodarczej ze względu na jej negatywne konsekwencje dla ubogich, pracowników, środowiska i małych przedsiębiorstw[43][44].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b lewica, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2022-08-03].
  2. Norberto Bobbio, Prawica i lewica, Znak, 1996, ISBN 83-70065783.
  3. Terence Ball, Richard Bellamy (red.), The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought, Cambridge University Press, 2003, s. 614, ISBN 978-1-139-05360-0.
  4. a b T. Alexander Smith, Raymond Tatalovich, Cultures at war : moral conflicts in western democracies, Peterborough, Ont. : Broadview Press, 2003, s. 30, ISBN 978-1-55111-334-0 [dostęp 2022-08-03] (ang.).
  5. Willie Thompson, The Left in History: Revolution and Reform in Twentieth-Century Politics, Pluto Press, 1997, ISBN 978-0745308913.
  6. a b Sposoby klasyfikacji partii politycznych, Ideologia.pl, 17 lutego 2017 [dostęp 2022-08-03] (pol.).
  7. Barry Clark, Political Economy: A Comparative Approach, Praeger, 1998, ISBN 978-0275958695.
  8. Maass 2010 ↓, s. 164.
  9. Prawica (pol.). W: Portal Wiedzy [on-line]. portalwiedzy.onet.pl. [dostęp 2015-08-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-10-01)].
  10. Carlisle ↓, s. 693.
  11. Georges Duby, Robert Mandrou, Historia kultury francuskiej, wyd. I, Wydawnictwo Naukowe PWN, 1965, s. 467-8.
  12. Mowat ↓, s. 577.
  13. Alan Maass, Howard Zinn, The Case for Socialism, Haymarket Books, 2010, ISBN 978-1608460731.
  14. Lucien van der Walt, Michael Schmidt, Black Flame: The Revolutionary Class Politics of Anarchism and Syndicalism, AK Press, 2009, s. 164, ISBN 978-1904859161.
  15. Jean François Revel, Last exit to Utopia : the survival of socialism in a post-Soviet era, New York : Encounter Books, 2009, s. 24, ISBN 978-1-59403-264-6 [dostęp 2022-08-03].
  16. Eric Neumayer, The environment, left-wing political orientation and ecological economics, „Ecological Economics”, 51 (3-4), 2004, s. 167–175, DOI10.1016/j.ecolecon.2004.06.006.
  17. Internet Archive, International encyclopedia of environmental politics, London ; New York : Routledge, 2002, ISBN 978-0-415-20285-5 [dostęp 2022-08-03].
  18. Green party to position itself as the real left of UK politics, the Guardian, 5 września 2014 [dostęp 2022-08-03] (ang.).
  19. N. Scott Arnold, Imposing values : an essay on liberalism and regulation, Oxford ; New York : Oxford University Press, 2009, s. 3, ISBN 978-0-19-537496-4 [dostęp 2022-08-03].
  20. Andrew Glyn (red.), Social Democracy in Neoliberal Times: The Left and Economic Policy since 1980, Oxford University Press, 2001, ISBN 978-0-19-169692-3.
  21. Maciej Drabiński, Anarchosyndykalizm w Europie Teoria i praktyka, Bractwo Trojka, 2014, ISBN 978-8393308286.
  22. Eric D. Beinhocker, Origin of Wealth, Harvard Business School Press, 1 czerwca 2006, ISBN 978-1-57851-777-0 [dostęp 2022-08-03].
  23. Tadeusz Kowalik, Spory wokół Nowej Trzeciej Drogi, Scholar, 2019, ISBN 978-83-88495-58-8.
  24. Michał Niebylski, Korelacje pomiędzy ideologią „trzeciej drogi” a redefinicją konfliktu w polskim życiu politycznym, „Refleksje”, 3, 2018, DOI10.14746/r.2011.3.04.
  25. a b The Neo-Marxian Schools, The New School., 16 kwietnia 2009 [dostęp 2022-08-03] [zarchiwizowane z adresu 2009-04-16] (ang.).
  26. a b c John H. Munro, Some Basic Principles of Marxian Economics, 2008 (ang.).
  27. Duncan K. Foley, Gérard Duménil, Marx’s Analysis of Capitalist Production, 2008 (ang.).
  28. Joseph A. Schumpeter, Kapitalizm, socjalizm, demokracja, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, ISBN 978-83-01-15974-0.
  29. Lumpenproletariat, www.britannica.com [dostęp 2022-08-03] (ang.).
  30. Jacek Uglik, Michała Bakunina filozofia negacji, Aletheia, 2007, ISBN 978-83-61182-08-5.
  31. Bakunin’s lumpenproletariat, The Anarchist Library [dostęp 2022-08-03] (ang.).
  32. Marxism Fails on the Farm, TIME, 6 lutego 2009 [dostęp 2022-08-03] [zarchiwizowane z adresu 2009-02-06] (ang.).
  33. Mao Zedong, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2022-08-03] [zarchiwizowane z adresu 2022-08-03].
  34. a, I.1 Czy libertariański socjalizm to oksymoron? – Anarchizm, anarchizm.info [dostęp 2022-08-04] (pol.).
  35. Silva Mendes, Socialismo libertario ou Anarquismo, 1896 (hiszp.).
  36. Individual Liberty: Labor and its Pay, flag.blackened.net, 7 kwietnia 2005 [dostęp 2022-08-04] [zarchiwizowane z adresu 2005-04-07] (ang.).
  37. Charles Masquelier, Critical Theory and Libertarian Socialism: Realizing the Political Potential of Critical Social Theory, Bloomsbury Academic, 2015, ISBN 978-1501311017.
  38. Alex Prichard i inni red., Libertarian Socialism: Politics in Black and Red, PM Press, 2017, ISBN 978-1629633909.
  39. Roderick T. Long, Toward a Libertarian Theory of Class Social Philosophy and Policy, „Social Philosophy and Policy.”, 15 (2), 1998, s. 305, DOI10.1017/S0265052500002028 (ang.).
  40. David M. Hart i inni red., Social Class and State Power: Exploring an Alternative Radical Tradition, Palgrave Macmillan, 2018, ISBN 978-3319648934.
  41. Marta Majorek, Anarchizm 2.0. Ideologia i praktyka w dobie nowych mediów, Oficyna Wydawnicza AFM, 2017, ISBN 9788365208-651 (pol.).
  42. Gaston Leval, Libertarian socialism: a practical outline, theanarchistlibrary.org [dostęp 2022-08-04] (ang.).
  43. Globalization and the Left, Dissent Magazine [dostęp 2022-08-04].
  44. Leszek Gawor, Antyglobalizm, alterglobalizm i filozofia zrównoważonego rozwoju jako globalizacyjne alternatywy, „Problemy Ekorozwoju”, 1 (1), 2006, s. 41-48, ISSN 1895-6912 (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • John Barry: International Encyclopedia of Environmental Politics. Taylor & Francis, 2002. ISBN 978-0415202855. Cytat: All surveys confirm that environmental concern is associated with green voting...[I]n subsequent European elections, green voters have tended to be more left-leaning...the party is capable of motivating its core supporters as well as other environmentally minded voters of predominantly left-wing persuasion....
  • Rodney P. Carlisle: Encyclopedia of politics: the left and the right. T. cz.2. University of Michigan, 2005. ISBN 1-4129-0409-9.
  • Alan Maass, Howard Zinn: The Case for Socialism. Haymarket Books, 2010. ISBN 978-1608460731.
  • Charles Loch Mowat: Britain Between the Wars: 1918–1940. 1955.
  • Eric Neumayer. The environment, left-wing political orientation, and ecological economics. „Ecological Economics”, 2004. 
  • Michael Schmidt, Lucien Van der Walt: Black Flame: The Revolutionary Class Politics of Anarchism and Syndicalism. Counter-Power 1.. AK Press, 2009. ISBN 978-1-904859-16-1.