Własność

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Własność (łac. prioprietas) – najszersze, podstawowe prawo rzeczowe, pozwalające właścicielowi korzystać z rzeczy i rozporządzać nią z wyłączeniem innych osób (w jego ramach właściciel korzysta z maksimum uprawnień względem rzeczy). Oznaką korzystania z rzeczy są uprawnienia do posiadania, używania, pobierania pożytków i innych dochodów z rzeczy (pożytki rzeczy – naturalne, np. płody, jabłka z sadu i cywilne, np. czynsz z tytułu dzierżawy lub najmu, odsetki od pożyczki albo leasingu itp.) oraz dysponowania faktycznego rzeczą (przetwarzanie rzeczy, zużycie, a nawet zniszczenie). Z kolei przez rozporządzanie rozumie się uprawnienia do wyzbycia się własności (np. przeniesienie, zrzeczenie, czy rozrządzenie na wypadek śmierci) i do obciążenia rzeczy poprzez ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego, np. zastawu, hipoteki lub poprzez dokonanie czynności – zobowiązań dotyczących rzeczy o skutkach obligacyjnych, tj. oddanie w dzierżawę, najem, pożyczkę, leasing. Uprawnienia te nie stanowią granic prawa własności, które zakreśla obowiązujące ustawodawstwo. Co do zasady własność jest prawem niegasnącym wraz z upływem czasu.

Właściciel nie może ani korzystać z rzeczy, ani też nią rozporządzać w sposób sprzeczny z przepisami ustaw i z zasadami współżycia społecznego. Właścicielem może być każda osoba (fizyczna lub prawna), z pewnymi wyjątkami, np. zgodnie z polskim prawem właścicielem nieruchomości nie może być cudzoziemiec bez stosownego zezwolenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (z wyjątkami określonymi ustawą)[1].

Współwłasność polega na tym, że własność tej samej rzeczy przysługuje niepodzielnie kilku osobom. Ochrona własności oparta jest na systemie roszczeń (windykacyjne lub negatoryjne), jakie przysługują właścicielowi w razie naruszenia jego prawa.

Własność jest funkcją rozwoju stosunków społecznych, politycznych i ekonomicznych. Na temat początków własności rzymskiej istnieje wiele hipotez. Powszechnie przyjmuje się, iż wcześniej wykształciło się prawo jednostki na rzeczach ruchomych, a dopiero później na nieruchomościach.

Własność przysługuje także w stosunku do zwierząt, które jednak nie są rzeczami. W zakresie nieuregulowanym przepisami o ochronie zwierząt stosuje się odpowiednio (tj. z zachowaniem tych przepisów) przepisy o rzeczach[2].

Definicje własności[edytuj]

Negatywna definicja własności[edytuj]

Wskazywała, że właściciel mógł czynić ze swoją własnością wszystko, co nie jest sprzeczne z prawem, zasadami współżycia społecznego i społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa.

  • Występowanie: Kodeks Napoleona, Bürgerliches Gesetzbuch, Zivilgesetzbuch.
  • W polskim Kodeksie cywilnym z 1964 roku można wyróżnić negatywną stronę prawa własności, czyli możność wyłączenia przez właściciela ingerencji innych osób w sferę jego prawa, z pewnymi jednak ograniczeniami.

Pozytywna definicja własności[edytuj]

Ustawodawca w regulacjach prawnych wyliczał uprawnienia właściciela pełnego.

  • Pozytywna strona własności wyrażana rzymską triadą uprawnień: ius possidendi (prawo posiadania), ius utendi, fruendi, abutendi (prawo korzystania i pobierania pożytków, zużycia rzeczy) i ius disponendi (prawo rozporządzania).
  • Występowanie: Landrecht pruski z 1794 roku, Kodeks cywilny zachodniogalicyjski z 1797 roku, Allgemeines bürgerliches Gesetzbuch, tom X Zwodu Praw Cesarstwa Rosyjskiego z 1835 roku.
  • W polskim Kodeksie cywilnym z 1964 roku można wyróżnić pozytywną stronę prawa własności, czyli uprawnienia – atrybuty składające się na prawo własności jako prawo podmiotowe.

Własność w prawie polskim[edytuj]

Regulacja prawna[edytuj]

Prawo własności zostało uregulowane w kodeksie cywilnym:

  • art. 140 do 154 – treść i wykonywanie własności;
  • art. 155 do 194 – nabycie i utrata własności;
  • art. 195 do 221 – współwłasność;
  • art. 222 do 231 – ochrona własności;
  • art. 9021 do 9022 – przekazanie nieruchomości.

Nabycie i utrata własności – charakterystyka ogólna[edytuj]

Różne sposoby nabycia własności są nie tylko określone w prawie cywilnym, ale także konstytucyjnym, administracyjnym, karnym i wykroczeń.

Podstawowe sposoby nabycia własności w prawie rzeczowym to:

  1. przeniesienie własności na podstawie umowy
  2. zasiedzenie
  3. przemilczenie
  4. zrzeczenie
  5. nabycie w drodze egzekucji sądowej.
  • Wśród sposobów właściwych prawu konstytucyjnemu i administracyjnemu wymienić należy:
  1. nacjonalizację
  2. wywłaszczenie.
  1. przepadek narzędzi, które służyły lub miały posłużyć do popełnienia przestępstwa albo wykroczenia
  2. przepadek rzeczy pochodzących z przestępstwa albo wykroczenia (np. skradzionych).
  • Nabycie dzieli się na:
  1. nabycie pierwotne – nabywca nie otrzymuje prawa poprzednika, jego prawo jest zupełnie nowe (wyjątek zachodził, kiedy gmina nabywała własność nieruchomości, której właściciel się zrzekł, gmina ponosiła odpowiedzialność z nieruchomości za jej obciążenia)
  2. nabycie pochodne – prawo zostaje takie samo, zmienia się jedynie podmiot (nabywca nie może nabyć więcej praw niż posiada zbywający).

Sposoby nabycia własności[edytuj]

  • Pierwotne sposoby nabycia własności:
  1. zawłaszczenie (nabycie własności rzeczy ruchomej niczyjej przez jej objęcie w posiadanie samoistne – art. 181 kc)
  2. zasiedzenie (nabycie własności wskutek upływu czasu – art. 172 i 174 kc)
  3. przemilczenie (nabycie wskutek braku zgłoszenia się właściciela – art. 187 i 189 kc)
  4. odłączenie pożytków naturalnych od rzeczy przez uprawnionego do ich pobierania – art. 190 kc
  5. przetworzenie, pomieszanie, połączenie rzeczy ruchomych – art. 192 i 193 kc
  6. nacjonalizacja
  7. w drodze egzekucji sądowej
  • Pochodne sposoby nabycia własności:
  1. przez dziedziczenie – art. 922 § 1 i 925 kc
  2. w drodze nadania przez władzę
  3. przez umowę przenoszącą własność – art. 155 kc

Przeniesienie własności[edytuj]

Przeniesienie przez umowy zobowiązujące do przeniesienia własności:

  • Do przeniesienia własności rzeczy oznaczonej co do tożsamości wystarczy sama umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy (np. umowa sprzedaży, zamiany czy darowizny).
  • Do przeniesienia własności rzeczy oznaczonej tylko co do gatunku lub rzeczy przyszłej potrzebne jest oprócz umowy zobowiązującej do przeniesienia własności rzeczy także przeniesienie posiadania rzeczy.
  • Do przeniesienia własności nieruchomości bezwzględnie konieczne jest zawarcie umowy w formie aktu notarialnego. Dotyczy to zarówno umowy zobowiązującej do przeniesienia własności, jak i przenoszącej własność.
  • Do przeniesienia własności rzeczy ruchomych lub praw przepisy szczególne mogą wymagać zawarcia umowy w formie szczególnej, strony również mogą zastrzec taką formę; zazwyczaj jednak umowa zobowiązująca do przeniesienia własności rzeczy ruchomej nie wymaga zachowania formy szczególnej[3].

Ograniczenia prawa własności[edytuj]

Ochrona prawa własności[edytuj]

Środki ochrony własności to tzw. środki ochrony petytoryjnej: roszczenie windykacyjne oraz roszczenie negatoryjne. Oba roszczenia są wskazane w art. 222 kodeksu cywilnego. Dodatkowo właściciel może bronić się środkami ochrony posesoryjnej – chroniącymi posiadanie.

Utrata prawa własności[edytuj]

Utrata prawa własności przez dotychczasowego właściciela może nastąpić w wyniku:

  • celowego porzucenie rzeczy przez właściciela – dotyczy tylko rzeczy ruchomych
  • nabycia własności istniejacej rzeczy przez inny podmiot w sposób pierwotny albo pochodny (np. zawarcia przez właściciela umowy o przekazaniu nieruchomości na rzecz gminy, w której granicach znajduje się nieruchomość lub Skarbu Państwa)
  • zniszczenia rzeczy[4].

Historia[edytuj]

Własność w średniowiecznej Polsce[edytuj]

  • Określano ją jako dziedzictwo, dzierżenie wieczyste. Prawo średniowieczne nie tworzyło ścisłego wielkiego przedziału pomiędzy prawem własności a prawem na rzeczy cudzej. Własność zawierała prawo posiadania, użytkowania i – w dopuszczalnych przez prawo granicach – rozporządzania rzeczą i ustanawiania dziedzica. Typową dla średniowiecza była własność podzielona.
  • Sposoby nabywania własności (pierwotne i wtórne): zawłaszczenie rzeczy niczyjej lub porzuconej, zasiedzenie, zdobycz wojenna, prawo nadbrzeżne, z tytułu polowania i rybołówstwa, przeniesienie w drodze umowy, dziedziczenie.

Własność w Rzeczypospolitej szlacheckiej[edytuj]

  • Szlachecka własność ziemska była z reguły własnością alodialną (dziedziczoną, nie lenną).
  • W XVII wieku w niektórych latyfundiach oddziaływała własność warunkowa: szlachta zależna dzierżyła ziemie na prawie lennym i podległa – również pod względem sądowym – swoim panom.
  • O przeniesieniu tytułu własności nieruchomości przy jej nabyciu decydowało dokonanie wpisu (inskrypcji) do ksiąg sądowych.
  • W XVI wieku w prawie ziemskim ograniczenia prawa własności nieruchomości z tytułu bliższości uległy osłabieniu: zgłoszenie zamiaru pierwokupu skrócono do 6 tygodni. Z kolei w prawie wiejskim prawo bliższości miało szerszy zakres.

Własność na ziemiach polskich w XIX wieku[edytuj]

  • Kodeks Napoleona stwierdził, że właściciel nie może ze swego prawa czynić użytku zabronionego przez ustawy lub rozporządzania.
  • Austriacki kodeks cywilny (ABGB) uregulował zasady własności burżuazyjnej. W określonych warunkach zachowano niektóre formy feudalnej własności ziemi.
  • Niemiecki kodeks cywilny (BGB) stał na zasadzie pełnej własności prywatnej. Akcentował, że prawa właściciela nie są nieograniczone, ale najpełniejsze. Drobna i średnia własność zostały ograniczone licznymi przepisami administracyjnymi.

Przypisy

  1. Art. 8 ustawy z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (Dz. U. z 2016 r. poz. 1061).
  2. Art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt (Dz. U. z 2013 r. poz. 856, z późn. zm.).
  3. Umowa zobowiązująca do przeniesienia własności może być zawarta ustnie albo nawet per facta concludentia (w sposób dorozumiany, bez użycia słów), co wynika z art. 60 KC w związku z art. 158 a contrario KC.
  4. Edward Gniewek: Prawo rzeczowe. Warszawa: C. H. Beck, 2016, s. 99. ISBN 978-83-255-8676-8.

Linki zewnętrzne[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Scale of justice gold.png Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.