Języki majańskie
Obszar | |
---|---|
Użytkownicy | |
Liczba mówiących |
6 mln[1] |
Prajęzyk | |
Kody rodziny językowej | |
ISO 639-5 | myn |
Glottolog | maya1287 |
Występowanie | |
![]() Rozmieszczenie języków majańskich w Ameryce Środkowej | |
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unicode. |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Mapa_Migracion_Lenguas_Mayenses.svg/220px-Mapa_Migracion_Lenguas_Mayenses.svg.png)
Języki majańskie, także: języki maja, języki maja-kicze – jedna z ważniejszych rodzin językowych w Mezoameryce, z największą liczbą użytkowników wśród języków autochtonicznych obu Ameryk. Językami majańskimi posługują się Majowie (tak współcześni, jak i z czasów historycznych) na terenach Meksyku, Gwatemali, Belize i Hondurasu[2][3]. Wszystkie języki tej rodziny wywodzą się z używanego prawdopodobnie 5000 lat temu prajęzyka, zwanego językiem pramajańskim. Do rodziny tej zalicza się też klasyczny język majański, używany w okresie świetności cywilizacji Majów. Większość języków majańskich to ergatywne języki polisyntetyczne o szyku zdania VOS, w których występują spółgłoski ejektywne. Od czasu kolonizacji hiszpańskiej do zapisu języków majańskich używa się alfabetu łacińskiego, aktualnie w konwencji proponowanej przez Academia de Lenguas Mayas de Guatemala (ALMG).
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Mayan_languages_map.svg/220px-Mayan_languages_map.svg.png)
W chwili przybycia Hiszpanów w XVI w. istniało 31 języków Majów[4]. Część z nich zostało bardzo wcześnie udokumentowanych[5]. Są w różnym stopniu zagrożone wymarciem, nie zawsze są przyswajane przez dzieci, a niektóre z nich mają małą społeczność użytkowników[2][6]. Wzrasta użycie języka hiszpańskiego, choć jego presja nie była jeszcze tak silna w latach 70. XX wieku[7]. Duże zasługi na polu badania i opisu języków majańskich położyli sami ich użytkownicy, co wyróżnia je spośród wielu zagrożonych języków świata[8][9].
Klasyfikacja języków majańskich
[edytuj | edytuj kod]Rodzina języków majańskich jest bardzo dobrze udokumentowana; jest to jedna z najlepiej poznanych rodzin językowych Mezoameryki[10]. Ogólny schemat klasyfikacji jest przyjęty przez większość badaczy, z wyjątkiem kilku drobnych kwestii spornych. Na przykład jednym z nierozwiązanych dotąd problemów jest umiejscowienie języków ch’ol i q’anjobalsko-chujeańskich.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/65/Mayan_languages_tree_en.svg/467px-Mayan_languages_tree_en.svg.png)
Języki majańskie bywają zaliczane do postulowanej fyli penutiańskiej[11][12].
Grupa huastecka
[edytuj | edytuj kod]Język wastek (alternatywne formy: huastec, huaxtec) jest używany w meksykańskich stanach Veracruz i San Luis Potosí przez około 110 tys. osób[13]. Najbardziej odrębny spośród języków majańskich.
Język chicomuceltec, używany w stanie Chiapas (wymarły przed 1982), był blisko spokrewniony z huastec.
Grupa jukatańska
[edytuj | edytuj kod]Język maya-yucatec (określany przez użytkowników po prostu jako „maya”) jest najbardziej rozpowszechnionym z języków majańskich na terenie Meksyku. Jest używany przez około 800 tys. osób, w większości na terenie półwyspu Jukatan[14][15]. Posiada bogatą literaturę z okresu postkolonialnego i jest powszechnie używany jako pierwszy język na obszarach wiejskich w stanie Jukatan oraz w sąsiednich stanach Quintana Roo i Campeche.
Pozostałe trzy języki jukatańskie to mopan, używany przez 10 tys. osób głównie w Belize; itza, wymarły lub niemal wymarły język na terytorium Gwatemali, lakandoński, również poważnie zagrożony z około 1000 użytkownikaów w kilku wioskach w pobliżu puszczy Selva Lacandona, w meksykańskim stanie Chiapas.
Grupa zachodnia
[edytuj | edytuj kod]Języki cholskie
[edytuj | edytuj kod]Najważniejszym przedstawicielem tej grupy jest ch’ol, używany przez 130 tys. osób w Chiapas[16][17]. Blisko spokrewniony język chontal w stanie Tabasco (chontal maya, nie należy mylić z językiem chontal w stanie Oaxaca) używany jest przez 55 tys. osób[18]. Inny spokrewniony język to zagrożony wymarciem język ch'orti', używany przez 30 tys. osób w Gwatemali[19].
Języki cholskie uważa się za najbardziej zachowawcze pod względem słownictwa i fonetyki. Są bardzo bliskie języka inskrypcji okresu klasycznego, odkrytych na obszarze centralnych nizin.
Języki tseltalskie
[edytuj | edytuj kod]Najbliżej spokrewnione z językami cholskimi języki z grupy tseltalskiej: język tsotsil oraz tseltal, oba powszechnie używane w stanie Chiapas (265 tys. użytkowników w przypadku tsotsil i 215 tys. w przypadku tseltal)[20].
Języki kanjobalskie (q’anjob’al)
[edytuj | edytuj kod]Języka q’anjob’al używa 77 700 osób w Gwatemali (Huehuetenango)[15]. Innymi przedstawicielami tej grupy są: język jakaltek – mający ponad 50 tys. użytkowników – oraz język chuj (czuh) – używany przez 30–50 tys. osób.
Języka tojolab’al używa 36 tys. osób w stanie Chiapas[21][22].
Grupa wschodnia (kicze-mam)
[edytuj | edytuj kod]Język q'eqchi' stanowi osobną podgrupę w obrębie języków kicze-mame. Jest używany przez około 400 tys. osób w południowej Gwatemali. W wyniku niedawnych migracji ma 12 tys. użytkowników w Salwadorze[23].
Język mam
[edytuj | edytuj kod]Język mam jest używany przez 150 tys. osób w gwatemalskich departamentach San Marcos i Huehuetenango. Inne języki to awakatek – 20 tys. mieszkańców miasta Aguacatán, w departamencie Huehuetenango. Język ixil (być może chodzi o trzy odrębne języki) używany jest przez 70 tys. mieszkańców w tzw. „trójkącie Ixil” w departamencie Quiché[24][25][26].
Języki kicze (quiché, k’iche’)
[edytuj | edytuj kod]Język kicze[27] jest używany przez około 1 mln osób na wyżynach Gwatemali, w pobliżu miast Chichicastenango i Quetzaltenango oraz w górach Cuchumatán, a także przez przybyszów z obszarów wiejskich w mieście Gwatemala[15]. Sławna księga mitów Majów, Popol Vuh, została napisana w archaicznym języku nazywanym klasycznym językiem kicze. Kultura ludu K’iche’ przeżywała właśnie swoje apogeum w momencie najazdu hiszpańskiego. Utatlán, w pobliżu dzisiejszego miasta Santa Cruz del Quiché, stanowił gospodarcze i ceremonialne centrum tej kultury[28].
Język achi posiada 85 tys. użytkowników w Cubulco i Rabinal, dwóch municipios w departamencie Baja Verapaz. Według innych sposobów klasyfikacji, np. Campbella, achi uważany jest za odmianę k’iche’. Jednakże ze względu na historyczne podziały etniczne, Achi Maya nie uważają się za K’iche’[29].
Język kaqchikel jest używany przez 400 tys. osób na obszarze rozciągającym się od Gwatemali do północnego brzegu jeziora Atitlán[30]. Język tz’utujil posiada około 90 tys. użytkowników[31][32]. Inne języki należące do grupy kicze to: język sakapultek, prawie 40 tys. użytkowników głównie w departamencie El Quiché, oraz sipakapense, używany przez 8 tys. osób w Sipacapa, w departamencie San Marcos.
Języki poqom
[edytuj | edytuj kod]Języki poqom są blisko spokrewnione z językami kicze, z którymi tworzą podgrupę poqom-kicze w grupie kicze-mame[33].
Język poqomchi jest używany przez 90 tys. osób[34][35] w Purulhá, Baja Verapaz i w następujących miastach Alta Verapaz: Santa Cruz Verapaz, San Cristóbal Verapaz, Tactic, Tamahú i Tucurú. Językiem poqomam posługuje się ok. 30 tys. osób[36][37][38] na kilku niewielkich obszarach, z których największy leży w departamencie Alta Verapaz. Dawniej język poqomam był używany również w Salwadorze.
Zapis języków majańskich
[edytuj | edytuj kod]Samogłoski | Spółgłoski | ||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
ALMG | IPA | ALMG | IPA | ALMG | IPA[i] | ALMG[i] | IPA | ALMG | IPA | ALMG | IPA | ALMG | IPA | ALMG | IPA |
a | [a] | aa | [a:] | ä | [ɐ] | b' | [ɓ] | b | [b] | ch | [ʧ] | ch' | [ʧ’] | h | [h] |
e | [e] | ee | [e:] | ë | [ə] | j | [x] | k | [k] | k' | [k’] | l | [l] | m | [m] |
i | [i] | ii | [i:] | ï | [ɪ] | n | [n] | nh | [ŋ] | p | [p] | q | [q] | q' | [q’] |
o | [o] | oo | [o:] | ö | [ʌ] | r | [r] | s | [s] | t | [t] | t' | [t’] | tz | [ʦ] |
u | [u] | uu | [u:] | ü | [ʊ] | tz' | [ʦ’] | w | [w] | x | [ʃ] | y | [j] | ' | [ʔ] |
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ M. Paul Lewis (red.), Statistical Summaries, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 16, Dallas: SIL International, 2009 [zarchiwizowane z adresu 2011-06-04] (ang.).
- ↑ a b Nora C. England , Mayan Languages, Oxford Research Encyclopedia of Linguistics, 29 marca 2017, DOI: 10.1093/acrefore/9780199384655.013.60 [dostęp 2023-04-01] [zarchiwizowane z adresu 2023-04-01] (ang.).
- ↑ Ana Roca, John B. Jensen (red.): Spanish in Contact: Issues in Bilingualism. Somerville, MA: Cascadilla Press, 1996, s. v. ISBN 1-57473-008-8. OCLC 35646557. (ang.).
- ↑ Renata Faron-Bartels , Ludzie i bogowie Ameryki Środkowej, Wrocław: Ossolineum, 2009, s. 84, ISBN 978-83-04-04932-1 .
- ↑ Campbell 1997 ↓, s. 164–165.
- ↑ England 2007 ↓, s. 93, 99.
- ↑ England 2007 ↓, s. 93.
- ↑ England 2007 ↓.
- ↑ Bennett, Coon i Henderson 2015 ↓, s. 460.
- ↑ Heriberto Avelino (red.): New Perspectives in Mayan Linguistics. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 2011, s. xi. ISBN 978-1-4438-2481-1. OCLC 823386241. [dostęp 2023-04-03]. (ang.).
- ↑ Majewicz 1989 ↓, s. 146–148.
- ↑ Lyle Campbell, Penutian languages, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-12-27] [zarchiwizowane z adresu 2022-12-27] (ang.).
- ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (red.). Ethnologue (2005).
- ↑ Población hablante de lengua indígena de 5 y más años por principales lenguas, 1970 a 2005 INEGI.
- ↑ a b c Gordon, Raymond G., Jr. (red.). Ethnologue, (2005).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Ch’ol de Tila, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-04-11] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Ch’ol de Tumbalá, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-04-08] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Chontal de Tabasco, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-07] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Ch’orti’, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-06] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Tzeltalan, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-26] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-15] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Tojolabal, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-19] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Chuj, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-19] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Q’eqchi’, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2006-12-24] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Nebaj Ixil, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2008-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-12] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Chajul Ixil, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2008-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-12] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), San Juan Cotzal Ixil, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2008-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-12] (ang.).
- ↑ Po hiszpańsku quiché, w polskiej grafii często kicze.
- ↑ Edmonson 1968 ↓, s. 250–251.
- ↑ W publikacji Ethnologue dialekty z Cubulco i Rabinal sklasyfikowano jako odrębne języki, czyli dwa spośród ośmiu języków rodziny quiché-achi. Raymond G. Gordon jr. (red.), Mayan, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-26] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-10] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Cakchiquel, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-26] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-07] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Eastern Tz’utujil, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-26] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-11] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Western Tz’utujil, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-26] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-11] (ang.).
- ↑ Campbell 1997 ↓, s. 163.
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Eastern Poqomchi’, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-12] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Western Poqomchi’, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-12] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Southern Poqomam, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-12] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Central Poqomam, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-12] (ang.).
- ↑ Raymond G. Gordon jr. (red.), Eastern Poqomam, [w:] Ethnologue: Languages of the World, wyd. 15, Dallas: SIL International, 2005 [dostęp 2007-03-07] [zarchiwizowane z adresu 2007-02-12] (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Alfred F. Majewicz, Języki świata i ich klasyfikowanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08163-5, OCLC 749247655 (pol.).
- Dennis Tedlock , Popol Vuh, Księga Majów, Gliwice: Wydawnictwo Helion, 1996, ISBN 978-83-246-0764-8 .
- Lyle Campbell, American Indian Languages: The Historical Linguistics of Native America, New York: Oxford University Press, 1997 (Oxford Studies in Anthropological Linguistics 4), ISBN 0-19-509427-1, OCLC 48140020 (ang.).
- Munro S. Edmonson , Classical Quiché, [w:] Norman A. McQuown, Robert Wauchope (red.), Handbook of Middle American Indians, Vol. 5: Linguistics, Austin: University of Texas Press, 1968, s. 249–268, ISBN 0-292-73665-7, OCLC 679408449 (ang.).
- Nora C. England , The influence of Mayan-speaking linguists on the state of Mayan linguistics, [w:] Peter Austin, Andrew Simpson (red.), Endangered Languages, Hamburg: Helmut Buske Verlag, 2007 (Linguistische Berichte, Sonderheft 14), s. 93–112, ISBN 978-3-87548-465-6, OCLC 441132701 (ang.).
- Ryan Bennett , Jessica Coon , Robert Henderson , Introduction to Mayan Linguistics, „Language and Linguistics Compass”, 10 (10), 2015, s. 455–468, DOI: 10.1111/lnc3.12159 (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Oficjalna strona internetowa Academia de Lenguas Mayas de Guatemala (hiszp.)
- Pismo Majów w serwisie Omniglot (ang.)
- Lyle Campbell , Mayan languages, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2023-04-11] (ang.).
- Lyle Campbell , Mesoamerican Indian languages, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2023-04-11] (ang.).
- Mayan Languages. The Language Gulper. [dostęp 2023-04-11]. (ang.).