Jakub Wujek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jakub Wujek SJ
Jakub Wujek SJ
Data i miejsce urodzenia 1541
Wągrowiec
Data i miejsce śmierci 27 lipca 1597
Kraków
rektor Akademii Wileńskiej
Okres sprawowania 1578-1580
Rektor Kolegium jezuickiego w Poznaniu
Okres sprawowania 1571-1578
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Inkardynacja Jezuici
Prezbiterat listopad 1568

Jakub Wujek SJ (ur. 1541 w Wągrowcu, zm. 27 lipca 1597 w Krakowie) – polski duchowny katolicki, jezuita, doktor teologii, rektor Akademii Wileńskiej, rektor kolegium jezuickiego w Poznaniu, autor przekładu Biblii na język polski.

Życiorys[edytuj]

Był synem Macieja Wujka. Wykształcenie początkowe uzyskał w rodzinnym Wągrowcu w szkole cystersów. Następnie kształcił się dalej w naukach humanistyczno-klasycznych na Śląsku. Był wybitnie uzdolniony, zwłaszcza językowo. Z polecenia rodziców w 1558 roku wrócił ze Śląska i udał się do Krakowa, tam dalej kształcił się w naukach klasycznych. W 1559 zdobył stopień bakałarza.

W Krakowie został nauczycielem w szkole biskupa krakowskiego Jakuba Uchańskiego, a kiedy ten został prymasem Polski wysłał Wujka jako opiekuna swoich bratanków do Wiednia do kolegium jezuickiego. Tu Wujek ukończył magisterium z filozofii, studia filozoficzne uzupełniając wykładami z matematyki i doskonaląc znajomość języka greckiego.

W Wiedniu w 1565 roku wstąpił do zakonu jezuitów, po nowicjacie rozpoczął studia teologiczne w Kolegium Rzymskim, gdzie uzyskał doktorat. Po dwóch latach w Rzymie powrócił do Polski do Pułtuska, gdzie był wykładowcą kolegium jezuickiego. Na kapłana został wyświęcony w roku 1568 w Pułtusku i od tego czasu poświęcił się intensywnej pracy kaznodziejskiej i pisarskiej. W latach 1571–1578 jako rektor organizował kolegium jezuickie w Poznaniu. W latach 1578–1580 był rektorem Akademii Wileńskiej. W latach 1579–1584 założył prowincję jezuicką w Koloszwarze w Siedmiogrodzie.

Zmarł 27 lipca roku 1597, a jego ciało spoczęło w podziemiach kościoła św. Barbary w Krakowie.

Twórczość[edytuj]

Wydał 2 większe dzieła pisarskie: Postyllę katoliczną (Postylla catholica, to iest Kazania na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, 1573), Postyllę mniejszą, a także „Żywoty”, „Pasję” i inne liczne publikacje.

W roku 1584 władze zakonu jezuitów zleciły mu przełożenie Pisma Świętego. Podstawą przekładu był łaciński przekład przypisywany św. Hieronimowi – tzw. Wulgata, usankcjonowana dekretem Soboru Trydenckiego jako oficjalny tekst Kościoła rzymskokatolickiego w 1546 roku.

Wujek wykorzystał Wulgatę lowańską (Antwerpia 1574), Poliglotę antwerpską (1569–1572), Novum Instrumentum omne, wydanie Teodora Bezy, być może tekst Roberta Estienny, przekład syryjski oraz rękopisy łacińskie. Pierwszeństwo dawał tekstowi łacińskiemu, który uważał za bardziej pewny[1].

W roku 1593 ukazał się przekład Nowego Testamentu, wydany z poprawkami i psalmami w 1594 roku. Pełny przekład został ukończony w roku 1595, ponieważ jednak oparty był na Wulgacie lowańskiej, jezuici zobowiązani byli dokonać rewizji przekładu celem dostosowania go do brzmienia Wulgaty klementyńskiej. Praca komisji rewizyjnej zajęła kilka lat i cały oficjalny przekład Biblii ukazał się dopiero dwa lata po śmierci Jakuba Wujka, w roku 1599. Wprowadzone przez komisję rewizyjną przekładu Wujka zmiany i poprawki były liczne i poważne, jednak mimo to przekład ten przeszedł do historii jako przekład Wujka.

Biblia Wujka zawiera objaśnienia rzeczowe oraz dogmatyczno-apologetyczne. Zawiera także odniesienia do tekstu oryginalnego, co ma duże znaczenie przy zwrotach błędnie podanych w tekście źródłowym przekładu – Wulgacie klementyńskiej.

Pod względem językowym Wujek korzystał z pracy swoich poprzedników. Przekład Wujka odznacza się ścisłością i wielostronnością: posiada język prosty i jasny, a jednocześnie poważny i dostojny. Przekład ten zastąpił Biblię Leopolity i pełnił rolę podstawowego polskiego przekładu katolickiego przez ponad trzy wieki. Kościoły protestanckie korzystały w tym czasie z przekładów z języków oryginalnych, takich jak Biblia brzeska (1563) a następnie Biblia gdańska (1636). Pierwszym katolickim tłumaczeniem Biblii z oryginału na język polski była dopiero Biblia Tysiąclecia.

Ważniejsze dzieła[edytuj]

  • Iudicium albo rozsądek niektórych katolików o Confessiej sędomierskiej, roku 1570 wydanej, Kraków 1570, drukarnia M. Szarffenberger
  • Brevis augustissimi ac summe venerandi sacrosanctae missae sacrificii... contra impium Francisci Stancari Mantuani scriptum, assertio, powst. 1571, wyd. Kolonia 1577, drukarnia A. Birckmann
  • Postilla catholica, to jest kazania na kożdą niedzielę i na kożde święto przez cały rok, cz. 1-2, Kraków 1573, drukarnia M. Siebeneicher; Postille catholicznej część trzecia... Przydane są i Żywoty niektórych... Przydana jest i Passia, Kraków 1575, drukarnia M. Siebeneicher; wyd. następne: poszerzone pt. Postilla Catholica. To iest Kazania na Ewangelie Niedzielne..., Kraków 1584, w zbiorach Opolskiej Biblioteki Cyfrowej (tu także: Apologia... i Passja...); Kraków 1868-1870; fragment pt. O obraziech – przedr. W. Tomkiewicz: "Pisarze polskiego Odrodzenia o sztuce", Wrocław 1955, Teksty Źródłowe do Dziejów Teorii Sztuki, t. 4
  • Czysciec to iest zdrowa a gruntowna nauka o modlitwach / o mszach / y iałmużnach za umarłe wierne: y o mękach czyscowych po śmierći, Poznań 1579, drukarnia J. Wolrab; wyd. następne: Kraków 1875
  • Postille mniejszej część pierwsza ozimia, to jest krótkie kazania albo wykłady Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto... Postille mniejszej część wtora letnia , Poznań 1579-1580, drukarnia J. Wolrab; wyd. następne pod zmienionymi tytułami: Poznań 1582 (razem z: Passia); Kraków 1590; Kraków 1596; Kraków 1605; Kraków 1617; Wrocław 1843; Warszawa 1870; Kraków 1871; Warszawa 1909:
    • przekł. czeski: Andrzej Modestyn, Litomyśl 1592; Praga 1629
    • przekł. litewski: Mikołaj Dauksza, Wilno 1599
    • przekł. niemiecki: wspomina o nim A. Brückner; Estreicher natomiast nie zna.
  • Dialysis, to jest rozwiązanie albo rozebranie Assercij Pana Jakuba Niemojewskiego, z dowodami jego naprzeciw jezuitom poznańskim wydanych. Napisane przez professory Collegium Poznańskiego Societatis Jesu, Poznań 1580, drukarnia J. Wolrab; fragmenty przedr. w: Wybór tekstów do dziejów kultury Wielkopolski, Poznań 1962
  • O Kościele Pana Chrystusowym prawdziwym rozprawa stateczna a dowodna. Z odpowiedzią na dowody przeciwne pana Jakuba Niemojewskiego. Napisana przez professory w Collegium Poznańskim Societatis Jesu, Poznań 1580, drukarnia J. Wolrab
  • Passia, to jest historia męki Pana naszego Jezusa Chrystusa, wyd. jako część Postylli większej, Kraków 1575, nie oddzielona jednak osobną paginacją, zob. Postilla catholica, to jest kazania na kożdą niedzielę i na kożde święto przez cały rok; wyd. następne jako włączona w tekst część Postylli mniejszej w edycji Kraków 1582; Kraków 1590, zob. Postille mniejszej część pierwsza ozimia, to jest krótkie kazania albo wykłady Ewangeliej na każdą niedzielę i na każde święto... Postille mniejszej część wtora letnia ; wyd. osobne: Poznań 1582, drukarnia J. Wolrab
  • Apologia, to jest Obrona postylle katolicznej przeciw sprosnym wykrętom i potwarzam postylle heretyckiej, w Krakowie wydanej Roku Pańskiego 1582, dołączona do wyd.: Postylla catholica..., Kraków 1584; zob. Postilla catholica, to jest kazania na kożdą niedzielę i na kożde święto przez cały rok; (osobno niewydana)
  • Passja, to jest historia męki i śmierci Pana naszego Jezusa Chrystusa, dołączona do wyd.: Postylla catholica..., Kraków 1584, s. 254-315; zob. Postilla catholica, to jest kazania na kożdą niedzielę i na kożde święto przez cały rok; osobna niewydana, (wbrew podobieństwu w tytule jest ona zupełnie różna od Passji przyłączonej do Postylli mniejszej)
  • De transsubstantiatione deisceptatio theologica... O transsubstanciaciej, to jest o przemienieniu istności w Najświętszym Sakramencie Eucharystijnym theologickie rozbieranie, Poznań 1589, drukarnia J. Wolrab (tekst drukowany synoptycznie po pol. i łac.)
  • Żywot i nauka Pana naszego Jezu Chrysta, Kraków 1597, drukarnia J. Siebeneicher (według Wielewickiego ma to być przekł. dzieła Janseniusa Concordia evangelica; przeczy temu Estreicher)
  • rozprawa J. Wujka, w której omawiał on m.in. polemikę Turriana i Skargi przeciw Wolanowi pt. De excudendis adversus haereticos libris – była w roku 1582 przedłożona do oceny przez niego generałowi Aquavivie (Alfonsowi Pisano?) w Rzymie; nie została ogłoszona; wydanie przygotował J. Sygański; po jego śmierci rozprawa zaginęła.

Przekłady[edytuj]

  • Prawdziwa sprawa o rozmowie albo disputaciej, którą miał pan Jakub Niemojewski w Warszawie na sejmie, przy zacnych ludziach, z Franciszkiem Toletem theologiem Societatis Jesu roku 1572. Wydana przez professory Collegium Poznańskiego Societatis Jesu, Poznań 1580, drukarnia J. Wolrab (według Estreichera, Wujek był wydawcą i tłumaczem)
  • O bóstwie Syna Bożego i Ducha Świętego... Przeciw starym i nowym żydom i machometanom, arianom, samosatenom, serwetianom, gentilistom, nowokrzczeńcom..., Kraków 1590, drukarnia A. Piotrkowczyk (przeróbka dzieła R. Bellarmina)
  • Nowy Testament Pana naszego Jezusa Christusa, Kraków 1593, drukarnia A. Piotrkowczyk (wyd. komentowane); wyd. następne: Kraków 1594 (tekst zmieniony, bez annotacji, przedr. w następnej edycji); Kraków 1605; Kraków 1617; Kraków 1621; Kraków 1647; pt. Biblia Nowego Testamentu, Chełmno 1772; wyd. Zgromadzenia Rossijskiego Biblijnego, Petersburg 1815; także Moskwa 1819; Poznań 1820; Lipsk 1830; Lipsk 1831; Lipsk 1832; Lipsk 1833; Lipsk 1837; Lipsk 1844; Lipsk 1848; Lipsk 1851; Warszawa 1852 (wyd. z dodatkiem Psalmów, drukarnia Misjonarzy angielskich); Lipsk 1854; Lipsk 1856; Lipsk 1858; Lipsk 1862; pt. Nowy Testament z komentarzami błędom wieku odpowiedniemi. Święty Mateusz, tomik 1, cz. 1, wyd. ks. S. Stojałowski, Kraków 1872 (edycja wycofana przez nakładcę i zniszczona; egz. w Bibliotece Jagiellońskiej i ks. W. Smereki); wyd. Brytyjskie Tow. Biblijne, Wiedeń 1875; także Wiedeń 1882-1883; Poznań 1887; wyd. Brytyjskie Tow. Biblijne, Wiedeń 1890; Wiedeń 1891; wyd. Brytyjskie Tow. Biblijne, Wiedeń 1892; Warszawa 1892; Poznań 1892-1893; Płock brak roku wydania; Kolonia 1895; Lipsk 1898; Warszawa 1900; wydania częściowe (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Warszawa 1908; także Warszawa 1909 (drukarnia w Krakowie); wyd. Brytyjskie Tow. Biblijne, Lipsk 1914; (Listy św. Pawła), Radom 1917; Kraków 1923; Kraków 1928; (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Poznań 1924; fragm. według edycji 1593 przedr. W. Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVIII wieku, Lwów 1928; także wyd. 2 Warszawa 1955; (cztery Ewangelie), Kraków 1931; Kraków 1936; (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Kraków 1936; wyd. Towarzystwo Biblijne (pt. Życie Pana naszego...), Warszawa 1937; Kraków 1939; (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Kraków 1939; (Ewangelie), Warszawa 1939; (cztery Ewangelie), Mikołów Śląski 1939; (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Jerozolima 1941; (pt. Święta Ewangelia..., Dzieje Apostolskie), Rzym 1942; (pt. Święta Jezusa Chrystusa Ewangelia według Jana...), wyd. 2 Budapeszt, około 1942; Kraków 1949; (Ewangelie, Dzieje Apostolskie), Kraków 1949; Kraków 1955, (według J. Gołąba należy odróżnić 3 red. przekładu: a) z roku 1593, b) z roku 1594, bliższy Wulgacie, c) z roku 1599 wyd. razem z Biblią po śmierci Wujka, oprac. przez komisję zakonu jezuitów z J. Rabem na czele)
  • Ewangelie i epistoły..., Kraków 1593; wyd. następne ze zmienionymi tytułami: Kraków 1611; Kraków 1616; Kraków 1617; Kraków 1626 (cz. 2 ma osobny tytuł: Ewangelie i epistoły na dni postne powszechne i na niektóre inne święta, w pierwszej Postylce opuszczone); także Kraków 1636 (według A. Jochera; w tym wyd. egzemplarz cz. 1 nieznany); Sandomierz 1637 (edycja wątpliwa); Kraków 1651 (wyd. cz. 1-2 oraz: Przydatek Lekcii i Ewangelii świąt uroczystych, Passiej Wielkopiątkowej i nauki chrześciańskiej katholickiej początków); Kraków 1665 (cz. 2 tej edycji prawdopodobnie wyd. Kraków 1672); Kraków 1685; Kraków 1689 (cz. 2 tej edycji wyd. Kraków 1692); Wilno 1713 9 (cz. 1-2); Kraków 1713; Kalisz 1734; Lublin 1758; Lwów 1760; Kalisz 1763; Sandomierz 1764; Wilno 1765; Poznań 1767; Wilno 1787; Poczajów 1790; Połock 1802; Częstochowa 1808; Warszawa 1811; Warszawa 1814; Częstochowa 1819; (Kraków) 1827; Gniezno 1880, (według F. Siarczyńskiego pierwsze wyd. miało się ukazać w Wilnie w roku 1579, co według Estreichera jest wątpliwe)
  • Psałterz Dawidów, Kraków (1584), drukarnia A. Piotrkowczyk (przekł. prozą); wyd. następne: Kraków 1616; Kraków 1626; brak miejsca wydania 1688; pt. Księgi Psalmów Dawidowych, Kraków 1714 (tekst łac. i pol.); pt. Najpoważniejsze i najdawniejsze Kościoła Bożego nabożeństwo... to jest Psałterz Dawidów; Wilno 1764; (przedr. edycji 1714), Zamość 1765; wyd. według tekstu Biblii z roku 1599, Warszawa 1777; szereg wydań cerkiewno-ruskich z tekstem polskim w: 1775, 1778, 1789 i 1798; przedr. edycji 1777: Poczajów 1819; pt. Psałterz, czyli Księga Psalmów, Kraków 1872 (tekst z roku 1599); Lwów 1882 (tekst łac. i pol.); Wilno 1892 (tekst z roku 1599); pt. Księgi Psalmów, Lipsk 1896 (tekst z roku 1599); pt. Dawida Księga Psalmów, Warszawa 1909 (tekst z roku 1599); pt. Wykład Psałterza Dawidowego, Sandomierz 1916 (tekst z roku 1599); Sandomierz 1930 (tekst łac. i pol.)
  • Officium abo Godziny Błogosławionej Panny Mariej, Kraków (1596?); wyd. następne: Kraków 1598; brak miejsca i roku wydania (drukarnia A. Piotrkowczyk); Kraków 1653 (przekł. z łaciny; egz. pierwodruku nieznany)
  • Biblia to iest Księgi Starego y Nowego Testamentv..., Kraków 1599, drukarnia Łazarzowa, (Biblia... została wyd. w 2 lata po śmierci tłumacza; do druku przygotowana przez komisję zakonu jezuitów, w składzie m.in.: S. Grodzicki, J. Brant, A. Radzimiński i M. Łasius, którzy dostosowując tekst ściśle do Wulgaty poczynili dość duże zmiany w tekście pierwotnym, tworząc niejako jego nową redakcję; następne wyd. były przedr. edycji poprawionej); wyd. następne: Wrocław 1740; pt. Biblia Sacra latino polonica Vulgatae, Wrocław 1771; Wrocław 1816 (nakład z roku 1771 opatrzony nową kartą tytułową); nakł. Towarzystwa Biblijnego Warszawskiego, Warszawa 1821; Lipsk 1838-1839; Lwów 1839-1840; Wrocław 1843; Lipsk 1844-1846; Lipsk 1858; Lipsk 1860; pt. Biblia łacińsko-polska, czyli Pismo św. Starego i Nowego Testamentu, Wilno 1861-1864; Lipsk 1862; Warszawa 1873-1875 (drukarnia w Lipsku); wyd. Zgromadzenie Rosyjskie Biblijne, Moskwa 1882; Warszawa 1885-1887 (przedr. z wyd. wileńskiego 1861-1864); Warszawa 1893-1895; Wilno 1896-1898 (przedr. z wyd. 1861-1864); Warszawa 1898; wyd. Towarzystwo Biblijne, Wiedeń 1899 (drukarnia w Lipsku); Toledo (stan Ohio, USA) 1899; Wilno 1907-1909 (według wyd. z lat 1861-1864); Warszawa 1909; wyd. częściowe, Mikołów 1909-1912; wyd. częściowe, Kuźnice 1909-1912; wyd. Brytyjskie Tow. Biblijne, Warszawa 1928; pt. Pismo św. ..., t. 1-4: Stary Testament, t. 5: Nowy Testament, Poznań 1926-1932 (wyd. nieukończone); fragmenty przedr. W. Taszycki Wybór tekstów staropolskich XVI-XVIII wieku, Lwów 1928; także wyd. 2 Warszawa 1955; pt. Pismo święte Starego i Nowego Testamentu, Kraków 1935; także wyd. częściowe, Londyn 1945; Pismo Święte Starego Testamentu. Tekst poprawił... S. Styś, Kraków 1956.

Listy i materiały[edytuj]

  • Listy z lat 1569-1596 do przełożonych zakonu: F. Sunieriusa, F. Borgiasza, L. Magiusa, H. Natalusa, E. Mercurianusa i O. Monareusa oraz od S. Warszewickiego i J. Uchańskiego, wyd. J. Sygański "Korespondencja księdza Jakuba Wujka z Wagrówca z lat 1569-1596. Podług autografów", Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznania, t. 44 (1917)
  • Do Franciszka Borgiasza, dat. z Pułtuska: 1 lipca i 20 września 1569, 30 września 1570; do Klaudiusza Aquavivy, dat. Albae Juliae: 17 maja, 21 sierpnia i 25 listopada 1588, wyd. J. Poplatek „Obecny stan badań nad życiem J. Wujka”, Polonia Sacra 1950, zeszyt 1-4
  • Listy, wyd. A. Veress "Epistolae et acta Jesuitarum Transylvanaie temporibus principum Bathory 1571-1613", Wiedeń 1911 – Budapeszt 1913, Fontes Rerum Transsylvanicarum, t. 1-2
  • Od J. Uchańskiego, dat. w Warszawy 20 września 1574; od K. Aquavivy, dat. z Rzymu jesienią roku 1592, wyd. J. Poplatek "Obecny stan badań nad życiem J. Wujka", Polonia Sacra 1950, zeszyt 1-4
  • Autobiografia, z rękopisu Archiwum Societatis Jesu w Rzymie wyd. Polonia Sacra 1950, zeszyt 1-4
  • Pro Johanne Wolrab, typographo Posnaniensi privilegium (przez Stefana Batorego na wydawanie Postylli mniejszej J. Wujka), dat. w Warszawie 28 grudnia 1579, wyd. T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego, t. 2, Warszawa 1904, s. 27-28.

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

  • Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 419-424

Linki zewnętrzne[edytuj]