Jan Henryk Rosen

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jan Henryk Rosen
Ilustracja
Jan Henryk Rosen na fotografii Jana Alojzego Neumana z lat 30. XX w.
Data i miejsce urodzenia 25 lutego 1891
Warszawa
Data i miejsce śmierci 22 sierpnia 1982
Arlington, Stany Zjednoczone
Narodowość polska
Dziedzina sztuki malarstwo
Ważne dzieła
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941) Złoty Wawrzyn Akademicki Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Krzyż Wojenny 1914-1918 (Francja) Military Medal (Wielka Brytania)

Jan Henryk (de) Rosen (ur. 25 lutego 1891 w Warszawie, zm. 22 sierpnia 1982 w Arlington w Stanach Zjednoczonych) – polski malarz, znany z cyklu malowideł ściennych o tematyce nowotestamentalnej w katedrze ormiańskiej we Lwowie oraz z szeregu dzieł plastycznych o tematyce sakralnej, zrealizowanych w Stanach Zjednoczonych dla tamtejszych kościołów.

Nigdy nie założył rodziny[1].

Życiorys i twórczość[edytuj | edytuj kod]

Pobyt za granicą[edytuj | edytuj kod]

Jan Henryk Rosen był synem malarza batalisty Jana Bogumiła Rosena, który wykształcenie zdobył w Warszawie, Monachium i Paryżu[2]. Od ojca nauczył się malowania oraz dokładności w przedstawianiu detali (zawsze korzystał z wzorów, zwykle ze zdjęć i ilustracji książkowych)[3]. Matką była Wanda z domu Hantke (córka Bernarda). Obie rodziny wywodziły się kręgów oświeconych Żydów, ochrzczonych w wyznaniu ewangelicko-reformowanym. Miał dwie siostry: Marię i Zofię (1897–1975) – późniejszą rzeźbiarkę.

Między rokiem 1893 a 1894 Rosenowie przeprowadzili się do Paryża, gdzie Jan Henryk uczęszczał do Lycée Carnot (przypuszczalnie w latach 1897–1902). W 1903 roku przeszedł na katolicyzm. Około roku 1904 wyjechał z matką i siostrami do Montreux w Szwajcarii, gdzie kontynuował naukę w miejscowej szkole[4], a później w Collège St.-Michel we Fryburgu, w gimnazjum w Lozannie (1907–1909), w którym zdał maturę. W latach 1909–1911) studiował (przez trzy semestry) na wydziale humanistycznym Uniwersytetu w Lozannie. W roku akademickim 1911/1912 studiował na Sorbonie. Interesował się literaturą. W latach 1912–1913 był sekretarzem redakcji magazynu La Revue. Jego redaktor naczelny, Jean Finot (Jan Finckelhaus) był zaprzyjaźniony z rodziną Rosenów. W La Revue Jan Henryk Rosen opublikował dwa teksty. Publikował także artykuły w innych pismach. Przez krótki okres (około dwa lata) był redaktorem naczelnym założonego przez siebie pisma literackiego La Vasque (używał wówczas nazwiska Jean Henri de Rosen). W latach 1913–1914 uczył się malarstwa w pracowni Luc-Oliviera Mersona[5].

W Paryżu zastał go wybuch I wojny światowej[6]. W pierwszych dniach wojny wstąpił jako ochotnik do armii francuskiej, walcząc w jej szeregach pod Ypres i nad Sommą. w 1917 roku, jako podporucznik armii francuskiej wstąpił do tworzącej się we Francji armii polskiej. W latach 1919–1920 pełnił funkcję doradcy wojskowego przy Lidze Narodów w Genewie, z którego to stanowiska został usunięty za sprzyjanie Narodowej Demokracji[7].

Powrót do Polski[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie do Polski dostał przydział do 9 Pułku Ułanów w Brodach, ale wkrótce odszedł ze służby. W 1922 roku zaczął pracować w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Równocześnie uczęszczał do Miejskiej Szkoły Sztuk Zdobniczych i Malarstwa, studiując pod kierunkiem Jana Kauzika[8]. W 1923 roku postanowił poświęcić się malarstwu. W tym celu wyjechał na wieś, do majątku wuja. Jednak już wcześniej, w listopadzie 1922 roku zadebiutował w Zachęcie prezentując jeden obraz – Żywot św. Franciszka z Asyżu. W roku następnym wziął udział w zbiorowej wystawie Grupy 12, w trakcie której prawdopodobnie zaprezentował tryptyk Św. Antoni Padewski, przekazany później do kościoła karmelitów[9].

Wnętrze katedry ormiańskiej z malowidłami Rosena

W 1925, również w Zachęcie zaprezentował publiczności dwanaście obrazów, zainspirowanych scenami ze Złotej legendy Jakuba de Voragine. Nieprzeciętny talent młodego artysty w dziedzinie sztuki sakralnej zwrócił uwagę abpa Józefa Teodorowicza, zwierzchnika archidiecezji ormiańskokatolickiej we Lwowie w okresie, kiedy trwała restauracja zabytkowej katedry ormiańskiej[10]. Otrzymał od arcybiskupa zamówienie na wykonanie malarskiej dekoracji jej wnętrza. W pierwszym etapie (1925–1927) zrealizował wielkoformatowe malowidła ścienne w nawie głównej łącząc je harmonijnie z architekturą wnętrza. Najpierw powstało Ścięcie św. Jana Chrzciciela, a po nim Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny, Ofiara Abrahama i Pogrzeb św. Odilona. Tematycznym uzupełnieniem malowideł były witraże, również zaprojektowane przez Rosena, a wykonane w zakładzie F. Białkowskiego w Warszawie[11]. W drugim etapie (1927–1929) wykonał malowidła ścienne w prezbiterium: Ustanowienie Najświętszego Sakramentu, Ukrzyżowanie i Hołd pasterzy betlejemskich. Spotkały się one z pozytywnym przyjęciem przez odwiedzających świątynię, zostały również wysoko ocenione przez większość historyków sztuki[12]. I tu również dopełnieniem wystroju były zaprojektowane przez niego witraże, które ozdobiły okna transeptu[13].

W 1930 roku Jan Henryk Rosen został profesorem Katedry Rysunku Figuralnego na Politechnice Lwowskiej; w 1934 roku, w wyniku reformy oświaty katedrę zlikwidowano[14]. Równolegle kontynuował działalność malarską, realizując kolejne malowidła, między innymi dla: rzymskokatolickiego seminarium duchownego we Lwowie (1929, już po zakończeniu prac w katedrze ormiańskiej), kaplicy Jana III Sobieskiego przy kościele św. Józefa na Kahlenbergu pod Wiedniem (1931), kaplicy papieskiej w Castel Gandolfo (1933), Pawilonu Polskiego na Międzynarodowej Wystawie Prasy Katolickiej w Watykanie (1936, fryz) i kościele św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej (1936, malowidło ścienne i cztery witraże)[14]. W 1937 roku zaprojektował nową polichromię w kościele Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Lesku, namalował również dwa obrazy (Chrystus na morzu i Hołd Maryi) w prezbiterium oraz herby wszystkich darczyńców kościoła na ścianie nad chórem muzycznym[15].

Wyjazd do Stanów Zjednoczonych[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec 1937 roku Rosen w poszukiwaniu pracy wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie pozostał aż do śmierci[14].

W 1939 roku na zaproszenie Ambasadora RP w Stanach Zjednoczonych Jerzego Potockiego przyjechał do Waszyngtonu, aby namalować murale w budynku ambasady oraz wykonać dekoracje polskiego pawilonu na Wystawie Światowej w Nowym Jorku[16]. W latach 1939–1949 był wykładowcą sztuki sakralnej na waszyngtońskim The Catholic University of America, od którego w 1957 roku otrzymał tytuł doctor honoris causa[14]. W drugiej połowie lat 40. stworzył szereg dekoracji dla katedry Łaski Bożej w San Francisco, w tym: mural w Kaplicy Bożego Narodzenia (1946), skrzydła starego ołtarza głównego (1949) i cykl murali w nawach, przedstawiających świętych, królów i biskupów[17].

W latach 50. był konsultantem Episkopatu USA ds. ikonografii i wznoszonego wówczas w Waszyngtonie Narodowego Sanktuarium Niepokalanego Poczęcia[14]. W 1965 roku stworzył mozaikę w kopule katedry św. Ludwika w Saint Louis[18]. Mozaika ta, mająca 14 000 ft² (około 1300 m²) powierzchni, jest prawdopodobnie największa na świecie[16].

W ciągu 45 lat swego pobytu w Stanach Zjednoczonych Rosen zrealizował blisko 50 grup malowideł ściennych i mozaik w kościołach różnych wyznań oraz w budynkach publicznych[14].

W 1980 roku namalował na prośbę papieża Jana Pawła II obraz Św. Stanisław, znajdujący się w Castel Gandolfo[19].

Zmarł w ubóstwie w 1982 roku w Arlington koło Waszyngtonu. Pochowany został, zgodnie ze swoim życzeniem, na miejscowym Columbia Gardens Cemetery. W Alei Zasłużonych cmentarza przy Narodowym Sanktuarium Matki Bożej Częstochowskiej w Doylestown postawiono pomnik ku jego czci, zaprojektowany przez rzeźbiarza Gordona Kraya[20].

Inspiracje[edytuj | edytuj kod]

Podłożem sztuki Rosena była jego głęboka religijność. Krytycy sztuki i historycy doszukiwali się jego inspiracji w twórczości takich malarzy jak: Rogier van der Weyden, Gerard David, Edward Burne-Jones, Dante Gabriel Rossetti i Ford Madox Brown (Julian Zachariewicz), czy w sztuce bizantyńskiej i w secesji (Mirosława Zakrzewska-Dubasowa)[21]. Historyk sztuki kościelnej, Mieczyslaw Skrudlik w artykule Nowe wystawy w Zachęcie, kolekcja prac Jana Henryka Rosena, opublikowanym 15 września 1925 roku w Gazecie Porannej wskazał na malarstwo średniowieczne jako jedną z inspiracji artysty[22]. Joanna Wolańska wśród tych, którzy wywarli wpływ na religijny charakter malarstwa Rosena wymienia szereg postaci ze świata nauki i literatury. Pierwszą z nich jest francuski pisarz i krytyk sztuki Joris-Karl Huysmans i jego dwie powiesci, W drodze i Katedra, napisane po nawróceniu się ich autora na katolicyzm[23]. Jej zdaniem pod wpływem lektury tych powieści Rosen zainteresował się żywotami świętych, przede wszystkim tych, które znajdują się w Złotej legendzie. Drugą osobistością, która wywarła wpływ na twórczość Rosena był – również francuski –historyk sztuki średniowiecznej, Émile Mâle, na którego wykłady Rosen uczęszczał podczas swoich studiów na Sorbonie[24]. Sam Rosen wśród swoich nauczycieli wymienił dwóch uczonych niemieckich: Karla Volla i Hugona von Tschudiego, którzy około roku 1911 byli zatrudnieni w Monachium, gdzie najprawdopodobniej przebywał i Rosen[25].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Był kawalerem Krzyża Orderu Virtuti Militari, Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski (20 stycznia 1977)[26], Krzyża Walecznych, francuskiej Legii Honorowej i Croix de Guerre oraz brytyjskiego Military Medal for Bravery in the Field.

5 listopada 1938 roku na wniosek Polskiej Akademii Literatury „za wybitne zasługi dla polskiej sztuki w ogóle” został odznaczony Złotym Wawrzynem Akademickim[27].

Niektóre prace[edytuj | edytuj kod]

Podczas pobytu w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Witraż Jana Henryka Rosena w Muzeum Historycznym we Lwowie
  • malowidła ścienne w katedrze ormiańskiej we Lwowie (1925–1929):
    • prezbiterium: Ustanowienie Najświętszego Sakramentu, Ukrzyżowanie, Pokłon pasterzy[28]
    • nawa: Ofiara Abrahama, Zwiastowanie Najświętszej Marii Panny, Gloryfikacja (Ścięcie) św. Jana Chrzciciela, Pogrzeb św. Odilona, Święci Wspomożyciele (14 scen)[28]
  • freski w baptysterium kościoła św. Marii Magdaleny we Lwowie (zniszczone po zamianie baptysterium na toalety w czasach przynależności Lwowa do ZSRR)
  • freski w kościele ss. Karmelitanek we Lwowie
  • malowidła w kaplicy rzymskokatolickiego seminarium duchownego obrządku łacińskiego we Lwowie (1929)[14]
  • freski w kaplicy pałacu arcybiskupów łacińskich we Lwowie
  • freski w kaplicy Wyższego Seminarium Duchownego w Przemyślu (1936)[1]
  • fresk św. Krzysztofa i witraże św. Jana Nepomucena, Mikołaja, Rafała Archanioła i Juliana Miłosiernego w kościele św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej
  • polichromia kaplicy Jana Sobieskiego przy kościele św. Józefa na wzgórzu Kahlenberg w Wiedniu (1931)[14]
  • polichromia w kościele Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Załużu[29]
  • Obrona Częstochowy i Cud nad Wisłą, malowidła w kaplicy letniej rezydencji papieskiej w Castel Gandolfo (1934)

Podczas pobytu za granicą[edytuj | edytuj kod]

  • malowidła w Katedrze Narodowej w Waszyngtonie, w tym Złożenie Chrystusa do grobu (1938)[1]
  • mural Chwała oręża polskiego w Ambasadzie RP w Waszyngtonie (1939; niedokończony)[16]
  • mozaika w katedrze w Saint Louis (1965)[16]
  • freski w katedrze Łaski Bożej w San Francisco (1946–1950)[17]
  • mozaika Chrystus Pantokrator (największe tego typu na świecie przedstawienie Chrystusa) w katolickim Narodowym Sanktuarium Niepokalanego Poczęcia w Waszyngtonie (1959)[30]
  • mozaiki w katolickiej katedrze św. Mateusza Apostoła w Waszyngtonie: w kaplicy Najświętszego Sakramentu[31] i w kaplicy chrzcielnej[32]
  • malowidło przedstawiające św. Józefa z Kupertynu w refektarzu klasztoru św. Józefa z Kupertynu w Ellicott City, niedaleko Waszyngtonu
  • malowidło przedstawiające św. Franciszka z Asyżu błogosławiącego św. Antoniego Padewskiego w klasztorze św. Antoniego – Prowincjałacie Franciszkanów w Ellicott City
  • malowidła przedstawiające Chrystusa Króla, Matkę Bożą Królową Zakonu Serafickiego, stygmatyzację św. Franciszka z Asyżu, św. Bonawenturę, św. Jana Chrzciciela oraz nawrócenie Szawła – św. Pawła Apostoła w kaplicy radiowego ośrodka Godziny Różańcowej Ojca Justyna (Father Justin Rosary Hour) w Athol Springs koło Buffalo
  • malowidło na płótnie The Divine Healer wykonane w 1941 roku dla nieistniejącego już Wesley Memorial Hospital, obecnie znajdujące się na parterze holu głównego (wejście od East Erie Street) szpitala Northwestern Memorial Hospital w centrum Chicago. (Na skutek przebudowy holu w 2013 roku obraz został usunięty)
  • dekoracja kaplicy św. Tomasza z Akwinu (w tym 30-metrowy mural Pochodzenie Prawdy) w St. Catherine’s Academy w Anaheim (1958)[33]
  • W 2014 roku podczas prac remontowych w klasztorze o.o. Bernardynów w Radecznicy został odnaleziony zamurowany w kanale wentylacyjnym obraz św. Antoniego pędzla Rosena. Obraz został poddany renowacji po czym wystawiony 26 grudnia tego samego roku na widok publiczny w kościele[34]

Malowidła ścienne Rosena w katedrze ormiańskiej[edytuj | edytuj kod]

Dzieła Rosena zrealizowane za granicą[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Maria Zakrzewska w: Internetowy Polski Słownik Biograficzny: Jan Henryk Rosen (ang.). www.ipsb.nina.gov.pl. [dostęp 2018-04-11].
  2. Wolańska 2010 ↓, s. 147.
  3. Wolańska 2010 ↓, s. 148.
  4. Wolańska 2010 ↓, s. 149.
  5. Wolańska 2010 ↓, s. 150–151.
  6. Wolańska 2010 ↓, s. 160.
  7. Smirnow 2002 ↓, s. 148–149.
  8. Smirnow 2002 ↓, s. 149.
  9. Wolańska 2010 ↓, s. 161–162.
  10. Smirnow 2002 ↓, s. 147.
  11. Smirnow 2002 ↓, s. 149–153.
  12. Smirnow 2002 ↓, s. 161.
  13. Smirnow 2002 ↓, s. 165.
  14. a b c d e f g h Wolańska 2010 ↓, s. 166.
  15. Parafia pw. Nawiedzenia NMP w Lesku: Parafia Rzymskokatolicka w Lesku – Historia Parafii. lesko.przemyska.pl. [dostęp 2018-04-09].
  16. a b c d Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Poland: Art in the Embassy: Jan Henryk de Rosen's Mural, Lost & Found (ang.). washington.mfa.gov.pl. [dostęp 2018-04-08].
  17. a b Michael Lampen, Grace Cathedral's Archivist: John De Rosen: Mural Master (ang.). www.gracecathedral.org. [dostęp 2018-04-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2002-10-06)].
  18. Cathedral Basilica: History of the Cathedral Basilica (ang.). cathedralstl.org. [dostęp 2018-04-08].
  19. Muzeum Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego: Jan Henryk Rosen. www.portal.muzeumjp2.pl. [dostęp 2018-04-08].
  20. Mary Lubienski Flanagan w: Polish American Arts Association of Washington, DC: Remembering Jan Henryk de Rosen (ang.). www.paaa.us. [dostęp 2018-04-10].
  21. Smirnow 2002 ↓, s. 171.
  22. Smirnow 2002 ↓, s. 172.
  23. Wolańska 2010 ↓, s. 154–156.
  24. Wolańska 2010 ↓, s. 157–158.
  25. Wolańska 2010 ↓, s. 151–152.
  26. Komunikat o nadaniu Orderu Odrodzenia Polski. „Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej”, s. 27, nr 4 z 31 grudnia 1977. 
  27. M.P. z 1938 r. Nr 258, poz. 606 dz. 5.
  28. a b Wolańska 2010 ↓, s. 175.
  29. Ewa Śnieżyńska-Stolot, Franciszek Stolot: Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. I: Województwo krośnieńskie (zeszyt 2: Lesko, Sanok, Ustrzyki Dolne i okolice). Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1982, s. 157. ISBN 83-221-0158-9.
  30. Opoka.org.pl: Polska obecność w Amerykańskim Narodowym Sanktuarium Maryjnym. opoka.org.pl. [dostęp 2018-04-07].
  31. Cathedral of Saint Matthew the Apostle: Blessed Sacrament Chapel (ang.). www.stmatthewscathedral.org. [dostęp 2018-04-07].
  32. Cathedral of Saint Matthew the Apostle: Baptistry and Nave (ang.). www.stmatthewscathedral.org. [dostęp 2018-04-07].
  33. St. Catherine's Academy: History (ang.). www.stcatherinesacademy.org. [dostęp 2018-04-09].
  34. Gmina Radecznica: Odnaleziono obraz Św. Antoniego. gminaradecznica.pl. [dostęp 2018-04-11].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]