Iona Jakir
![]() | |
![]() | |
Pełne imię i nazwisko |
Iona Emanuiłowicz Jakir |
---|---|
Data i miejsce urodzenia |
3 sierpnia?/15 sierpnia 1896 |
Data i miejsce śmierci | |
Przebieg służby | |
Lata służby |
1918–1937 |
Siły zbrojne | |
Główne wojny i bitwy | |
![]() | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() |
Iona Emmanuiłowicz Jakir (ros. Иона Эммануилович Якир, ur. 3 sierpnia?/15 sierpnia 1896 w Kiszyniowie, zm. 12 czerwca 1937 w Moskwie) – radziecki wojskowy, uczestnik wojny domowej w Rosji i wojny polsko-bolszewickiej, komandarm I rangi Armii Czerwonej, ojciec Piotra Jakira[1].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Dzieciństwo i wczesna młodość
[edytuj | edytuj kod]Pochodził z rodziny żydowskiej z Kiszyniowa; jego ojciec był aptekarzem. Ukończył szkołę realną Karczewskiego w rodzinnym Kiszyniowie. W 1914 r. podjął studia w zakresie chemii na uniwersytecie w Bazylei, które kontynuował na politechnice w Charkowie do roku 1915 (musiał wrócić do Rosji z powodu wybuchu I wojny światowej). Następnie pracował jako tokarz w fabryce zbrojeniowej w Odessie (w zastępstwie za obowiązkową służbę wojskową)[2]. We frakcji bolszewickiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji działał od kwietnia 1917 r[3]. Po rewolucji lutowej i obaleniu caratu prowadził agitację antywojenną wśród żołnierzy 5 Zaamurskiego pułku przebywającego w Kiszyniowie[2].
Rewolucja i wojna domowa w Rosji
[edytuj | edytuj kod]Po przewrocie bolszewickim (rewolucji październikowej) został w grudniu 1917 r. wybrany członkiem Rady robotniczej i żołnierskiej guberni besarabskiej, członkiem komitetu gubernialnego SDPRR(b) i członkiem besarabskiego komitetu rewolucyjnego. Na czele oddziału Czerwonej Gwardii w styczniu 1918 r. brał udział w walkach w Kiszyniowie między besarabskimi bolszewikami i ich zwolennikami a interweniującymi wojskami rumuńskimi[2]. Po klęsce bolszewików w Kiszyniowie dowodził oddziałem czerwonych w Tyraspolu, walcząc z wojskami austro-węgierskimi i wycofując się dalej na wschód[2]. W marcu tego samego roku został ranny pod Jekaterynosławiem[2].
Po powrocie do czynnej służby został wybrany członkiem partyjnego komitetu gubernialnego w Woroneżu oraz wyznaczony najpierw na komisarza odcinka poworińskiego (lipiec 1918 r.), następnie we wrześniu 1918 r. na komisarza południowego odcinka oddziałów osłony. Uczestniczył w walkach z białymi Kozakami dońskimi Piotra Krasnowa[2][3]. Od października 1918 r. był członkiem rady rewolucyjno-wojskowej 8 Armii, dowodził grupą wojsk w rejonie Ostrogożska i Lisków[2], na odcinku frontu, gdzie biali najbardziej zbliżyli się do mającego istotne znaczenie strategiczne Woroneża[4]. Za odniesione w grudniu 1918 r. sukcesy został odznaczony po raz pierwszy orderem Czerwonego Sztandaru[2][3]. Uczestniczył w przeprowadzaniu represji wymierzonych w Kozaków dońskich (rozkozaczanie) zadekretowanych przez Komitet Centralny WKP (b)[2].
W czerwcu 1919 r. został dowódcą nowo sformowanej w rejonie Odessy 45 dywizji strzeleckiej[2][3]. Od sierpnia do października 1919 r. dowodził Południową Grupą Wojsk 12 Armii, złożoną z 45, 47 i 58 dywizji[5]. W obliczu fatalnego stanu dyscypliny w grupie wojsk, zwłaszcza w 58 dywizji, po zajęciu przez Siły Zbrojne Południa Rosji Chersonia i Mikołajowa w sierpniu 1919 r. zrezygnował z obrony Odessy przed dużo słabszymi liczebnie (mającymi jednak wsparcie grupy okrętów) oddziałami białych[6]. Rada rewolucyjno-wojskowa Grupy Południowej uznała, że przy posiadanych siłach niemożliwe będzie równoczesne toczenie walk przeciwko białym, chłopskim powstańcom w regionie odeskim, Armii Czynnej URL, a potencjalnie także interwencji rumuńskiej od strony Besarabii[6]. Odessa została zajęta przez białych 24 sierpnia[7]. Grupa Południowa pod dowództwem Jakira, okrążona przez różnych przeciwników, w trzytygodniowym marszu we wrześniu 1919 r. przemieściła się z rejonu Birzuli i Golty w kierunku Żytomierza oraz Kijowa[2]. Za te działania Iona Jakir otrzymał po raz drugi order Czerwonego Sztandaru[2].
Od listopada 1919 r. do kwietnia 1920 roku następnego ponownie był dowódcą 45 Dywizji Strzeleckiej. Od marca do września 1920 r., w czasie wojny polsko-bolszewickiej, dowodził kolejno Fastowską, Złoczowską i Lwowską Grupą Wojsk Frontu Południowo-Zachodniego (w polskiej historiografii grupa Jony Jakira), a ostatecznie 14 armią[2]. Podczas kontrofensywy, jaka nastąpiła po polskiej wyprawie kijowskiej, dowodził dywizją w bitwach pod Płoskirowem i Wołoczyskami[8]. W 1920 r. został odznaczony orderem Czerwonego Sztandaru po raz trzeci[8].
Dalsza służba w Armii Czerwonej
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/%D0%AF%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%99%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%97%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.jpg/220px-%D0%AF%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%99%D0%BE%D0%BD%D0%B0_%D0%95%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%D1%97%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87.jpg)
W latach 1921–1923 dowodził wojskami Rejonu Krymskiego Kijowskiego Okręgu Wojskowego[2]. Początkowo był dowódcą i komisarzem 3 Kazańskiej dywizji strzeleckiej[8], zaś od września 1923 r. był dowódcą i komisarzem 14 korpusu strzeleckiego, zaś w grudniu tego samego roku został dowódcą sił zbrojnych Ukrainy i Krymu[2]. Brał udział w przygotowaniu działań przeciwko ukraińskiemu wypadowi pod dowództwem gen. Jurka Tiutiunnyka z terytorium Rumunii i Polski w 1921 r.[8] W latach 1924–1925 był szefem Głównego Zarządu Uczelni Wojskowych Armii Czerwonej (RKKA). Od listopada 1925 do maja 1937 r. był dowódcą Ukraińskiego, a później Kijowskiego Okręgu Wojskowego[2]. W latach 1927–1928 studiował na niemieckiej Wyższej Akademii Sztabu Generalnego, gdzie wystąpił również z wykładami nt. wojny domowej w Rosji[2].
W latach 1930–1934 był członkiem Rewolucyjnej Rady Wojennej ZSRR, a od 1936 r. – członkiem Rady Wojskowej Ludowego Komisariatu Obrony ZSRR. Delegat X, XI i XII zjazdu RPK(b) oraz XIV-XVII zjazdu WKP(b). W 1930 r. został kandydatem na członka KC, zaś cztery lata później – członkiem KC WKP(b)[2]. Był członkiem Centralnego Komitetu Wykonawczego (CIK ZSRR), zasiadał także w Biurze Politycznym Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy[2].
W 1935 r. był jednym z pierwszych radzieckich dowódców, którym nadano stopień komandarma I rangi[2]. Brał znaczący udział w przeprowadzeniu manewrów Armii Czerwonej w 1935 i w 1936 r.[2]
Aresztowanie, proces i śmierć
[edytuj | edytuj kod]W okresie wielkiej czystki 28 maja 1937 r. został aresztowany przez NKWD[9]. Jakir został wezwany przez komisarza obrony ZSRR Klimienta Woroszyłowa do Moskwy, jednak nigdy tam nie dotarł - aresztowano go w drodze w pociągu służbowym na stacji w Briańsku[10]. Kilka dni przed aresztowaniem został odwołany z funkcji dowódcy Kijowskiego Okręgu Wojskowego i mianowany dowódcą okręgu Leningradzkiego, a następnie Zakaukaskiego[11]. 31 maja usunięto go z wojska, zaś dzień później także z partii[11].
Poddany brutalnemu śledztwu[3][12], przyznał się do prowadzenia w Armii Czerwonej działalności kontrrewolucyjnej, dążenia do restauracji kapitalizmu z pomocą Niemiec i Japonii, szkodnictwa w zakresie produkcji i magazynowania broni oraz techniki wojskowej, szpiegostwa i wydania tajemnicy wojskowej[12]. Został również obciążony wymuszonymi zeznaniami aresztowanego jeszcze przed nim dowódcy 8 Samodzielnej Brygady Zmechanizowanej komkora Dmitrija Szmidta, o którego zwolnienie bez powodzenia się starał wiosną 1937 r[13]. Z kolei wymuszone zeznania Jakira ze śledztwa stały się jedną z podstaw do oskarżenia o działalność antyradziecką Wsewołoda Bałyckiego, ludowego komisarza spraw wewnętrznych Ukraińskiej SRR, aresztowanego w lipcu 1937 r. Bałycki, również poddany brutalnemu śledztwu, zeznał w lipcu 1937 r. (a więc już po śmierci Jakira), jakoby obaj tworzyli ukraińskie centrum ogólnowojskowego spisku antyradzieckiego[14]. Po aresztowaniu Jakira w Kijowskim Okręgu Wojskowym nastąpiła cała seria zatrzymań dowódców i oficerów politycznych wysokich stopni. W żadnym okręgu wojskowym ZSRR nie dokonano wówczas tak dużej liczby aresztowań[15].
11 czerwca 1937 r. Iona Jakir został postawiony przed Sądowym Trybunałem Specjalnym Sądu Najwyższego ZSRR, pod przewodnictwem Wasilija Ulricha, razem z siedmioma innymi dowódcami: Michaiłem Tuchaczewskim, Robertem Ejdemanem, Augustem Korkiem, Witowtem Putną, Witalijem Primakowem, Borisem Feldmanem oraz Ijeronimem Uborewiczem (tzw. sprawa Tuchaczewskiego). Z zarzutu o udział w spisku wojskowym w Armii Czerwonej i przygotowaniach do obalenia władzy sowieckiej poprzez powstanie zbrojne i klęskę ZSRR w przyszłej wojnie (z art. 58 radzieckiego kodeksu karnego) wszyscy zostali skazani na śmierć[16]. Został rozstrzelany następnego dnia. Ciało skremowano w krematorium na Cmentarzu Dońskim, prochy pochowano anonimowo (ob. mogiła zbiorowa nr 1[17]). Proces pokazowy Tuchaczewskiego, Jakira i pozostałych dowódców wywarł ogromne wrażenie w całym ZSRR, gdyż straceni oficerowie należeli do czołowych dowódców Armii Czerwonej, najsłynniejszych czerwonych dowódców okresu wojny domowej[18]. Był to początek wielkiej czystki w Armii Czerwonej.
Zrehabilitowany 31 stycznia 1957 postanowieniem Kolegium Wojskowego SN ZSRR[2].
Rodzina
[edytuj | edytuj kod]Żonaty z Sarrą zd. Ortenberg, miał z nią syna Piotra[19]. Po jego aresztowaniu jego żona wyrzekła się go najpierw publicznie, na łamach „Prawdy”, a następnie w prywatnym liście do komisarza obrony Klimienta Woroszyłowa. Po rehabilitacji Iony Jakira Sarra Jakir przekonywała, że działała w celu ratowania życia syna[20]. 14-letni w momencie aresztowania ojca Piotr Jakir został oskarżony o zorganizowanie „bandy kawaleryjskiej w celu działania na tyłach Armii Czerwonej” i propagowania idei anarchistycznych wśród kolegów, za co skazano go na karę łagru[21]. W obozach przebywał 17 lat[3]. Represjom poddano również rodzeństwo Jakira: w 1937 r. aresztowano i rozstrzelano jego brata Morisa, również oficera Armii Czerwonej, zaś jego siostrę Izabiełłę, służącą w czasie wojny domowej jako komisarz polityczna, skazano na osiem lat łagru[22].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Kadykało 2012 ↓, s. 312.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Якир Иона Эммануилович.
- ↑ a b c d e f N. Niegoda , Якир Иона Эммануилович – Путь в бессмерти, „Izwiestija Laboratorii Driewnyj Tiechnołogij, nr 1/2018”, styczeń 2018, s. 174 [dostęp 2018-09-24] .
- ↑ J. D. Smele, The „Russian”..., s. 120.
- ↑ Red. M. Suprunenko i inni, Istorija Ukrajinśkoji RSR. Tom p’jatyj: Wełyka Żowtnewa socialistyczna rewolucija i hromadianśka wijna na Ukrajini (1917-1920), Naukowa Dumka, Kyjiw 1977, s. 424.
- ↑ a b W. Sawczenko , W. Faltenberg-Blank , Одесса в эпоху войн и революций (1914–1920), Odessa: Optimum, 2008 (ros.).
- ↑ J. D. Smele, The „Russian”..., s. 124.
- ↑ a b c d N. Niegoda , Якир Иона Эммануилович – Путь в бессмертиЕ, „Izwiestija Laboratorii Driewnyj Tiechnołogij, nr 1/2018”, styczeń 2018, s. 175 [dostęp 2018-09-24] .
- ↑ P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 66.
- ↑ R. Kuśnierz, Czystki i terror na Ukrainie (1934-1938), Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2016, ISBN 9788380194120, s. 128.
- ↑ a b P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 67.
- ↑ a b P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 68–69.
- ↑ P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 51, 54, 56.
- ↑ R. Kuśnierz, Czystki i terror na Ukrainie (1934-1938), Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2016, ISBN 9788380194120, s. 108-109.
- ↑ R. Kuśnierz, Czystki i terror na Ukrainie (1934-1938), Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2016, ISBN 9788380194120, s. 128-129.
- ↑ Wyrok śmierci na ośmiu generałów sowieckich. „Gazeta Lwowska”, s. 1, nr 130 z 13 czerwca 1937.
- ↑ Якир Иона Эммануилович [online], www.sakharov-center.ru [dostęp 2018-09-25] (ang.).
- ↑ P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 70.
- ↑ P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 61.
- ↑ P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 403.
- ↑ P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 400.
- ↑ P. Wieczorkiewicz, Łańcuch..., s. 390.
Bibliografia, linki
[edytuj | edytuj kod]- w języku polskim
- Anna Kadykało: Dzieciństwo jako rosyjski temat kulturowy w XX wieku. Warszawa: Uniwersytet Warszawski, 2012, seria: Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem Andrzeja Dudka.
- Paweł Wieczorkiewicz: Łańcuch śmierci. Czystka w Armii Czerwonej 1937–1939. Warszawa: Zysk i S-ka, 2016. ISBN 978-83-7785-794-6.
- Mała Encyklopedia Wojskowa, tom I (A – J), Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1967, wyd. I.
- w języku angielskim
- J. D. Smele, The „Russian” Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, ISBN 978-1-84904-721-0.
- w języku rosyjskim
- N. Niegoda , Якир Иона Эммануилович – Путь в бессмертие [online], Izwiestija Laboratorii Driewnyj Tiechnołogij, nr 1/2018 [dostęp 2018-09-24] .
- Wielka Encyklopedia Radziecka, t. XXX, Moskwa 1978.
- Якир Иона Эммануилович
- Якир Иона Эммануилович
- Якир Иона Эммануилович
- Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Bazylei
- Komandarmowie I rangi
- Bolszewicy
- Czerwoni (wojna domowa w Rosji)
- Członkowie Czerwonej Gwardii (Rosja)
- Rosyjscy Żydzi
- Ofiary wielkiego terroru w ZSRR
- Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru
- Politycy KPZR
- Rosyjscy komuniści
- Członkowie Komitetu Centralnego RKP(b) i WKP(b)
- Urodzeni w 1896
- Zmarli w 1937
- Straceni przez rozstrzelanie
- Pochowani na Cmentarzu Dońskim w Moskwie
- Ludzie urodzeni w Kiszyniowie
- Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona bolszewicka)
- Radzieccy Żydzi
- Dowódcy Kijowskiego Okręgu Wojskowego (ZSRR)