Kandyty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kandyty
Państwo  Polska
Województwo warmińsko-mazurskie
Powiat bartoszycki
Gmina Górowo Iławeckie
Wysokość 140 m n.p.m.
Liczba ludności (2011) 593[1]
Strefa numeracyjna (+48) 89
Kod pocztowy 11-226
Tablice rejestracyjne NBA
SIMC 0474123
Położenie na mapie gminy wiejskiej Górowo Iławeckie
Mapa lokalizacyjna gminy wiejskiej Górowo Iławeckie
Kandyty
Kandyty
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kandyty
Kandyty
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Kandyty
Kandyty
Położenie na mapie powiatu bartoszyckiego
Mapa lokalizacyjna powiatu bartoszyckiego
Kandyty
Kandyty
Ziemia54°19′01″N 20°22′10″E/54,316944 20,369444

Kandyty (niem. Canditten, Kanditten[2]) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie bartoszyckim, w gminie Górowo Iławeckie. Do 1954 roku oraz w latach 19731976 miejscowość była siedzibą gminy Kandyty. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Kandyty to niewielka miejscowość, położona 10 km od Górowa Iławeckiego, na przelotowej trasie w kierunku Lelkowa. Nazwa wsi wywodzi się prawdopodobnie od staropruskiego słowa cath, oznaczającego bród na rzece. W pobliżu przepływa rzeka Wałsza. We wsi znajduje się Kompleks Boisk Sportowych Orlik.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś wzmiankowana w 1285 r. W spisie strat wojennych z 1414 r. wieś wymieniana pod nazwą Catithen. Szkody wojenne oszacowano na 3000 grzywien. W tym czasie wieś obejmowała 68 włók. Kolejne wojny polsko-krzyżackie ponownie przyczyniły się do spustoszenia Kandyt. Pod koniec XVI w. wieś prawie nie istniała. Opuszczone włóki przejął pod zastaw rycerz zaciężny Pregel. Później wieś przeszła w posiadanie rodu von Waldburg.

Kościół zbudowano już w średniowieczu, jednak ze względu na zły stan rozebrano go w 1573 roku. Nowy wybudowano w 1575 r. (parafia ewangelicka, patronat nad kościołem sprawowali właściciele dóbr rycerskich w Dzikowie Iławeckim - Truchsessowie zu Wetzhausen a później Schwerinowie). W XVI i XVII kazania wygłaszano po polsku. Szkołę wybudowano razem z kościołem. W 1737 poddano ją nadzorowi państwowemu.

W XIX wieku wieś została wykupiona i uwłaszczona. Ochotnicza Straż Pożarna w Kandytach powstała pod koniec XIX wieku. W 1935 r. w szkole pracowało 3 nauczycieli i uczyło się 125 uczniów. W 1939 r. we wsi mieszkało 928 osób.

W 1945 roku pojawili się nowi osadnicy. Pierwszym wójtem był Stanisław Dasewicz. Pod koniec 1947 roku na nowo założono Ochotniczą Straż Pożarną w Kandytach. W latach 1954-1972 Kandyty były siedzibą Gromadzkiej Rady Narodowej. Ośrodek zdrowia wybudowano w latach 60. XX wieku. W roku 1962 erygowano parafię katolicką (do parafii należy kościół filialny pw. św. Jana Chrzciciela w Bukowcu). W latach 1972-1976 - wieś była siedzibą gminy. W styczniu 1976 połączono z gminą Górowo Iławeckie a siedzibą gminy zostało Górowo Iławeckie. W latach 1979-1982 odbudowano zrujnowany kościół a 8 listopada 1982 r. poświęcił go biskup Jan Obłąk.

W 1983 r. we wsi były 93 domy i 535 mieszkańców. W tym czasie we wsi było 127 indywidualnych gospodarstw rolnych, obejmujących łącznie areał 843 ha. W tym czasie we wsi hodowano 509 sztuk bydła (w tym 311 krów mlecznych), 702 sztuki świń, 69 koni i 8 owiec. W tym czasie we wsi była szkoła podstawowa, przedszkole (dzieciniec z 29 dziećmi), boisko sportowe, klub, sala kinowa z 60 miejscami, czytelnia, biblioteka publiczna, urząd pocztowy, ośrodek zdrowia, punk położniczy, punkt apteczny, punkt weterynaryjny, restauracja (44 miejsca), dwa sklepy spożywcze, zakład naprawy sprzętu telewizyjnego, zakład naprawy sprzętu gospodarstwa domowego, zakład ślusarko-kowalski, zakład kowalski, dwa zakłady fryzjerskie, dwa zakłady krawieckie, dwa zakłady remontowo-budowlane, cmentarz.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół poewangelicki z 1575 r., remontowany w latach 1749-1760, zniszczony w 1945 r. Odbudowany z ruin przez katolików w latach 1979-1982, pw. Najświętszej Marii Panny. Jest to kościół orientowany, murowany z cegły na kamiennej podmurówce, salowy, z wieżą bez cech stylowych od zachodu, wciągniętą w obręb nawy oraz z kruchtą od strony południowej[3], [4].
  • Poniemiecki Cmentarz Zachodni z przełomu XIX i XX w.
  • Cmentarz parafialny.

Ludzie związani z Kandytami[edytuj | edytuj kod]

  • ks. kanonik Jan Pietrzyk z Butryn, który w swej sztuce pt. „Spływające wody. Szept historii o Kandytach” przedstawił początki dziejów Kandyt, sięgających czasów staropruskich. Premiera odbyła się w Zespole Szkół w Kandytach 20 listopada 2011 roku.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bartoszyce. Z dziejów miasta i okolic. Wyd. drugie zmienione. Wyd. Pojezierze, Olsztyn 1987, 480 str., ​ISBN 83-7002-239-1
  • Kościoły i kaplice Archidiecezji Warmińskiej, tom II, Mieczysław Wieliczko, Bronisław Magdziarz (red.), Janina Bosko, Olsztyn: Kuria Metropolitalna Archidiecezji Warmińskiej, 1999, ISBN 83-912605-0-X, OCLC 831022246.
  • Kandyty na portalu ostpreussen.net
  • Krystyna Hołody, Najfajniejsza wieś: Kandyty, [1]
  • OSP w Kandytach: Bogu na chwałę. Ludziom na ratunek. [2]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Program ochrony środowiska dla gminy Górowo Iławeckie na lata 2012-2015, s. 10. [dostęp 29-05-2013].
  2. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
  3. Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński: Warmia Mazury. Przewodnik, Białystok: Agencja TD, 1996. ​ISBN 83-902165-0-7​, s. 120
  4. Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ​​​ISBN 83-7200-631-8​ s. 178