Kurt Franz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kurt Franz
Lalka
Ilustracja
SS-Untersturmführer SS-Untersturmführer
Data i miejsce urodzenia 17 stycznia 1914
Düsseldorf
Data i miejsce śmierci 4 lipca 1998
Wuppertal
Przebieg służby
Lata służby 1937–1945
Jednostki Schutzstaffel
Stanowiska komendant obozu zagłady w Treblince

Kurt Hubert Franz (ur. 17 stycznia 1914 w Düsseldorfie, zm. 4 lipca 1998 w Wuppertalu) – niemiecki kucharz, zbrodniarz hitlerowski, SS-Untersturmführer, uczestnik akcji T4, członek personelu obozu zagłady w Bełżcu, od września 1942 roku zastępca komendanta, a od sierpnia 1943 roku komendant obozu zagłady w Treblince, skazany w pierwszym procesie załogi Treblinki na karę dożywotniego pozbawienia wolności.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i pierwsze lata służby w SS[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w 1914 roku w Düsseldorfie. Był synem sprzedawcy[1]. W latach 1920–1928 uczęszczał do szkoły podstawowej. Po zakończeniu nauki terminował najpierw na rzeźnika, a później na kucharza[2]. Ostatecznie nie został jednak kwalifikowanym szefem kuchni, gdyż nie przystąpił do egzaminu końcowego[1][2].

W latach 1932–1934 przebywał w obozie ochotniczej służby pracy, zorganizowanym w Ratingen przez paramilitarny Stahlhelm. W 1935 roku został powołany w szeregi Wehrmachtu. Dwuletnią służbę wojskową odbył w 6. pułku artylerii w Minden, uzyskując stopień starszego kanoniera[1]. Po przejściu do rezerwy wstąpił w szeregi SS-Totenkopfverbände. Przez dwa lata służył w pułku SS-Totenkopf-Standarte 3 „Thüringen”. W tym okresie stacjonował we Frankenbergu, Weimarze oraz w obozie koncentracyjnym Buchenwald. W czasie służby w oddziałach „Trupiej Główki” był kucharzem oraz zajmował się szkoleniem rekrutów. Sporadycznie pełnił również służbę wartowniczą we wspomnianym obozie[3].

W październiku lub listopadzie 1939 roku został wezwany do Kancelarii Führera w Berlinie, gdzie otrzymał przydział do personelu akcji T4, czyli tajnego programu eksterminacji osób psychicznie chorych i niepełnosprawnych umysłowo. Jako kucharz służył w ośrodkach eksterminacji akcji T4 w Grafeneck, Brandenburgu, Sonnenstein i Hartheim[4][5]. Na przełomie 1941/42 roku pracował przez pewien czas w berlińskim biurze Kancelarii Führera[5].

Podobnie jak wielu innych uczestników programu „eutanazji” otrzymał przydział do personelu akcji „Reinhardt”, pod którym to kryptonimem kryła się eksterminacja polskich Żydów. W marcu lub kwietniu 1942 roku udał się do Lublina, skąd skierowano go do obozu zagłady w Bełżcu[4][5]. Początkowo służył tam jako kucharz niemieckiej załogi, jednakże wkrótce komendant Christian Wirth powierzył mu zadanie szkolenia ukraińskich strażników. 20 kwietnia 1942 roku został awansowany do stopnia SS-Oberscharführera[4].

Treblinka[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec sierpnia 1942 roku Wirth, który pełnił już wówczas funkcję inspektora wszystkich obozów zagłady akcji „Reinhardt”, przeniósł Franza do ośrodka zagłady w Treblince[4]. Do obozu przybył najprawdopodobniej w pierwszych dniach września[a][6]. Był odtąd zastępcą komendanta Franza Stangla. Dowodził także kompanią ukraińskich strażników[4][7].

Franz do pewnego stopnia wyręczał Stangla w bieżącym zarządzaniu obozem, a w szczególności w sprawach związanych z nadzorem nad Arbeitsjuden, czyli żydowskimi więźniami, którym oszczędzono natychmiastowej śmierci w komorach gazowych[8]. Ci ostatni nadali Franzowi przydomek „Lalka” (jid. Lalke) ze względu na jego chłopięcą urodę i elegancję[9][10]. Niemniej z powodu swojego wyjątkowego okrucieństwa stał się on szybko najbardziej znienawidzonym i budzącym największy strach członkiem obozowej załogi[4][9]. Niemal codziennie dokonywał obchodu obozu, każdorazowo mordując lub maltretując więźniów[11]. Dużą satysfakcję sprawiało mu zwłaszcza uczestniczenie w wykonywaniu kary chłosty lub karnej „gimnastyki”[12]. Oskar Strawczyński wspominał:[13]

Quote-alpha.png
„Lalka” nigdy nie odchodził bez pozostawienia po sobie pamiątki któremuś z więźniów. Zawsze znalazł się jakiś pretekst. Nawet jeśli nie było żadnego – nie sprawiało to żadnej różnicy.

Franz znęcał się także nad przywożonymi w transportach Żydami, zwłaszcza nad ortodoksyjnymi wyznawcami judaizmu. Często osobiście rozstrzeliwał nowo przybyłe ofiary. Świadkowie zeznawali, że miały miejsce przypadki, gdy mordował małe dzieci i niemowlęta roztrzaskując im głowy o ściany budynków[11]. Franz nie tylko katował i zabijał Żydów, lecz również lubował się w wymyślaniu rozmaitych „rozrywek”, które miały na celu ich upokorzenie i udręczenie. Z jego inicjatywy zmuszano więźniów m.in. do udziału w „meczach bokserskich”. Na jego polecenie żydowski muzyk Artur Gold skomponował także tzw. Hymn Treblinki[14].

Postrachem więźniów był również pies Franza, bernardyn o imieniu Barry. Zwierze zostało wyszkolone, by na komendę „człowieku bierz psa” kąsać Żydów w okolicach genitaliów („człowiek” oznaczał Barry’ego, „psem” nazywał więźnia, którego Barry miał zaatakować). Ze względu na duże rozmiary psa atak często kończył się poważnym okaleczeniem ofiary[9][15].

Wiosną 1943 roku został awansowany do stopnia SS-Untersturmführera[16]. W sierpniu tegoż roku, po buncie więźniów, komendant Stangl został odwołany z Treblinki i przeniesiony do Triestu. Franz stanął wówczas na czele tzw. Restkommando, którego zadaniem było zatrzeć ślady po istnieniu obozu. Pod jego nadzorem żydowscy więźniowie rozebrali ogrodzenie i budynki, które przetrwały sierpniowe powstanie, oraz zasypali masowe groby. Na terenie poobozowym wzniesiono natomiast gospodarstwo rolne, na którym osadzono dwóch ukraińskich strażników wraz z rodzinami[17][18]. 17 listopada 1943 roku Franz wraz Willym Mentzem i Paulem Bredowem rozstrzelał w pobliskim lesie ostatnią grupę więźniów Treblinki[19].

Dalsze losy[edytuj | edytuj kod]

Po likwidacji Treblinki przez krótki czas przebywał w obozie zagłady w Sobiborze[16]. W listopadzie 1943 roku[20] został podobnie jak większość weteranów akcji „Reinhardt” przeniesiony na wybrzeże Adriatyku. Przez 2–3 miesiące szkolił rekrutów w szkole Landesschutzu w Trieście, później powierzono mu zadanie zorganizowania takiej samej szkoły w Gorycji. Pod koniec 1944 roku został ranny w potyczce z partyzantami. Po zakończeniu rekonwalescencji zajmował się ochroną linii kolejowych[5].

W maju 1945 roku, przebywając na terenie Austrii, dostał się do amerykańskiej niewoli. Zdołał zbiec i przedostać się na terytorium Niemiec. Tam Amerykanie zatrzymali go ponownie, lecz wkrótce został wypuszczony na wolność. Powrócił do Düsseldorfu, gdzie pracował najpierw jako robotnik budowlany, a później jako kucharz[16].

W grudniu 1959 roku został aresztowany przez zachodnioniemiecką policję. Był głównym oskarżonym w pierwszym procesie załogi Treblinki, który toczył się w Düsseldorfie w latach 1964–1965[1][16]. W trakcie procesu jednym z ważnych dowodów rzeczowych był odnaleziony w jego mieszkaniu album pt. „Piękne czasy” (niem. Schöne Zeiten), zawierający zdjęcia, które wykonał w Treblince[21].

Franzowi udowodniono 35 przypadków mordu na co najmniej 139 osobach. Uznano go także winnym współudziału w eksterminacji około 300 tys. osób. Otrzymał karę dożywotniego pozbawienia wolności[20][22]. Ze względu na stan zdrowia[16] został warunkowo zwolniony w lutym 1993 roku[20]. Zmarł w domu spokojnej starości w Wuppertalu w lipcu 1998 roku[16].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. On sam podczas procesu załogi Treblinki w Düsseldorfie twierdził, że przybył do obozu dopiero po 31 października 1942 roku. Patrz: Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 322.

Przypisy

  1. a b c d Bryant 2014 ↓, s. 77.
  2. a b Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 321.
  3. Bryant 2014 ↓, s. 77–78.
  4. a b c d e f Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 322.
  5. a b c d Bryant 2014 ↓, s. 78.
  6. Arad 1999 ↓, s. 92 i 189.
  7. Młynarczyk 2013 ↓, s. 95–96.
  8. Arad 1999 ↓, s. 184 i 189.
  9. a b c Arad 1999 ↓, s. 189.
  10. Weinstein 2012 ↓, s. 43.
  11. a b Arad 1999 ↓, s. 189–190.
  12. Arad 1999 ↓, s. 201–202.
  13. Arad 1999 ↓, s. 190.
  14. Arad 1999 ↓, s. 232–234.
  15. Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 149–150 i 322–323.
  16. a b c d e f Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 323.
  17. Arad 1999 ↓, s. 373.
  18. Rusiniak 2008 ↓, s. 18–21.
  19. Młynarczyk 2013 ↓, s. 96–97.
  20. a b c Młynarczyk 2013 ↓, s. 96.
  21. Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 196.
  22. Bryant 2014 ↓, s. 122.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Yitzhak Arad: Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps. Bloomington i Indianapolis: Indiana University Press, 1999. ISBN 978-0-253-21305-1.
  • Michael S. Bryant: Eyewitness to Genocide: The Operation Reinhard Death Camp Trials, 1955–1966. Knoxville: The University of Tennessee Press, 2014. ISBN 978-1-62190-070-2.
  • Jacek Andrzej Młynarczyk: Niemiecki obóz zagłady dla ludności żydowskiej w Treblince. W: Edward Kopówka (red.): Co wiemy o Treblince? Stan badań. Siedlce: Muzeum Regionalne w Siedlcach, 2013. ISBN 978-83-88761-38-6.
  • Martyna Rusiniak: Obóz zagłady Treblinka II w pamięci społecznej (1943–1989). Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008. ISBN 978-83-7543-020-2.
  • Chris Webb, Michal Chocholatý: The Treblinka death camp. History, Biographies, Remembrance. Stuttgart: ibidem-Verlag, 2014. ISBN 978-3-8382-0656-1.
  • Eddie Weinsten: 17 dni w Treblince. Łosice: Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łosickiej, 2012. ISBN 978-83-928276-4-1.