Kurt Franz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kurt Franz
Lalka
Ilustracja
SS-Untersturmführer SS-Untersturmführer
Data i miejsce urodzenia 17 stycznia 1914
Düsseldorf
Data i miejsce śmierci 4 lipca 1998
Wuppertal
Przebieg służby
Lata służby 1937–1945
Jednostki Schutzstaffel
Stanowiska komendant obozu zagłady w Treblince

Kurt Hubert Franz (ur. 17 stycznia 1914 w Düsseldorfie, zm. 4 lipca 1998 w Wuppertalu) – niemiecki kucharz, zbrodniarz hitlerowski, SS-Untersturmführer, uczestnik akcji T4, członek personelu obozu zagłady w Bełżcu, od września 1942 roku zastępca komendanta, a od sierpnia 1943 roku komendant obozu zagłady w Treblince, skazany w pierwszym procesie załogi Treblinki na karę dożywotniego pozbawienia wolności.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i pierwsze lata służby w SS[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w 1914 roku w Düsseldorfie. Był synem sprzedawcy[1]. W latach 1920–1928 uczęszczał do szkoły podstawowej. Po zakończeniu nauki terminował najpierw na rzeźnika, a później na kucharza[2]. Ostatecznie nie został jednak kwalifikowanym szefem kuchni, gdyż nie przystąpił do egzaminu końcowego[1][2].

W latach 1932–1934 przebywał w obozie ochotniczej służby pracy, zorganizowanym w Ratingen przez paramilitarny Stahlhelm. W 1935 roku został powołany w szeregi Wehrmachtu. Dwuletnią służbę wojskową odbył w 6. pułku artylerii w Minden, uzyskując stopień starszego kanoniera[1]. Po przejściu do rezerwy wstąpił w szeregi SS-Totenkopfverbände. Przez dwa lata służył w pułku SS-Totenkopf-Standarte 3 „Thüringen”. W tym okresie stacjonował we Frankenbergu, Weimarze oraz w obozie koncentracyjnym Buchenwald. W czasie służby w oddziałach „Trupiej Główki” był kucharzem oraz zajmował się szkoleniem rekrutów. Sporadycznie pełnił również służbę wartowniczą we wspomnianym obozie[3].

W październiku lub listopadzie 1939 roku został wezwany do Kancelarii Führera w Berlinie, gdzie otrzymał przydział do personelu akcji T4, czyli tajnego programu eksterminacji osób psychicznie chorych i niepełnosprawnych umysłowo. Jako kucharz służył w ośrodkach eksterminacji akcji T4 w Grafeneck, Brandenburgu, Sonnenstein i Hartheim[4][5]. Na przełomie 1941/42 roku pracował przez pewien czas w berlińskim biurze Kancelarii Führera[5].

Podobnie jak wielu innych uczestników programu „eutanazji” otrzymał przydział do personelu akcji „Reinhardt”, pod którym to kryptonimem kryła się eksterminacja polskich Żydów. W marcu lub kwietniu 1942 roku udał się do Lublina, skąd skierowano go do obozu zagłady w Bełżcu[4][5]. Początkowo służył tam jako kucharz niemieckiej załogi, jednakże wkrótce komendant Christian Wirth powierzył mu zadanie szkolenia ukraińskich strażników. 20 kwietnia 1942 roku został awansowany do stopnia SS-Oberscharführera[4].

Treblinka[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec sierpnia 1942 roku Wirth, który pełnił już wówczas funkcję inspektora wszystkich obozów zagłady akcji „Reinhardt”, przeniósł Franza do ośrodka zagłady w Treblince[4]. Do obozu przybył najprawdopodobniej w pierwszych dniach września[a][6]. Był odtąd zastępcą komendanta Franza Stangla. Dowodził także kompanią ukraińskich strażników[4][7].

Franz do pewnego stopnia wyręczał Stangla w bieżącym zarządzaniu obozem, a w szczególności w sprawach związanych z nadzorem nad Arbeitsjuden, czyli żydowskimi więźniami, którym oszczędzono natychmiastowej śmierci w komorach gazowych[8]. Ci ostatni nadali Franzowi przydomek „Lalka” (jid. Lalke) ze względu na jego chłopięcą urodę i elegancję[9][10]. Niemniej z powodu swojego wyjątkowego okrucieństwa stał się on szybko najbardziej znienawidzonym i budzącym największy strach członkiem obozowej załogi[4][9]. Niemal codziennie dokonywał obchodu obozu, każdorazowo mordując lub maltretując więźniów[11]. Dużą satysfakcję sprawiało mu zwłaszcza uczestniczenie w wykonywaniu kary chłosty lub karnej „gimnastyki”[12]. Oskar Strawczyński wspominał:[13]

Quote-alpha.png
„Lalka” nigdy nie odchodził bez pozostawienia po sobie pamiątki któremuś z więźniów. Zawsze znalazł się jakiś pretekst. Nawet jeśli nie było żadnego – nie sprawiało to żadnej różnicy.

Franz znęcał się także nad przywożonymi w transportach Żydami, zwłaszcza nad ortodoksyjnymi wyznawcami judaizmu. Często osobiście rozstrzeliwał nowo przybyłe ofiary. Świadkowie zeznawali, że miały miejsce przypadki, gdy mordował małe dzieci i niemowlęta roztrzaskując im głowy o ściany budynków[11]. Franz nie tylko katował i zabijał Żydów, lecz również lubował się w wymyślaniu rozmaitych „rozrywek”, które miały na celu ich upokorzenie i udręczenie. Z jego inicjatywy zmuszano więźniów m.in. do udziału w „meczach bokserskich”. Na jego polecenie żydowski muzyk Artur Gold skomponował także tzw. Hymn Treblinki[14].

Postrachem więźniów był również pies Franza, bernardyn o imieniu Barry. Zwierze zostało wyszkolone, by na komendę „człowieku bierz psa” rzucać się na Żydów („człowiek” oznaczał Barry’ego, „psem” nazywał więźnia, którego Barry miał zaatakować). Ze względu na duże rozmiary psa atak często kończył się poważnym okaleczeniem ofiary[9][15].

 Osobny artykuł: Barry (pies z Treblinki).

Wiosną 1943 roku został awansowany do stopnia SS-Untersturmführera[16]. W sierpniu tegoż roku, po buncie więźniów, komendant Stangl został odwołany z Treblinki i przeniesiony do Triestu. Franz stanął wówczas na czele tzw. Restkommando, którego zadaniem było zatrzeć ślady po istnieniu obozu. Pod jego nadzorem żydowscy więźniowie rozebrali ogrodzenie i budynki, które przetrwały sierpniowe powstanie, oraz zasypali masowe groby. Na terenie poobozowym wzniesiono natomiast gospodarstwo rolne, na którym osadzono dwóch ukraińskich strażników wraz z rodzinami[17][18]. 17 listopada 1943 roku Franz wraz Willym Mentzem i Paulem Bredowem rozstrzelał w pobliskim lesie ostatnią grupę więźniów Treblinki[19].

Dalsze losy[edytuj | edytuj kod]

Po likwidacji Treblinki przez krótki czas przebywał w obozie zagłady w Sobiborze[16]. W listopadzie 1943 roku[20] został podobnie jak większość weteranów akcji „Reinhardt” przeniesiony na wybrzeże Adriatyku. Przez 2–3 miesiące szkolił rekrutów w szkole Landesschutzu w Trieście, później powierzono mu zadanie zorganizowania takiej samej szkoły w Gorycji. Pod koniec 1944 roku został ranny w potyczce z partyzantami. Po zakończeniu rekonwalescencji zajmował się ochroną linii kolejowych[5].

W maju 1945 roku, przebywając na terenie Austrii, dostał się do amerykańskiej niewoli. Zdołał zbiec i przedostać się na terytorium Niemiec. Tam Amerykanie zatrzymali go ponownie, lecz wkrótce został wypuszczony na wolność. Powrócił do Düsseldorfu, gdzie pracował najpierw jako robotnik budowlany, a później jako kucharz[16].

W grudniu 1959 roku został aresztowany przez zachodnioniemiecką policję. Był głównym oskarżonym w pierwszym procesie załogi Treblinki, który toczył się w Düsseldorfie w latach 1964–1965[1][16]. W trakcie procesu jednym z ważnych dowodów rzeczowych był odnaleziony w jego mieszkaniu album pt. „Piękne czasy” (niem. Schöne Zeiten), zawierający zdjęcia, które wykonał w Treblince[21].

Franzowi udowodniono 35 przypadków mordu na co najmniej 139 osobach. Uznano go także winnym współudziału w eksterminacji około 300 tys. osób. Otrzymał karę dożywotniego pozbawienia wolności[20][22]. Ze względu na stan zdrowia[16] został warunkowo zwolniony w lutym 1993 roku[20]. Zmarł w domu spokojnej starości w Wuppertalu w lipcu 1998 roku[16].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. On sam podczas procesu załogi Treblinki w Düsseldorfie twierdził, że przybył do obozu dopiero po 31 października 1942 roku. Patrz: Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 322.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d Bryant 2014 ↓, s. 77.
  2. a b Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 321.
  3. Bryant 2014 ↓, s. 77–78.
  4. a b c d e f Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 322.
  5. a b c d Bryant 2014 ↓, s. 78.
  6. Arad 1999 ↓, s. 92 i 189.
  7. Młynarczyk 2013 ↓, s. 95–96.
  8. Arad 1999 ↓, s. 184 i 189.
  9. a b c Arad 1999 ↓, s. 189.
  10. Weinstein 2012 ↓, s. 43.
  11. a b Arad 1999 ↓, s. 189–190.
  12. Arad 1999 ↓, s. 201–202.
  13. Arad 1999 ↓, s. 190.
  14. Arad 1999 ↓, s. 232–234.
  15. Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 149–150 i 322–323.
  16. a b c d e f Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 323.
  17. Arad 1999 ↓, s. 373.
  18. Rusiniak 2008 ↓, s. 18–21.
  19. Młynarczyk 2013 ↓, s. 96–97.
  20. a b c Młynarczyk 2013 ↓, s. 96.
  21. Webb i Chocholatý 2014 ↓, s. 196.
  22. Bryant 2014 ↓, s. 122.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Yitzhak Arad: Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps. Bloomington i Indianapolis: Indiana University Press, 1999. ISBN 978-0-253-21305-1.
  • Michael S. Bryant: Eyewitness to Genocide: The Operation Reinhard Death Camp Trials, 1955–1966. Knoxville: The University of Tennessee Press, 2014. ISBN 978-1-62190-070-2.
  • Jacek Andrzej Młynarczyk: Niemiecki obóz zagłady dla ludności żydowskiej w Treblince. W: Edward Kopówka (red.): Co wiemy o Treblince? Stan badań. Siedlce: Muzeum Regionalne w Siedlcach, 2013. ISBN 978-83-88761-38-6.
  • Martyna Rusiniak: Obóz zagłady Treblinka II w pamięci społecznej (1943–1989). Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2008. ISBN 978-83-7543-020-2.
  • Chris Webb, Michal Chocholatý: The Treblinka death camp. History, Biographies, Remembrance. Stuttgart: ibidem-Verlag, 2014. ISBN 978-3-8382-0656-1.
  • Eddie Weinsten: 17 dni w Treblince. Łosice: Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łosickiej, 2012. ISBN 978-83-928276-4-1.