Procesy załogi Treblinki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Procesy załogi Treblinki – procesy członków personelu niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka II, które po zakończeniu II wojny światowej toczyły się przed sądami w Niemczech Zachodnich, Izraelu, Polsce, USA i ZSRR.

Tło historyczne[edytuj]

Obóz Treblinka II był jednym z trzech ośrodków zagłady utworzonych przez Niemców w ramach akcji „Reinhardt”. Funkcjonował od lipca 1942 roku, służąc eksterminacji ludności żydowskiej[1]. Ustalenie dokładnej liczby ofiar Treblinki nastręcza wielu trudności. Zdaniem Jacka A. Młynarczyka minimalną liczbę zamordowanych należy szacować na 780 863 osoby[2]. Edward Kopówka, dyrektor Muzeum Walki i Męczeństwa w Treblince, uważa z kolei, że „jako podstawę” należy przyjąć liczbę 800 tys. ofiar[3]. 2 sierpnia 1943 roku w Treblince wybuchło powstanie, w którego trakcie zbiegło około 400 więźniów. Niedługo później Niemcy rozpoczęli stopniową likwidację obozu. W ciągu niespełna trzech miesięcy rozebrano wszystkie budynki i ogrodzenia, masowe groby zasypano i obsiano łubinem, a na terenie poobozowym wzniesiono gospodarstwo rolne. Za ostatni dzień funkcjonowania obozu uznawany jest 17 listopada 1943 roku, kiedy to w pobliskim lesie rozstrzelano ostatnią grupę żydowskich więźniów[4].

W skład obozowej załogi wchodziło przeciętnie około 30–40 Niemców i Austriaków. Byli to funkcjonariusze SS; większość z nich uczestniczyła wcześniej w akcji T4, czyli eksterminacji osób chorych psychicznie i niepełnosprawnych umysłowo. Niemiecki personel wspomagała kompania wartownicza złożona z około 90–120 strażników (wachmanów). Rekrutowali się oni spośród tzw. Trawniki-Männer, czyli wschodnioeuropejskich kolaborantów, których przeszkolono w obozie SS w Trawnikach[5]. W większości wypadków byli to sowieccy jeńcy wojenni, zazwyczaj narodowości ukraińskiej[6][7][8], którzy z rozmaitych względów zgodzili się przejść na służbę niemiecką[9].

Sporządzenie pełnej listy członków załogi pozostaje z wielu przyczyn niemożliwe[10]. Do 2014 roku historykom udało się ustalić nazwiska 62 esesmanów[11] oraz 66 wachmanów[12], którzy pełnili służbę w Treblince. Tylko nieliczni spośród nich zostali pociągnięci do odpowiedzialności karnej.

Procesy[edytuj]

Proces Josefa Hirtreitera we Frankfurcie nad Menem (1951)[edytuj]

Pierwszym członkiem załogi Treblinki osądzonym za zbrodnie popełnione w obozie był Josef Hirtreiter[13]. Aresztowano go już w 1946 roku, w związku ze śledztwem prowadzonym w sprawie zbrodni popełnionych w ośrodku eksterminacji akcji T4 w Hadamarze. W czasie przesłuchania Hirtreiter przyznał, że po zakończeniu tej akcji został przeniesiony do „obozu w Małkini niedaleko Warszawy[14]. Ponieważ jednak w okupowanych Niemczech sprawy dotyczące zbrodni w obozach koncentracyjnych znajdowały się pod jurysdykcją trybunałów alianckich, niemieccy śledczy nie podjęli tego wątku. Nie zdołali mu także udowodnić współudziału w mordowaniu osób psychicznie chorych[15].

Kilka lat później Hirtreiter został ponownie aresztowany, tym razem w związku ze swą służbą w Treblince. W trakcie jego procesu zeznawało dwóch ocalałych więźniów: Abraham Bomba i Szyja Warszawski[16]. Wyrokiem z 3 marca 1951 roku sąd we Frankfurcie nad Menem uznał Hirtreitera za winnego skatowania i zabicia dwóch żydowskich więźniów, przy których znaleziono ukryte pieniądze. Udowodniono także, że wielokrotnie dopuścił się morderstw na małych dzieciach i niemowlętach, które wyrywał z rąk matek, po czym roztrzaskiwał im głowy o ściany wagonów lub budynków. Został skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności[17].

Proces wachmanów z Treblinki w Warszawie (1954)[edytuj]

W 1954 roku przed Sądem Wojewódzkim dla Województwa Warszawskiego w Warszawie stanęło czterech mężczyzn narodowości ukraińskiej: Piotr Dmitrenko, Teodozy Melnik, Mikołaj Osyczański i Wasyl Rudenko. Wszyscy byli strażnikami w obozie zagłady w Treblince, którzy w kwietniu 1943 roku porzucili służbę niemiecką, a po wojnie zamieszkali pod przybranymi nazwiskami na Ziemiach Odzyskanych[18].

W trakcie procesu Dmitrenko, Melnik i Osyczański przyznali, iż jako wachmani pełnili służbę na terenie obozu zagłady, aczkolwiek zaprzeczyli, jakoby osobiście uczestniczyli w zabijaniu Żydów[19]. Rudenko przyznał natomiast, że służył jako woźnica w plutonie gospodarczym kompanii wartowniczej[20]. Wyrokiem z 22 czerwca 1954 roku Dmitrenko, Osyczański i Melnik zostali skazani na karę 12 lat więzienia oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych. Rudenko został skazany na karę 8 lat więzienia i utratę praw publicznych na 5 lat[21].

Proces załogi Treblinki w Düsseldorfie (1964–1965)[edytuj]

Największy proces członków obozowego personelu, znany szerzej jako „pierwszy proces załogi Treblinki”, toczył się przed sądem w Düsseldorfie w Niemczech Zachodnich. Na ławie oskarżonych zasiadło wówczas dziesięciu esesmanów, przy czym głównym oskarżonym był de facto ostatni komendant obozu, SS-Untersturmführer Kurt Franz[22].

Proces rozpoczął się 12 października 1964 roku[23]. W charakterze świadków wystąpiło kilku ocalałych więźniów Treblinki: Abraham Bomba, Richard Glazar, Tanhum Grinberg, Abraham Kolski, Jechiel Rajchman, Samuel Rajzman, Oskar Strawczyński, Kalman Taigman, Eugeniusz Turowski[24]. W trakcie procesu zeznania złożył również Franciszek Ząbecki – członek Armii Krajowej, który w czasie wojny pracował jako dyżurny ruchu na stacji kolejowej Treblinka[25]. Jako dowody rzeczowe zaprezentowano m.in. album zatytułowany „Piękne czasy” (niem. Schöne Zeiten), zawierający zdjęcia wykonane w Treblince przez Kurta Franza[23], a także część ocalonej przez Ząbeckiego niemieckiej dokumentacji kolejowej[26].

Proces zakończył się 24 sierpnia 1965 roku[23]. Oskarżeni usłyszeli następujące wyroki[27]:

Podsądni w pierwszym procesie załogi Treblinki
Imię i nazwisko Stanowisko i zadania Wyrok
Kurt Franz Zastępca komendanta, od sierpnia 1943 komendant obozu Dożywotnie pozbawienie wolności
Heinrich Arthur Matthes Kierownik „górnego obozu” (obszar zagłady) Dożywotnie pozbawienie wolności
August Wilhelm Miete Nadzorował „lazaret”, przeprowadzał selekcje więźniów Dożywotnie pozbawienie wolności
Willi Mentz Kat w „lazarecie” Dożywotnie pozbawienie wolności
Gustav Münzberger Nadzorował komory gazowe i komando przenoszące zwłoki 12 lat więzienia
Otto Stadie Kierownik administracyjny, sierżant kompanii wachmanów 7 lat więzienia
Franz Suchomel Nadzorował komando Goldjuden („złoci Żydzi”) 6 lat więzienia
Erwin Lambert Budowniczy „nowych” komór gazowych 4 lata więzienia
Albert Rum Pełnił różne funkcje na terenie „górnego” i „dolnego” obozu 3 lata więzienia
Otto Horn Nadzorował grzebanie i kremację zwłok Uniewinniony

Proces Franza Stangla w Düsseldorfie (1969–1970)[edytuj]

„Drugi proces załogi Treblinki” również toczył się przed sądem w Düsseldorfie. W tym wypadku na ławie oskarżonych zasiadł jednak tylko jeden podsądny – komendant obozu Franz Stangl[28]. Został on w 1967 roku aresztowany w Brazylii i ekstradowany do Niemiec Zachodnich[29].

Proces trwał od września 1969 roku do grudnia 1970 roku[28]. W jego trakcie w charakterze świadków ponownie wystąpili Franciszek Ząbecki[30] oraz kilku ocalałych więźniów[31]. Stangl został uznany winnym współudziału w zamordowaniu 900 tys. osób i skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności[32].

Sprawa Fedora Fedorenki (1978–1986)[edytuj]

W 1978 roku w Stanach Zjednoczonych wszczęto postępowanie denaturalizacyjne przeciw Fiodorowi Fedorence – ukraińskiemu imigrantowi, który w czasie wojny był jednym z wachmanów pełniących służbę w Treblince. Proces toczył się w Fort Lauderdale na Florydzie[33].

W wyniku postępowania Fedorenko został pozbawiony amerykańskiego obywatelstwa. W grudniu 1984 roku deportowano go do Związku Radzieckiego. W czerwcu 1986 roku, po dziesięciodniowym publicznym procesie, sowiecki sąd skazał go na karę śmierci przez rozstrzelanie. Wyrok wykonano miesiąc później[34].

Sprawa Iwana Demianiuka (1986–1993)[edytuj]

W 1975 roku Michael Hanusiak, ukraiński imigrant powiązany ze środowiskami lewicowymi, opublikował listę z nazwiskami 70 ukraińskich zbrodniarzy wojennych, którzy mieli jakoby przebywać na terytorium Stanów Zjednoczonych. Znalazło się na niej nazwisko Iwana (Johna) Demianiuka. Śledztwo w tej sprawie wszczął następnie amerykański Urząd Imigracyjny. Podczas okazywania zdjęcia Demianiuka kilku ocalałych więźniów Treblinki zidentyfikowało go jako „Iwana Groźnego” – słynnego z okrucieństwa strażnika, który obsługiwał komory gazowe[35].

W 1977 roku Demianiukowi formalnie postawiono zarzuty. Po wieloletniej batalii sądowej został pozbawiony amerykańskiego obywatelstwa i w styczniu 1986 roku deportowany do Izraela. Tam stanął przed sądem w Jerozolimie, który w kwietniu 1988 roku skazał go na karę śmierci. Wkrótce ujawniono jednak dowody wskazujące, że „Groźnym” był w rzeczywistości Iwan Marczenko. W rezultacie w lipcu 1993 roku izraelski Sąd Najwyższy uniewinnił Demianiuka, a niedługo później amerykański sąd wyraził zgodę na jego powrót do USA[36].

Kolejne dochodzenie wykazało, że Demianiuk rzeczywiście pełnił służbę w oddziałach z Trawnik, jednakże był strażnikiem nie w Treblince, a w obozie zagłady w Sobiborze. W 2009 roku, po trwającym siedem lat postępowaniu sądowym, został ponownie deportowany, tym razem do Niemiec. Dwa lata później monachijski sąd pierwszej instancji skazał go na karę 5 lat więzienia za współudział w zbrodniach popełnionych w Sobiborze. Demianiuk zmarł w marcu 2012 roku, przed zakończeniem postępowania apelacyjnego[37].

Przypisy

Bibliografia[edytuj]

  • Yitzhak Arad: Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press, 1999. ISBN 978-0-253-21305-1. (ang.)
  • Ryszard Czarkowski: Cieniom Treblinki. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1989. ISBN 83-11-07724-X.
  • Patricia Heberer: Ciągłość eksterminacji: Sprawcy „T4” i „akcja Reinhardt”. W: Dariusz Libionka (red.): Akcja Reinhardt. Zagłada Żydów w Generalnym Gubernatorstwie. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2004. ISBN 83-89078-68-6.
  • Edward Kopówka: Treblinka – nigdy więcej. Siedlce: Muzeum Regionalne w Siedlcach, 2002. ISBN 83-88761-15-3.
  • Jacek Andrzej Młynarczyk: Niemiecki obóz zagłady dla ludności żydowskiej w Treblince. W: Edward Kopówka (red.): Co wiemy o Treblince? Stan badań. Siedlce: Muzeum Regionalne w Siedlcach, 2013. ISBN 978-83-88761-38-6.
  • Andrew Nagorski: Łowcy nazistów. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2016. ISBN 978-83-8062-037-7.
  • Chris Webb, Michal Chocholatý: The Treblinka death camp. History, Biographies, Remembrance. Stuttgart: ibidem-Verlag, 2014. ISBN 978-3-8382-0656-1. (ang.)
  • Franciszek Ząbecki: Wspomnienia dawne i nowe. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1977.