Kwame Nkrumah

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kwame Nkrumah
Kwame Nkrumah (JFKWHP-AR6409-A).jpg
Kwame Nkrumah (1961)
Data i miejsce urodzenia 21 września 1909
Nkroful (Złote Wybrzeże)
Data i miejsce śmierci 27 kwietnia 1972
Bukareszt
Prezydent Ghany
Przynależność polityczna Ludowa Partia Konwencji
Okres urzędowania od 1 lipca 1960
do 24 lutego 1966
Poprzednik przed proklamacją niepodległości Ghany urząd głowy państwa sprawował gubernator generalny William Hare)
Następca Joseph Ankrah
Odznaczenia
Order Towarzyszy O. R. Tambo I klasy (Republika Południowej Afryki) Order Zasługi Republiki Włoskiej I Klasy z Wielkim Łańcuchem (1951-2001)
Kwame Nkrumah i prezydent USA John F. Kennedy w 1961 roku

Kwame Nkrumah, właśc. Francis Nwia-Kofi Ngonloma[1] (ur. 21 września 1909 w Nkroful, zm. 27 kwietnia 1972 w Bukareszcie) – polityk afrykański, premier i prezydent Ghany, z zawodu nauczyciel, jeden z czołowych działaczy ruchu panafrykańskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Urodził się jako Francis Nwia Kofi Ngonloma w niewielkiej wiosce na Złotym Wybrzeżu. Był jedynakiem, dzieckiem biednej rodziny wiejskiej wywodzącej się z grupy etnicznej Nzema uważanej za czarowników i zaliczanej do ludu Akan. Uczęszczał do szkoły prowadzonej przez misje katolicką gdzie też został ochrzczony. W 1913 - kiedy miał 4 lata - przeniósł się wraz z rodziną do Half Assini, gdzie jego ojciec pracował jako złotnik, a on sam miał się odtąd tam wychowywać[2][3]. Około 1926 ojciec zmarł, co Nkrumah przeżył głęboko.[4] Równocześnie kończył swój 8-letni etap edukacji szkoły podstawowej.

Kwame Nkrumah wraz z rodziną rozmawia z prezydentem Egiptu Gamalem Abdelem Naserem w trakcie spotkania OJA, rok 1965

Okres studiów[edytuj | edytuj kod]

W wieku szesnastu lub siedemnastu lat został uczniem w szkole w Half Assini prowadzonej przez przez katolickich misjonarzy. Następnie studiował w latach 1927-1930 w kolegium w Achimota (Achimota College). Okres studiów w tej uczelni przedstawił później w swej Autobiografii jako okres przełomowy dla swego przyszłego rozwoju, z tradycyjnego kręgu plemiennego przeniósł się bowiem w szeroki świat[5] Szczególną pasją obdarzył teatr amatorski, grając na III roku studiów główną rolę w sztuce pt. Kofi idzie w świat opowiadającej o studencie, który wyjeżdża do Anglii z zamiarem studiowania medycyny[6]. Miał krótki kontakt z doktorem Jamesem Emmanem Kwegyirem Aggreyem, którego wspominał z sympatią[7], zawdzięczając mu inspirację nacjonalizmu[8]. Będąc pod jego wpływem Nkrumah zdecydował się na kontynuowanie studiów w Ameryce. W 1927 Aggrey umarł, a jego uczniowie założyli Stowarzyszenie Studentów im. Aggreya - miejsce odczytywania referatów i prowadzenia dyskusji. W Autobiografii Nkrumah pisał, że w tym okresie zaczął coraz silniej interesować się sztuką wygłaszania przemówień[9] Uważał też, że doktor Aggrey jako pierwszy pobudził jego nacjonalizm[10].

Kwame Nkrumah rozmawia z Ernesto Guevarą, rok 1965

W 1930 ukończył studia w Achimota College z dyplomem nauczyciela, w którym pracował w szkołach katolickich w miejscowościach Elmina i Axim. W znacznym stopniu angażował się w tworzenie Stowarzyszenia Nauczycieli Złotego Wybrzeża. Ze szczególnym oburzeniem przyjął inwazję faszystowskich Włoch na Etiopię[11] która umocniła go w antykolonialnych i niepodległościowych poglądach. Początkowo wiązał swoją dalszą przyszłość z karierą duchownego, lecz w 1934 zetknął się z Nnamdi Azikiwe (późniejszym pierwszym prezydentem Nigerii), który nakłonił go na podjęcie studiów w Ameryce. Od 1935 studiował w Stanach Zjednoczonych (Uniwersytet Lincolna), gdzie przyswoił sobie treść pism wielu myślicieli politycznych, w tym zwłaszcza Marcusa Garveya. W trakcie pobytu w USA zamieszkał w Harlemie będącego wówczas swoistą stolicą czarnych Amerykanów oraz miejscem działania licznych ruchów lewicowych. W 1943 roku Nkrumah poznał radykalnych działaczy lewicowych i murzyńskich tj. Grace Lee Boggs, Raya Dunayevskaya i Cyril Lionel Robert James[12]. Kontakty z radykalnymi działaczami zwróciły na Nkrumaha uwagę służb FBI[13]. Ukończywszy studia w Ameryce przeniósł się do Wielkiej Brytanii, podejmując studia na London School of Economics. Równocześnie rozwijał działalność polityczną jako wydawca pisma propagującego idee panafrykanizmu oraz jako wiceprzewodniczący Związku Studentów Zachodnioafrykańskich. Współorganizował piąty Kongres Panafrykański w Manchesterze. Antykolonialna działalność zwróciła na niego uwagę służb bezpieczeństwa Security Service[14].

Kwame Nkrumah zwiedza egipskie muzeum, rok 1956

Działalność polityczna w kraju[edytuj | edytuj kod]

W listopadzie 1947 powrócił do kraju i został przewodniczącym centroprawicowo-konserwatywnej[15][16][17] partii United Gold Coast Convention (UGCC, pol. Zjednoczona Konwencja Złotego Wybrzeża). Z powodu ciężkiej sytuacji gospodarczej miały miejsce napięcia społeczne, które z czasem przeobraziły się w otwarte wystąpienia przeciwko dominacji kolonialnej Wielkiej Brytanii. W 1948 Kwame Nkrumah i inni przywódcy Konwencji zostali aresztowani przez władze brytyjskie, a gdy wyszedł na wolność, musiał zmierzyć się z różnicą poglądów między nim - radykałem - a większością umiarkowanych przywódców Konwencji. Wywiązał się przez to otwarty rozłam, po którym Kwame Nkrumah w 1949 założył własną partię Convention Peoples Party (CPP, pol. Ludowa Partia Konwencji)[18], z którą kontynuował działalność niepodległościową, a także przeprowadził serię strajków, mających wymusić przyznanie niepodległości. W styczniu 1950 został uwięziony przez Brytyjczyków za działalność wywrotową. Władze brytyjskie w obliczu napiętej sytuacji w kraju przeprowadziły w 1951 wybory do zgromadzenia ustawodawczego. Partia CPP zwyciężyła, dzięki czemu Nkrumah odzyskał wolność, stając na czele rządu. Od 1952 do 1957 był premierem autonomicznego rządu kolonii. Na początku ustabilizował sytuację w kraju, gdy część działaczy Konwencji usiłowała wystąpić przeciw niemu wykorzystując podziały plemienne. Współpracował z władzami brytyjskimi w celu doprowadzenia do uzyskania niepodległości.

Jako przywódca Ghany[edytuj | edytuj kod]

6 marca 1957 Złote Wybrzeże proklamowała niepodległość pod nową nazwą Republiki Ghany, a Kwame Nkrumah został premierem. Ghana wstąpiła do brytyjskiej Wspólnoty Narodów[19]. Jako premier opracował nową flagę narodową Ghany. Jako wzór przyjął flagę etiopską z której jednak usunął symbol Lwa Judy. Kolor czerwony miał symbolizować rozlew krwi w walce z kolonializmem, zielony symbolizował piękno przyrody, rolnictwo i obfitość a żółty oznaczał bogactwa mineralne. Czarna gwiazda oznaczała z kolei wolność Afryki[20]. Zlecił też stworzenie hymnu noszącego nazwę Boże błogosław nasz kraj rodzinny, Ghanę[21]. Nie zważając na naciski ze strony Wielkiej Brytanii, Nkrumah starał się realizować idee panafrykanizmu i umocnić swą władzę w kraju. Symbolem dumy narodowej Ghany stać się miał Plac Czarnej Gwiazdy wybudowany w stolicy kraju, plac zaczął pełnić funkcję miejsca patriotycznych manifestacji i wieców[22].

Pomnik Nkrumaha w Akrze

Reforma edukacji i polityka kulturalna[edytuj | edytuj kod]

W niepodległym kraju przeprowadził reformę edukacji na Planu Rozwoju Edukacji (opracowanego przez jego partię już w 1951 roku). Na skutek reformy w 1962 roku szkolnictwo podstawowe stało się obowiązkowe, zatrzymano finansowanie szkół religijnych a naukę języków ojczystych zrównano z językiem angielskim. W 1964 roku wprowadził w życie siedmioletni Plan Rozwoju Narodowego dla Odbudowy i Rozwoju w którym określono edukację jako główne źródło rozwoju. Jako przywódca przeprowadził ekspansję średnich szkół technicznych kosztem ogólnokształcących. Szkolnictwo średnie miało w myśl reform obejmować również programy doskonalenia zawodowego i organizowanie krótkich kursów wieczorowych dotowanych[23]. Promował kulturę panafrykańską i zlikwidował eurocentryzm podręczników i instytucji kulturalnych okresu kolonialnego. Sam jako głowa państwa nosił tradycyjne szaty plemienne. 5 marca 1957 roku otworzył Muzeum Ghany, w 1958 roku Ministerstwo Edukacji i Kultury, w czerwcu 1961 Bibliotekę Narodową Spraw Afryki, w 1962 Instytut Studiów Afrykańskich a w 1964 roku Korporację Filmową Ghany[24]. Wśród młodzieży promowano patriotyzm - za patriotyczne wychowanie miała być odpowiedzialna szkoła oraz organizacja młodzieżowa, Młodzi Pionierzy Ghany[25]. W czasach Nkrumaha starano ograniczyć zwyczaj nagości występujący wśród rdzennej ludności na północy kraju - za zmiany obyczajowe odpowiadała przede wszystkim Hanna Cudjoe będąca założycielką Ligi Kobiet Ghany. Organizacja kobiet wpływała w istotny sposób na politykę rządu organizując demonstracje m.in. przeciwko próbom jądrowym Francji na Saharze. Ustawy z 1959 i 1960 roku umożliwiły kobietom zasiadanie w parlamencie a kobiety weszły do Komitetu Centralnego rządzącej partii, kobietom umożliwiono studiowanie na większej liczbie uniwersytetów, otworzono przed nimi dostęp do nowych zawodów (w tym związanych z medycyną i prawą) oraz organizowano zawodowe wycieczki kobiet do Izraela, ZSRR i bloku wschodniego[26][27].

Kwame Nkrumah i królowa Elżbieta II wraz z ministrami jej rządu

Rozwijał media publiczne - w 1957 roku utworzył sowicie finansowaną przez rząd Agencję Informacyjną Ghany. W ciągu dziesięciu lat, Agencja posiadała 8045 kilometrów linii telegraficznej i oddziały w Lagos, Nairobi, Londynie i Nowym Jorku[28][29]. W 1957 roku przeorganizował Organizację Radiofonii i Telewizji Złotego Wybrzeża w korporację Ghana Broadcasting Corporation posiadającą stacje telewizyjne i radiowe nadające w języku angielskim, portugalskimi, francuskim, hausa, suahili i arabskim. W ramach mediów państwowych emitowano co tydzień aż 110 godzin programów o charakterze panafrykańskim dla odbiorców w Afryce i Europie. Jako że odrzucał komercyjną rolę mediów (uważał że media powinny pełnić rolę edukacyjną), wycofał z mediów wszelkie reklamy komercyjne[30][31].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Ghana była jednym z najbardziej najbogatszych i najbardziej zaawansowanych społecznie obszarów w Afryce. Posiadała liczne szkoły, koleje, szpitale, system ubezpieczeń społecznych i dobrze rozwinięta gospodarkę. Nkrumah próbował przeprowadzić szybką industrializację Ghany argumentując to chęcią uzależnienia kraju od obcego kapitału, technologii i dóbr materialnych oraz chęcią uzyskanie pełnej niezależności. Szybki rozwój gospodarczy był związany jednak z licznymi pożyczkami zaciąganymi przez rząd na realizacje programów rozwojowych[32]. Po etapie wdrożenia dziesięcioletniego Planu Rozwoju, w 1959 roku wprowadził II Plan Rozwoju w ramach którego utworzono 600 fabryk produkujących sto różnych odmian produktów[33]. Rząd Nkrumaha odniósł duże sukcesy w sferze rolnictwa (szczególni produkcji kakao które stało się głównym produktem eksportowym Ghany a za pieniądze z eksportu którego sfinansowano liczne inwestycje w stolicy[34]), leśnictwa, rybołówstwa i hodowli bydła. Efektywnie wykorzystano też w gospodarce złoża boksytów i złota. Rozwój realizowany był w oparciu o zwiększanie kontroli państwa nad gospodarką, co miało miejsce szczególnie po 1961 roku (wówczas Nkrumah złożył wizytę w ZSRR, Europie Wschodniej i Chinach. Już w listopadzie 1959 roku wprowadził Ustawę Korporacyjną która stwarzała ramy prawne dla spółek publicznych, ustawa została zreformowana kolejno w 1961 i 1964 roku[35]. W 1961 roku rozpoczęto budowę zapory Akosombo na rzece Wolta produkującą wystarczającą dużo energię dla ghańskich miast. Rząd opracował plany rozwoju obszarów wiejskich w ramach których wybudowano szereg nowych dróg i szkół[36]. Sukcesem Nkrumaha było wprowadzenie bezpłatnej opieki zdrowotnej i edukacji[37]. W 1964 roku wprowadził plan siedmioletni który koncentrował się na dalszej industrializacji, modernizacji przemysłu materiałów budowlanych i elektryfikacji. W rozwoju przemysłu pomagał mu jego wieloletni przyjaciel i minister finansów, Komla Agbeli Gbedema. Gbedema doprowadził do budowy elektrowni wodnej na Wolcie we wschodniej Ghanie. Budowę elektrowni wodnej i zapory pod względem finansów wsparł rząd Stanów Zjednoczonych, Izraela i Bank Światowy[38]. W 1961 roku zainicjował projekt budowy reaktora jądrowego a dwa lata później stworzył Komisję Energii Atomowej Ghany. W 1964 roku położył pierwszy kamień przeznaczony na budowę elektrowni atomowej[39][40].

Reformy ustrojowe[edytuj | edytuj kod]

Jednym z najważniejszych celów Nkrumaha była eliminacja trybalizmu i budowa jedności narodowej. W 1958 roku jego rząd wprowadził zakaz funkcjonowania organizacji angażujących się w propagandę religijną lub rasową domagając przy tym szkody dla jakichkolwiek innych wspólnot religijnych bądź rasowych[41]. Jednocześnie zakazano używania flag plemiennych których używanie starano się zastąpić flagami państwowymi Ghany[42]. Zmiany te spowodowały duży spór z opozycją (która uważała zmiany za represyjne) na czele której stał Kofi Abrefa Busia z liberalnej Partii Zjednoczenia[43]. Nhrumah w trakcie swojej kadencji przeprowadził również ograniczenie wpływów lokalnych wodzów (m.in. Asantehene i wodzów Akanów) którzy zresztą w okresie kolonialnym często współpracowali z władzami brytyjskimi. Reformy te wyobcowały wodzów i wpłynęły na ich niechęć wobec Nkrumaha a w konsekwencji obalenie jego rządu[44][45]. Równocześnie przeprowadzono referendum w wyniku którego dokonano zmiany konstytucji tak że partia rządząca stała się jedyną partią w państwie co znacznie zwiększyło pozycję Nkrumaha a oprócz tego pozwoliło mu na przedłużenie swoich rządów[46]. W latach 1952-1960 dokonano afrykanizacji służby cywilnej prowadzonej. W okresie 1960-1965 roku wzrosła imigracja obcokrajowców do Ghany. Wielu nowych pracowników pochodziło z Włoch, Polski, Jugosławii, Czechosłowacji i Rosji, zastąpiło to więc wcześniejszy trend gdy w większości do Ghany przybywali pracownicy pochodzenia angielskiego[47].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

W 1958 roku ruszył z utworzeniem unii politycznej o nazwie Unia Afrykańskich Stanów grupującej oprócz Ghany, Gwinee rządzoną przez Ahmeda Sekou Touré i Mali na czele z Modibą Keïtą. Państwa w ramach Unii koordynowały politykę zagraniczną, ekonomiczną, kulturową i militarną[48]. Brał również udział w utworzeniu organizacji Kobiet Unii Afrykańskich Stanów. Ostatecznie unia upadła w 1962 roku[49]. W 1960 roku zaproponował przywódcy ruchu narodowowyzwoleńczego z Togo, Sylvanusowi Olympio wprowadzenie unij między Ghaną a Togo, Olympio jednak odrzucił tą propozycję[50]. Aktywnie promował panafrykanizm na arenie międzynarodowej a w kwietniu 1958 roku przeprowadził w Akrze inauguracyjne spotkanie Pierwszej Konferencji Niepodległych Państw. Następnie zainicjował powstanie szeregu innych organizacji międzynarodowych - Ogólnoafrykańskiej Konferencji Ludowej w grudniu 1958 roku (z udziałem przedstawicieli 62 organizacji narodowych z całego kontynentu), Ogólnoafrykańskiej Federacji Związków Zawodowych w listopadzie 1959 roku (w celu koordynacji ruchu robotniczego w Afryce), Konferencję Pozytywnego Działania i Bezpieczeństwa w kwietniu 1960 roku (zorganizowaną w sprawie francuskich testów atomowych, sprawy RPA i Algierii) oraz Konferencję Afrykańskich Kobiet w dniu 18 lipca 1960 roku. Jednocześnie Ghana wycofała się z kolonialnych organizacji takich jak Zarząd Walut Afryki Zachodniej czy Sądu Apelacyjnego Afryki Zachodniej[51][52]. Był czołową postaci krótkotrwałej Grupy Casablanca grupującej afrykańskich przywódców dążących do jedności Afryki i integracji politycznej, gospodarczej i wojskowej kontynentu[53]. Był też jednym z inicjatorów Organizacji Jedności Afrykańskiej powstałej w 1963 roku na konferencji w Addis Ababie[54]. Jako prezydent dążył do stworzenia zjednoczonej armii afrykańskiej, Dowództwa Afrykańskiego która w jego zamyśle miała być w znaczący sposób prowadzona przez Ghanę - zobowiązanie do takich sił zbrojnych zawarto w artykule drugim Konstytucji Republikańskiej z 1960 roku[55]. Był zwolennikiem Organizacji Narodów Zjednoczonych jednak krytycznie odnosił się do kontroli organizacji przez wielkie mocarstwa. Był przeciwny do członkostwa państw afrykańskich w Wspólnocie Rynkowej Wspólnoty Afrykańskiej (członkami Wspólnoty Rynkowej stało się wiele byłych kolonii francuskich i Nigeria)[56].

Armia[edytuj | edytuj kod]

W 1956 roku, Ghana przejęła kontrolę nad Regimentem Złotego Wybrzeża (do tej pory część Królewskich Sił Granicznych Afryki Zachodniej). Oddziały te posiadały pewne doświadczenie bojowe z okresu II wojny światowej gdy brały udział w walkach przeciwko Japończykom w Indiach i Birmie. Większość oficerów wczesnej armii Ghany stanowili Brytyjczycy i choć szkolenie oficerów afrykańskich ruszyło w 1947 roku to tylko 28 z 212 oficerów w grudniu 1956 było Afrykanami. Brytyjscy oficerowie w dalszym ciągu otrzymywali pensje brytyjskie przez co zarabiali znacznie więcej niż ich odpowiednicy afrykańscy. Nkrumah przez pierwszy okres rządów utrzymywał ten stan rzeczy i opóźniał przejęcie kontroli nad wojskiem przez oficerów afrykańskich w celu zapobiegnięcia możliwemu zamachowi stanu[57][58].

Nkrumah szybko zorganizował Ghańskie Siły Powietrzne i nabył w Kanadzie czternaście samolotów De Havilland Canada DHC-2 Beaver oraz otworzył szkolę pilotów prowadzoną przez instruktorów brytyjskich[59]. Ghana nabyła również cztery samoloty Ił-18 zakupione w ZSRR. W kwietniu 1959 roku wsparcie względem Sił Powietrznych Ghany zaoferowały rządy Izraela i Indii[60]. Powstała również marynarka wojenna, Ghana Navy. Siły ochotnicze marynarki powstały w czerwcu 1959, a ich dowództwo mieściło się w mieście Tokardi w zachodniej Ghanie. Służbę tutaj zaczęli pełnić żołnierze przeniesieni z Pułku Artylerii stanowiącego trzon ghańskich sił lądowych. Ich szkoleniem zajęła się brytyjska Royal Navy, której oficerom podlegali tutejsi żołnierze[61]. 29 lipca 1959 na mocy ustawy parlamentu została utworzona marynarka wojenna Republiki Ghany. Siły morskie były podzielone na dwie części z siedzibami w Tokardi i Akrze[61]. Ghana Navy w grudniu 1959 roku otrzymała od Brytyjczyków dwa trałowce - Afadzato i Yogaga a w kolejnych latach zakupiła również cztery radzieckie łodzie patrolowe, brytyjski jacht Achimota i korwety Keta i Kromantse wyprodukowane przez Vosper & Company[62]. Budżet wojskowy Ghany w okresie Nkrumaha rósł z każdego roku, z 9 milionów i 350 tysięcy dolarów amerykańskich w 1958 roku do 47 milionów w 1965 roku[63].

Pierwszą międzynarodową misją Sił Zbrojnych Ghany było Kongo (współczesne DR Konga). Wojska Ghany w liczbie tysiąca żołnierzy trafiły tam w 1960 roku na początku trwania kryzysu kongijskiego[64]. Siły Ghany wzmocniły tam oddziały ONZ[65]. Użycie brytyjskich oficerów w Kongu było z politycznego punktu widzenia nie do przyjęcia w związku z czym rozpoczęto proces reorganizacji służb oficerskich i zwiększenia liczby afrykańskich oficerów[66][67].

Koniec rządów i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Został obalony i zmuszony do wyjazdu z kraju w wyniku wspieranego przez CIA (wiadomo również że w wewnętrzne kręgi rządu Nkrumaha udało się wejść brytyjskim służbom Security Service) wojskowego zamachu stanu w dniu 24 lutego 1966. Pucz odbył się podczas gdy prezydent przebywał z wizytą oficjalną w Chinach i Wietnamie Północnym. Na czele puczu stanął Emmanuel Kwasi Kotoka który utworzył wojskową Krajową Radę Wyzwoleńczą. Następcą Nkrumaha na urzędzie prezydenta został generał Joseph Ankrah który usunął z życia politycznego działaczy partii CPP. Nowy rząd cofnął dotychczasowe panafrykańskie reformy i rozpoczął proces liberalizacji gospodarczej u boku Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego, do zmian doszło także w polityce zagranicznej - wojskowa junta zrezygnowała z bliższych relacji z Gwineą i blokiem wschodnim a zamiast tego rozpoczęła prozachodnią politykę zagraniczną[68].

Sam Kwame Nkrumah nigdy nie wrócił do Ghany, żył na wygnaniu w Konakrze w Gwinei gdzie prezydent Ahmed Sékou Touré przyznał mu tytuł honorowego współprezydenta kraju. Pomimo gościny gwinejskiego rządu stale obawiał się zamachu ze strony któregoś z zachodnich rządów. Zmarł w trakcie leczenia raka prostaty w Rumunii w 1972 roku (w wieku 62 lat). Do końca życia głosił hasła jedności panafrykańskiej. Jego ciało po śmierci przewieziono do rodzinnej wioski, gdzie zostało ono spalone z wielkimi honorami na stosie pogrzebowym.

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Fathia i Gamal

Był żonaty z Koptyjką Fathią Rizk. Kwame miał z nią trójkę dzieci - Gamala, Samię i Sekou[69].

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Jest najbardziej znanym ideologiem panafrykanizmu. Jego poglądy były inspirowane pismami czarnych intelektualistów tj. Marcus Garvey, W.E.B. Du Bois czy George Padmore. Poglądy owych działaczy poznał w okresie studiów w Stanach Zjednoczonych. Wielu Afroamerykanów w tym Kwame Ture, Du Bois czy Padmore przeniosło się do Ghany i wspierało Nkrumaha w jego działaniach jako doradcy. Do Ghany Nkrumaha przybywali też działacze na rzecz praw czarnych z innych państw m.in. Sam Morris który pochodził z Grenady i działał w tamtejszym ruchu antykolonialnym. Nkrumah stał się symbolem dla wielu Afroamerykanów (za takowego uznał go m.in. Ralph Bunche) i ruchu na rzecz ich praw[70][71]. Nkrumah był także zagorzałym socjalistą a swoje poglądy określał jako socjalizm naukowy[72]. W 1968 roku z jego inicjatywy powstała Ogólnoafrykańska Rewolucyjna Partia Ludowa - celem grupy było stworzenie politycznych warunków do utworzenia Ogólnoafrykańskiej Ludowej Armii Rewolucyjnej która miała podjąć się zbrojnej walki ze zjawiskami tj. kolonializm, neokolonializm, imperializm czy syjonizm które Nkrumah uważał za formy kapitalistycznej opresji[73]. Był katolikiem ochrzczonym przez misjonarzy a od 1957 roku określał się po prostu jako chrześcijanin[74].

Wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Otrzymał honoris causa m.in. Uniwersytetu Lincolna w Pensylwanii, Uniwersytetu Moskiewskiego, Uniwersytetu Kairskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu Humboldta w Berlinie a także wielu innych uniwersytetów.

W 2000 roku został uznany przez słuchaczy BBC World Service jako Człowiek Tysiąclecia Afryki. BBC opisało Nkrumaha jako bohatera niepodległości i międzynarodowy symbol wolności, pierwszego czarnego lidera kraju afrykańskiego który rozpoczął upadek rządów kolonialnych[75].

We wrześniu 2009 roku prezydent Ghany John Atta-Mills oświadczył że 21 września (setna rocznica urodzin Kwame Nkrumaha) stanie się Dniem Założyciela, świętem państwowym ustawowo wolnym od pracy[76].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Ghana. The Autobiography of Kwame Nkrumah (1957)
  • I Speak of Freedom (1961)
  • Afryka musi się zjednoczyć (Africa Must Unite, 1963, wyd. pol. 1965)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Strona poświęcona politykom różnych krajów (ang.)
  2. Yaw Owusu, Robert (2005). Kwame Nkrumah's Liberation Thought: A Paradigm for Religious Advocacy in Contemporary Ghana. s. 97.
  3. George P. Hagan, “Nkrumah's Leadership Style—An Assessment from a Cultural Perspective”, in Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  4. Józef i Krystyna Chałasińścy, Bliżej Afryki, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1965, s. 74.
  5. Józef i Krystyna Chałasińścy, Bliżej Afryki, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1965, s. 74.
  6. Józef i Krystyna Chałasińścy, Bliżej Afryki, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1965, s. 74.
  7. Józef i Krystyna Chałasińścy, Bliżej Afryki, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1965, s. 74.
  8. Józef i Krystyna Chałasińścy, Bliżej Afryki, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1965, s. 74.
  9. Kwame Nkrumah, Autobiografia, Warszawa, 1958, s. 34.
  10. Kwame Nkrumah, Autobiografia, Warszawa, 1958, s. 28.
  11. Sherwood (1996), Kwame Nkrumah: the years abroad, s. 24.
  12. Sherwood (1996), Kwame Nkrumah: the years abroad, s. 39–40 .
  13. Sherwood (1996), Kwame Nkrumah: the years abroad, s. 106–107 .
  14. Sherwood (1996), Kwame Nkrumah: the years abroad, s. 173–175.
  15. Aubynn, Anthony Kwesi (2002), "Behind the Transparent Ballot Box: The Significance of the 1990s Elections in Ghana", Multi-party Elections in Africa (James Currey): 7
  16. Birmingham, David. Kwame Nkrumah: The Father of African Nationalism (revised edition), Ohio University Press. 1998. s. 13.
  17. Firmin-Sellers, Kathryn (1999), "The Concentration of Authority: Constitutional Creation in the Gold Coast, 1950", Polycentric Governance and Development (University of Michigan Press): 191
  18. Biography of Kwame Nkrumah (ang.)
  19. George P. Hagan, “Nkrumah's Leadership Style—An Assessment from a Cultural Perspective”, in Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  20. Fuller, Building the Ghanaian Nation-State, s. 29–33.
  21. Fuller, Building the Ghanaian Nation-State, s. 34–37.
  22. Fuller, Building the Ghanaian Nation-State, s. 121–122.
  23. E. A. Haizel, “Education in Ghana, 1951 – 1966”, in Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  24. George P. Hagan, “Nkrumah's Cultural Policy”, in Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  25. E. A. Haizel, “Education in Ghana, 1951 – 1966”, w: Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  26. Takiwah Manuh, “Women and their Organizations during the Convention Peoples' Party Period”, in Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  27. Jean Allman, “The Disappearing of Hannah Kudjoe: Nationalism, Feminism, and the Tyrannies of History”; Journal of Women's History
  28. P. A. V. Ansah, “Kwame Nkrumah and the Mass Media”, in Arhin (1992)
  29. The Life and Work of Kwame Nkrumah “Media”, in Owusu-Ansah (2014), Historical Dictionary of Ghana, s. 211–213.
  30. P. A. V. Ansah, “Kwame Nkrumah and the Mass Media”, in Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah. zobacz też: “Media”, in Owusu-Ansah (2014), Historical Dictionary of Ghana, s. 211–213.
  31. E. A. Haizel, “Education in Ghana, 1951 – 1966”, in Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  32. "Political and Economic History of Ghana". sjsu.edu.
  33. S. Asamoah Darko, "The Development and Patterns of Manufacturing Industries in Ghana, 1951–1965", w Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  34. "Cocoa Price Issue Splits Gold Coast". New York Times.
  35. K. B. Asante, "Nkrumah and State Enterprises", w Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  36. Norman Lowe, Mastering Modern World History.
  37. "The Road to Ghana's Healthcare Financing - From Nkrumah to Health Insurance.
  38. S. Asamoah Darko, "The Development and Patterns of Manufacturing Industries in Ghana, 1951–1965", w Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  39. GAEC Documentation Committee, ”Ghana Atomic Energy Commission: At a Glance”; Third Edition; Kwabenya: RPB, GAEC
  40. Nkrumah lays foundation for atomic reactor .. in 1964”, Ghana Review International
  41. Kwame Nkrumah, Africa Must Unite (1983), s. 74; cytat za: George P. Hagan, “Nkrumah's Cultural Policy”, w Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  42. Fuller, Building the Ghanaian Nation-State, s. 29–33.
  43. George P. Hagan, “Nkrumah's Cultural Policy”, w Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  44. Kwame Arhin, “The Search For 'Constitutional Chieftancy'”, w Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  45. Pinkney (1972), Ghana Under Military Rule, s. 25.
  46. Anthony, S. (1969) "The State of Ghana" African Affairs Vol. 68, No. 273, s. 337-339
  47. Joseph R. A. Ayee, "Public Sector Manpower Development During the Nkrumah Period 1951–1966", w Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  48. Adam Danek: 'Rewolucja gwinejska na tle porównawczym'.
  49. Takiwah Manuh, “Women and their Organizations during the Convention Peoples' Party Period”, in Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  50. Józef i Krystyna Chałasińścy, Bliżej Afryki, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1965, s. 101.
  51. Obed Asamoah, "Nkrumah's Foreign Policy, 1951–1966", w Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  52. [http://www.jpanafrican.com/docs/vol2no3/GhanasForeignPolicyAtIndependenceAnd.pdf Boni Yao Gebe, “Ghana's Foreign Policy at Independence and Implications for the 1966 Coup D’état”; Journal of Pan African Studies 2.3
  53. Pierre Englebert & Kevin C. Dunn (2013), Inside African Politics, Londyn: Lynne Reinner, s. 320–321.
  54. George P. Hagan, “Nkrumah's Cultural Policy”, w Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  55. Egon Schwelb, “The Republican Constitution of Ghana”; American Journal of Comparative Law
  56. Obed Asamoah, "Nkrumah's Foreign Policy, 1951–1966", w Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  57. Eboe Hutchful, “The Development of the Army Officer Corps in Ghana, 1956–1955” ; Journal of African Studies 12.3, Fall 1985.
  58. Baynham (1988), Military and Politics in Nkrumah's Ghana, s. 22–32.
  59. Eboe Hutchful, “The Development of the Army Officer Corps in Ghana, 1956–1955” ; Journal of African Studies 12.3, Fall 1985.
  60. Baynham (1988), Military and Politics in Nkrumah's Ghana, s. 75.
  61. 61,0 61,1 Historical Background of The Ghana Navy (ang.). Ghana Armed Forces. [dostęp 2013-07-30].
  62. Baynham (1988), Military and Politics in Nkrumah's Ghana, s. 74.
  63. Baynham (1988), Military and Politics in Nkrumah's Ghana, s. 67–68.
  64. Eboe Hutchful, “The Development of the Army Officer Corps in Ghana, 1956–1955” ; Journal of African Studies 12.3, Fall 1985.
  65. Baynham (1988), Military and Politics in Nkrumah's Ghana, s. 93. “Within a week, 1,193 Ghanaian soldiers were in Léopoldvile and 192 more were waiting for transport in Accra with 156 trucks and 160 tons of stores. In terms of its resources, Ghana made one of the heaviest manpower contributions to the Congo. By the end of August 1960, she had 2,394 army officers and men in the country. The Ghana contingent remained for three of the four years of the UN operations, contributing a total of more than 39,000 man-months.”
  66. Baynham (1988), Military and Politics in Nkrumah's Ghana, s. 94.
  67. Eboe Hutchful, “The Development of the Army Officer Corps in Ghana, 1956–1955” ; Journal of African Studies 12.3, Fall 1985.
  68. Boni Yao Gebe, “Ghana's Foreign Policy at Independence and Implications for the 1966 Coup D’état”; Journal of Pan African Studies 2.3
  69. Fathia Nkrumah
  70. Afari-Gyan, Kwadwo. "KWAME NKRUMAH, GEORGE PADMORE AND W.E.B. DU BOIS." RESEARCH REVIEW NS VOL.7 (1991): 1-5. Print.
  71. Obed Asamoah, "Nkrumah's Foreign Policy, 1951–1966", in Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  72. Kwame Nkrumah, "African Socialism Revisited", 1967.
  73. "A-APRP Official Website"
  74. George P. Hagan, “Nkrumah's Leadership Style—An Assessment from a Cultural Perspective”, w Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.
  75. "Kwame Nkrumah's Vision of Africa", BBC World Service
  76. "Nkrumah's birthday declared a holiday". modernghana.com.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alex Axelrod, Charles Phillips Władcy, tyrani, dyktatorzy. Leksykon, wyd. Politeja, Warszawa 2000, s. 456-458
  • Józef i Krystyna Chałasińścy, Bliżej Afryki, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1965
  • Kwame Nkrumah, Autobiografia, Warszawa, 1958