Pensylwania

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy stanu w USA. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Pensylwania
Commonwealth of Pennsylvania
stan
2. stan od 12 grudnia 1787
ilustracja
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Virtue, Liberty and Independence
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Harrisburg
Kod ISO 3166-2 US-PA
Gubernator Tom Wolf (D)
Powierzchnia 119 280[1] km²
Populacja (2017)
• liczba ludności

12 805 537[2]
• gęstość 105,80 os./km²
Strefa czasowa UTC-05:00
UTC-04:00
Języki urzędowe angielski
Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone
Piramida wieku

Pensylwania (ang. Pennsylvania, wymowa:/ˌpɛnsɪlˈveɪnjə/ i) – stan w północno-wschodniej części Stanów Zjednoczonych, pomiędzy rzeką Delaware a jeziorem Erie. Pensylwania graniczy od północy z kanadyjską prowincją Ontario (poprzez jezioro Erie) oraz ze stanem Nowy Jork, od wschodu w dalszym ciągu z Nowym Jorkiem oraz z New Jersey, od południa z Delaware, Maryland i Zachodnią Wirginią i od zachodu z Ohio[3].

Największe miasta to: Filadelfia, Pittsburgh i Allentown[4]. Stolicą jest Harrisburg.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszymi osadnikami europejskimi na terenie obecnego stanu byli Szwedzi, którzy osiedlili się w 1643 roku. Niedługo potem kolonia przeszła pod władzę Holandii, a następnie Anglii.

Właściwym początkiem historii stanu Pensylwania było przyznanie 4 marca 1681 przez króla angielskiego Karola II prawa do założenia nowej kolonii w okolicach przyszłej Filadelfii dla Williama Penna. Penn, który był kwakrem, chciał założyć kolonię w Ameryce dla swoich współwierców, chcących uciec od prześladowań ich wiary w Anglii. Od jego nazwiska i łacińskiego słowa sylvania znaczącego lasy bierze się nazwa Pennsylvania, czyli Lasy Penna.

Penn żył do 1718 i odegrał ogromną rolę w pierwszych dekadach istnienia kolonii, pomimo że był w Ameryce tylko w latach 1682–1684 i 1699–1701. Król dał mu prawie nieograniczoną władzę w nowej kolonii jako jej właścicielowi, ale Penn wprowadził oświecony system rządów demokratycznych i pełną wolność religii (kwakierska Pensylwania i katolicki Maryland były jedynymi koloniami z pełną wolnością wyznania). Dla porównania inne kolonie angielskie były w tym czasie zdominowane przez system arystokratyczny (w Wirginii) lub rządzone przez teokratów (w Nowej Anglii). Można stwierdzić, że Pensylwania była amerykańską kolebką idei, które w następnym stuleciu doprowadziły do stworzenia Konstytucji Stanów Zjednoczonych opartej na ideałach oświecenia, spisanej właśnie w Filadelfii w 1787 roku.

W 1755 roku większość ludności Pensylwanii stanowili Szkoci i Niemcy (łącznie 70%), Anglicy pozostawali w mniejszości (30%)[5].

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Na mapie Pensylwania ma kształt zbliżony do prostokąta. Jego południowo-wschodni róg prawie dotyka do Atlantyku w okolicach Filadelfii, a północno-zachodni dotyka jeziora Erie. Przez środek stanu przebiegają góry Appalachy. Rzeka Delaware tworzy wschodnią granicę stanu, pozostałe granice to prawie w całości proste linie wzdłuż równoleżnika 39°43′N (tzw. Linia Masona-Dixona) na południu, 42° N na północy, i wzdłuż południka 80°31′W na zachodzie (wyjątek to małe odchylenie od prostokąta przy jeziorze Erie). Główne skupiska ludności w stanie to obszar metropolitalny Filadelfii w południowo-wschodniej części stanu i obszar metropolitalny miasta Pittsburgh w zachodniej części stanu.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie spisu ludności z roku 2010 stwierdzono, że stan Pensylwania liczył 12 702 379 mieszkańców, co oznaczało wzrost o 421 325 (3,4%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowiły 5,5% populacji, 20,8% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 17,8% to osoby mające 65 i więcej lat. 51,0% ludności stanu stanowiły kobiety[6].

Język[edytuj | edytuj kod]

W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami były[7]:

Rasy i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

82,1% mieszkańców stanowiła ludność biała (76,5% nie licząc Latynosów), 11,9% to Murzyni lub Afroamerykanie, 3,6% to Azjaci, 2,0% ma rasę mieszaną, 0,4% to rdzenna ludność Ameryki i 0,1% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowili 7,3% ludności stanu[6].

Do największych grup należały osoby pochodzenia niemieckiego (23,0%), irlandzkiego (15,6%), włoskiego (11,2%), angielskiego (6,7%) i polskiego (6,1%). Do innych większych grup należały osoby pochodzenia „amerykańskiego” (581,8 tys.), portorykańskiego (439 tys.), szkockiego (345,3 tys.), francuskiego (230 tys.), słowackiego (190,1 tys.), holenderskiego (173,5 tys.), rosyjskiego (160,8 tys.), walijskiego (155,4 tys.), meksykańskiego (151,7 tys.), hinduskiego (125,2 tys.), afrykańskiego (120 tys.), węgierskiego (118,8 tys.), chińskiego (108,8 tys.) i ukraińskiego (106,2 tys.)[8][9].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 2014 r.[10]:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Elektrownia jądrowa Three Mile Island

Pensylwania jest jednym z trzech największych producentów energii elektrycznej w kraju. Największą zasługę w tym ma energia jądrowa, a na kolejnym miejscu jest gaz ziemny. Na obszarze stanu znajduje się 5 elektrowni jądrowych[12].

W 2017 roku produkcja gazu ziemnego w Pensylwanii osiągnęła prawie 5,5 biliona stóp sześciennych, co stanowiło około jednej piątej całej produkcji w USA i czyniło Pensylwanię drugim co do wielkości producentem gazu ziemnego w USA, po Teksasie. Większość gazu ziemnego przesyłanego z Pensylwanii trafiało rurociągiem do New Jersey, Nowego Jorku, Maryland i Zachodniej Wirginii. Przez stan przebiega Formacja Marcellus – największe amerykańskie złoża gazu łupkowego[12].

Pensylwania zajmuje trzecie miejsce wśród stanów USA pod względem wydobycia węgla. Jest domem dla górnictwa od ponad 200 lat i wciąż ma znaczne rezerwy. Jest przodującym eksporterem węgla, także do innych krajów. Północno-wschodnia Pensylwania ma również prawie wszystkie krajowe zasoby węgla antracytowego[12].

Mimo że Pensylwania ma bardzo niski poziom wydobywania ropy naftowej, to nadal zajmuje się jej produkcją, głównie na bazie parafiny używanej do produkcji smarów[12].

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Główne energochłonne gałęzie przemysłu to górnictwo, produkcja stali i maszyn, produkty chemiczne, rolnictwo, przetwórstwo żywności i turystyka[12].

Rolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Pensylwania zajmuje pierwsze miejsce w kraju pod względem produkcji grzybów. Poza grzybami największy dochód przynosi uprawa kukurydzy, soi, produkcja siana i kwieciarstwo. Hodowla obejmuje głównie bydło i drób[13].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09].
  2. U.S. Census Bureau QuickFacts: Pennsylvania, www.census.gov [dostęp 2018-01-04] (ang.).
  3. Map of the United States of America (ang.). One World – Nations Online. [dostęp 2018-09-07].
  4. U.S. Census Bureau, American FactFinder – Results, factfinder.census.gov [dostęp 2019-01-18] (ang.).
  5. J. Grabowski, Historia Kanady, Warszawa 2001, s. 93.
  6. a b U.S. Census Bureau QuickFacts: Pennsylvania; UNITED STATES, www.census.gov [dostęp 2019-02-02] (ang.).
  7. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-02-01].
  8. U.S. Census Bureau, ACS DEMOGRAPHIC AND HOUSING ESTIMATES 2013-2017 American Community Survey 5-Year Estimates, factfinder.census.gov [dostęp 2019-02-02] (ang.).
  9. U.S. Census Bureau, SELECTED SOCIAL CHARACTERISTICS IN THE UNITED STATES 2017 American Community Survey 1-Year Estimates, factfinder.census.gov [dostęp 2019-02-02] (ang.).
  10. Adults in Pennsylvania. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-18].
  11. State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-18].
  12. a b c d e Pennsylvania – State Energy Profile Analysis – U.S. Energy Information Administration (EIA), www.eia.gov [dostęp 2019-02-02].
  13. Rachel Bertone, Top 10 Pennsylvania Ag Products (Infographic), Farm Flavor, 8 lipca 2017 [dostęp 2019-02-02] (ang.).