Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Grenzmark Posen-Westpreußen
Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska
Prowincja Poznańska
Prusy Zachodnie
1922-1938 Pomorze (prowincja)
Brandenburgia (prowincja)
Śląsk (prowincja)
Flaga Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej
Herb Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej
Flaga Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej Herb Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej
Położenie Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej
Stolica Piła
Powierzchnia
 • całkowita

7,695 km²
Liczba ludności (1925)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

332,485
43.2 osób/km²
Data powstania 1922
Data likwidacji 1.10.1938
Siedziba władz Marchii w Pile
Marchia Graniczna Poznańsko-Zachodniopruska

Marchia Graniczna Poznańskie-Prusy Zachodnie, Pogranicze poznańsko-zachodniopruskie (niem. Grenzmark Posen-Westpreußen) – prowincja Prus w latach 1922-1938 utworzona z części Prus Zachodnich i Prowincji Poznańskiej, które pozostały przy Niemczech po traktacie wersalskim. Stolicą prowincji była Piła. W 1933 roku prowincja miała powierzchnię 7695 km² i liczyła 337 578 mieszkańców.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu powstania wielkopolskiego większa część prowincji poznańskiej znalazła się w rękach polskich. Pozostałe w rękach niemieckich części prowincji, obawiając się przymusowego wcielenia do Polski na mocy postanowień traktatu pokojowego, zaczęły w tej sytuacji optować za zmianą swojej przynależności administracyjnej. Jako pierwsze swoje zamiary w tym względzie zadeklarowały władze powiatów Leszno, Rawicz i Wschowa, które 4 stycznia 1919 wyraziły zamiar połączenia się z prowincją śląską. W ślad za tym zamiar przyłączenia do prowincji brandenburskiej ogłosiły powiaty babimojski, międzychodzki, międzyrzecki, nowotomyski, skwierzyński i wieleński. W celu zapewnienia władzy administracyjnej dla obszarów znajdujących się nadal pod kontrolą niemiecką, 20 stycznia 1919 prezydent rejencji bydgoskiej Friedrich von Bülow został upoważniony do przejęcia obowiązków nadprezydenta prowincji i prezydenta prowincji poznańskiej.

Ostateczny kształt granic państwowych określił podpisany w czerwcu 1919 Traktat wersalski, który usankcjonował podział ziem Prowincji Poznańskiej, a ponadto pozbawił Prusy większej części prowincji zachodniopruskiej (Pomorza Gdańskiego). Z pozostałych przy Prusach terenów rozporządzeniem pruskiego ministra spraw wewnętrznych z 2 sierpnia 1919 postanowiono utworzyć tymczasową administrację pod nazwą Regierungsstelle für den Verwaltungsbezirk Grenzmark Westpreußen-Posen. Decyzja ta była jednocześnie przekreśleniem wcześniejszej decyzji rządu Prus z 1 lipca 1919 o rozparcelowaniu przedmiotowego obszaru między sąsiednie prowincje (Wschowa miała trafić do prowincji dolnośląskiej, Człuchów, Złotów i Wałcz do prowincji pomorskiej, pozostałe powiaty wraz z Piłą do Brandenburgii, projekty te rozważano zresztą jeszcze w latach 1920-1922). Kontrowersje co do powołania nowej jednostki administracyjnej istniały zresztą również na miejscu[1], np. sejmik powiatu złotowskiego opowiedział się w tym czasie za przyłączeniem do prowincji pomorskiej. Również prezydent rejencji Bülow, mając na względzie trudności towarzyszące powstaniu w 1905 rejencji olsztyńskiej, proponował włączenie powiatów złotowskiego i człuchowskiego do rejencji koszalińskiej w prowincji pomorskiej, natomiast pozostałych powiatów do rejencji frankfurckiej. Pomimo tych obiekcji, 21 listopada 1919 utworzono w Pile filię rejencji bydgoskiej, którą w końcu stycznia 1920 przekształcono w Verwaltungsbezirk Schneidemühl/Regierungsstelle Schneidemühl.

Dla nowej jednostki administracyjnej przewidywano początkowo nazwę Westpreussisch – Posensches Grenzland (Pogranicze Zachodnioprusko-Poznańskie, którą zasugerował ostatni nadprezydent Prus Zachodnich Bernhard Schnackenburg). 11 stycznia 1921 dla rejencji przyjęto jednak nazwę Grenzmark Posen – Westpreussen. 13 marca 1922 do pruskiego Landtagu wpłynął projekt ustawy o ustanowieniu tu także prowincji (Gesetz über die Neuordnung der kommunalen Verfassung und Verwaltung in der Ostmark). W lipcu 1922 po kilkukrotnych czytaniach i debatach ustawa ta została przyjęta[2], a następnie, w dniu 21 lipca 1922 podpisana przez prezydenta Rzeszy Eberta. Na jej mocy utworzono prowincję, której organem przedstawicielskim – na wzór innych prowincji pruskich prowincji – został 30-osobowy Provinziallandtag. Stolicą Marchii – po sporach lokalizacyjnych z Wałczem – stała się Piła, aczkolwiek starosta krajowy prowincji i zarząd rejencji pilskiej do 1929 urzędowali budynkach prowincjonalnego zakładu dla obłąkanych w Obrzycach (niem. Obrawalde) pod Międzyrzeczem, tu też do 1928 odbywały się sesje landtagu.

W skład prowincji weszły powiaty: babimojski, wschowski, międzyrzecki, skwierzyński, notecki (pozostawione przy Rzeszy fragmenty powiatów Chodzież, Czarnków i Wieleń) oraz miasto Piła z dotychczasowej prowincji poznańskiej, a także powiaty złotowski, człuchowski i wałecki z prowincji zachodniopruskiej: razem 7695,24 km kw. z 24 miastami (w 1936 przybyło 25-te: Krzyż) i 390 gminami.

Z uwagi na absurdalny kształt tego tworu administracyjnego (3 części nie posiadające ze sobą połączenia), 1 października 1938 na mocy ustaw z 21 marca i 2 września 1938[3] prowincję zniesiono, łącząc ją pierwotnie z Brandenburgią, a następnie z Pomorzem. Jej obszar podzielono między Śląsk (Wschowa oraz południowa część powiatu babimojskiego), Brandenburgię (Babimost, Międzyrzecz i Skwierzyna) i Pomorze. W Pile pozostawiono siedzibę rejencji, do której przyłączono powiaty choszczeński i strzelecki (z rejencji frankfurckiej Brandenburgii) oraz drawski i szczecinecki (z rejencji koszalińskiej Pomorza). Dla zachowania tradycji byłej prowincji, rejencja pilska została przemianowana na Grenzmark Posen-Westpreußen. Samodzielność prowincji stała się iluzoryczna już wcześniej, kiedy to w związku z przejęciem władzy w Niemczech przez nazistów zmuszono do ustąpienia mianowanego wcześniej na stanowisko nadprezydenta Hansa von Meibom, a jego miejsce zajął Gauleiter Brandenburgii Wilhelm Kube, w wyniku czego powstała unia personalna urzędów nadprezydentów Brandenburgii i Marchii Granicznej.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Stolica: Schneidemühl (Piła)

Prowincja składała się z jednej rejencji – rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Schneidemühl).

1 stycznia 1938 w skład prowincji wchodziły następujące powiaty:

Powiat grodzki (Stadtkreis):

Powiaty ziemskie (Landkreis):

Nadprezydenci prowincji Marchia Graniczna[edytuj | edytuj kod]

Lata urzędowania Nadprezydent Lata życia
1922-1933 Friedrich von Bülow 1868-1936
1933-1934 Hans von Meibom[4] (komisarycznie) 1879-1960
1935-1936 Wilhelm Kube (komisarycznie) 1887-1943
1936-1938 Emil Stürtz 1892-1945

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Warto zaznaczyć, że proponowano także dalsze funkcjonowanie odrębnych prowincji poznańskiej (mającej składać się z powiatów babimojskiego, międzyrzeckiego, noteckiego i skwierzyńskiego) oraz zachodniopruskiej (powiaty człuchowski, wałecki i złotowski) - zob. Oswald Jannermann Entstehung und Auflösung der „Grenzmark Posen-Westpreußen“
  2. Preußische Gesetzsammlung (PrGesS) 1922, Seite 171-177
  3. PrGesS 1938, Seite 29 i PrGesS 1938, Seite 89 za Miron Urbaniak: Kolej Skwierzyna - Stare Bielice (Krzyż). Łódź: Wydawnictwo Księży Młyn, 2013. ISBN 978-83-7729-162-7.
  4. dotychczasowy starosta międzyrzecki i członek polsko-niemieckiej komisji demarkacyjnej (wynegocjował zachowanie większości miasta Trzciel w Rzeszy), na skutek prowadzonej przez nazistów nagonki nie objął stanowiska nadprezydenta