Górny Śląsk (prowincja)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Provinz Oberschlesien
Prowincja Górny Śląsk (górnośląska)
1919–1938
1941–1945
Flaga
Herb
Flaga Herb
Położenie
Język urzędowy niemiecki
Stolica Opole, od 1941 Katowice
Typ państwa Prowincja pruska
Powierzchnia
 • całkowita

(lata 1919–1938) 9702 km²
Liczba ludności (1933)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

1 482 765
152,8 osób/km²
Górny Śląsk w latach 1939–1945 na tle ziem polskich okupowanych przez III Rzeszę

Prowincja Górny Śląsk (górnośląska) (niem. Provinz Oberschlesien) – pruska prowincja utworzona w październiku 1919 roku przez władze niemieckie na tych terenach Górnego Śląska, które były wówczas pod władaniem niemieckim. Istniała w latach 1919–1938 i 1941–1945[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

1919–1938[edytuj | edytuj kod]

Prowincja Górny Śląsk ze stolicą w Opolu powstała mocą pruskiej ustawy z 14 października 1919 roku[2] poprzez podniesienie ówczesnej rejencji opolskiej (która wraz z wrocławską i legnicką stanowiła prowincję śląską) do rangi oddzielnej, nowej prowincji. Prowincja została utworzona z pobudek polityczno-propagandowych, przed plebiscytem ustanowionym na mocy traktatu wersalskiego, mającym zadecydować o przynależności państwowej tych ziem. Stąd większość kompetencji nowej prowincji pozostała "tymczasowo" w gestii Dolnośląskiego Zarządu Prowincjonalnego we Wrocławiu, będącego bezpośrednią kontynuacją identycznego organu prowincji śląskiej. W wyniku plebiscytu i powstań śląskich dokonano podziału, przy państwie niemieckim pozostało od czerwca 1922 roku 91% pierwotnego obszaru tej prowincji. Po podziale Górnego Śląska 3 września 1922 roku w referendum ludowym w rejencji opolskiej odrzucono koncepcję utworzenia odrębnego górnośląskiego kraju związkowego w granicach Republiki Weimarskiej, przy bezwzględnej i zdecydowanej agitacji przeciw tej koncepcji "za" oddano tylko 9% głosów[3]. Prowincja pozostała częścią pruskiego kraju związkowego. Podział Górnego Śląska w 1922 roku spowodował utratę na rzecz Polski wschodnich powiatów lub ich części, które wraz powiatami bielskim i cieszyńskim utworzyły województwo śląskie.

Od 1 czerwca 1926 roku do końca istnienia (1938) prowincja górnośląska posiadała własny herb, zaprojektowany przez znanego niemieckiego heraldyka i grafika Otto Huppa. Herb (pole błękitne) symbolizował oderwanie części Górnego Śląska (uszczerbiony złoty orzeł bez ogona i szponów) oraz główne gałęzie gospodarki prowincji: rolnictwo (złote ostrze kosy) i górnictwo (złote pyrlik i żelasko).

W 1938 roku prowincja górnośląska została zlikwidowana, a jej teren włączono do odtworzonej prowincji śląskiej.

1941–1945[edytuj | edytuj kod]

Po zajęciu polskiej części Górnego Śląska przez Niemców we wrześniu 1939 roku, władzę ustawodawczą i wykonawczą na tym terenie wykonywał od 4 września do 26 października 1939 roku Chef der Zivilverwaltung – Grenzschutz-Abschnitts-Kommando. W dniu 26 października 1939 roku utworzono Rejencję Katowicka, która od 1 kwietnia 1940 roku została powiększona o powiaty miejskie Bytom, Gliwice i Zabrze oraz powiaty ziemskie bytomski i gliwicki z niemieckiej części Górnego Śląska.

W dniu 18 stycznia 1941 roku reaktywowano prowincję Górny Śląsk (Provinz Oberschlesien), a 1 lutego 1941 roku utworzono nowy okręg Górny Śląsk (Gau Oberschlesien), którymi kierował Fritz Bracht, dzierżąc w jednym ręku władzę polityczną, z ramienia NSDAP (Gauleiter) i państwową (Oberpräsident). Prowincja Górny Śląsk ze stolicą w Katowicach dzieliła się na dwie rejencje: katowicką (11 powiatów ziemskich i 6 miejskich) i opolską (14 powiatów ziemskich i 3 miejskie). Obejmowała 9 nowych powiatów w porównaniu do okresu sprzed podziału Górnego Śląska w 1922 roku (będziński, bielski, blachowiański, chrzanowski, cieszyński, olkuski, Sosnowiec, zawierciański i żywiecki)[2][4][5].

Oddzielny związek prowincjonalny dla Górnego Śląska z siedzibą w Katowicach (Provinzialverband) powstał dopiero 1 kwietnia 1942 roku. Do tego czasu samorząd na Górnym Śląsku sprawował Zarząd Prowincjonalny (Provinzverwaltung) we Wrocławiu. Na czele Zarządu Prowincjonalnego stał nadprezydent (Oberpräsident), który jednoczył w swoim ręku administrację samorządową z państwową oraz był najwyższą władzą polityczną prowincji – tzw. kierownikiem okręgu (Gauleiter). Zastępcą nadprezydenta w sprawach samorządowych był starosta krajowy (Landeshauptmann), nazywany również dyrektorem krajowym. Organem doradczym nadprezydenta była Rada Prowincjonalna, w której skład oprócz nadprezydenta wchodzili z urzędu mieszkający w prowincji radcy stanu, prezesi rejencji, starosta krajowy oraz osoby wytypowane spośród powiatowych kierowników NSDAP[2].

Po przegraniu przez III Rzeszę II wojny światowej zrealizowano postanowienia Wielkiej Trójki m.in. o przekazaniu tego regionu Polsce.

Nadprezydenci (Oberpräsidenten)[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny Górnego Śląska w 1943 roku

W 1943 prowincja górnośląska była podzielona w sposób następujący[6]:
Powiaty miejskie – miasta wydzielone (Stadtkreise) (9)

  • Bytom (Beuthen O.S.) – rejencja katowicka
  • Królewska Huta (Chorzów) (Königshütte O.S.) – rejencja katowicka
  • Gliwice (Gleiwitz) – rejencja katowicka, stolica rejencji i prowincji
  • Katowice (Kattowitz) – rejencja katowicka
  • Nysa (Neisse) – rejencja opolska
  • Opole (Oppeln) – rejencja opolska, stolica rejencji
  • Racibórz (Ratibor) – rejencja opolska
  • Sosnowiec (Sosnowitz) – rejencja katowicka
  • Zabrze (Hindenburg O.S.) – rejencja katowicka

Powiaty ziemskie (Landkreise) (25)

  • będziński (Bendsburg) – rejencja katowicka
  • bielski (Bielitz) – rejencja katowicka
  • blachowiański (Blachstädt) – rejencja opolska
  • chrzanowski (Krenau) – rejencja katowicka
  • cieszyński (Teschen) – rejencja katowicka
  • bytomsko-tarnogórski (Beuthen-Tarnowitz) (z siedzibą w Tarnowskich Górach) – rejencja katowicka
  • głubczycki (Leobschütz) – rejencja opolska
  • grodkowski (Grottkau) – rejencja opolska
  • katowicki (Kattowitz) – rejencja katowicka
  • kluczborski (Kreuzburg) – rejencja opolska
  • kozielski (Cosel) – rejencja opolska
  • lubliniecki (Loben) – rejencja opolska
  • niemodliński (Falkenberg O.S.) – rejencja opolska
  • nyski (Neisse) – rejencja opolska
  • oleski (Rosenberg O.S.) – rejencja opolska
  • olkuski (Ilkenau) – rejencja katowicka
  • opolski (Oppeln) – rejencja opolska
  • prudnicki (Neustadt O.S.) – rejencja opolska
  • pszczyński (Pleß) – rejencja katowicka
  • raciborski (Ratibor) – rejencja opolska
  • rybnicki (Rybnik) – rejencja katowicka
  • strzelecki (Gross Strehlitz) – rejencja opolska
  • toszecko-gliwicki (Tost-Gleiwitz) (z siedzibą w Gliwicach) – rejencja katowicka
  • zawierciański (Warthenau) – rejencja opolska
  • żywiecki (Saybusch) – rejencja katowicka

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Grundriss zur deutschen Verwaltungsgeschichte 1815–1945. Reihe A, Preussen. Bd. 4, Schlesien / bearb. von Dieter Stuttgen, Helmut Neubach, Walther Hubatsch. Johann Gottfried Herder-Institut, Marburg 1976.
  2. a b c Z. Boda-Krężel, J. Osojca, Zarząd Prowincjonalny Górnego Śląska w Katowicach, (opis zespołu archiwalnego), 1958 [dostęp 2019-10-14].
  3. Marek Masnyk, Ruch polski na Śląsku Opolskim w latach 1922–1939, Instytut Śląski w Opolu, 1989, s.12.
  4. Ryszard Kaczmarek, Pod rządami gauleiterów. Elity i instancje władzy w rejencji katowickiej w latach 1939–1945. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 1998, s. 21–23.
  5. Ryszard Kaczmarek, Górny Śląsk podczas II wojny światowej. Między utopią niemieckiej wspólnoty narodowej a rzeczywistością okupacji na terenach wcielonych do Trzeciej Rzeszy. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2006, s. 97 i nast.
  6. Konrad Schwierskott, Deutscher Schulatlas. Heimatteil Gau Oberschlesien, hrsg. von der Reichsstelle für das Schul- und Unterrichtsschrifttum, Breslau, W. Crüwell 1943.