Mikołajowice (województwo małopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wsi w woj. małopolskim. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Mikołajowice
Kościół w Mikołajowicach
Kościół w Mikołajowicach
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Wierzchosławice
Liczba ludności (2012) 967[1]
Strefa numeracyjna 14
Kod pocztowy 33-121
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0835510
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Mikołajowice
Mikołajowice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Mikołajowice
Mikołajowice
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Mikołajowice
Mikołajowice
Ziemia 49°58′54″N 20°52′12″E/49,981667 20,870000

Mikołajowicewieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Wierzchosławice.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Położenie[edytuj]

Mikołajowice leżą w południowej części Kotliny Sandomierskiej, w pobliżu progu Pogórza Karpackiego. Lokalny klimat kształtowany jest przez dolinę Dunajca i przez sąsiedztwo z Tarnowem – biegunem ciepła w Polsce. Na południu sąsiaduje z Łukanowicami, na zachodzie z Zakrzowem i Łętowicami, na północy – z Sieciechowicami. Wschodnią granicę miejscowości stanowi rzeka Dunajec. Przez południowy skraj miejscowości przebiega droga międzynarodowa E40.

Zarys historii wsi Mikołajowice[edytuj]

Dzisiejsze Mikołajowice składają się z dwóch niegdyś odrębnych wsi: Mikołajowic i Sierachowic (Sierakowic), które dziś są przysiółkiem[a]. Obie wsie, istniejące według historyków już pod koniec XII wieku, były – z nadania książęcego – na początku swoich dziejów w posiadaniu Gryfitów, wpływowego małopolskiego rodu rycerskiego. Obie miejscowości należą do pierwszej fali osadnictwa piastowskiego związanego z Wojniczem – grodem, kasztelanią i parafią. Zapewne teren ten był zasiedlony już wcześniej, w okresie państwa Wiślan, na co wskazują ślady wczesnośredniowiecznego grodziska w Zgłobicach na Skale, w pobliżu mostu na Dunajcu[2].

Pierwszy dokument o istnieniu Mikołajowic – Mikolaiowicz pochodzi z 22 sierpnia 1329 roku, a oznajmia on, że dziedziczni właściciele wsi, rycerze Piotr, Mścigniew i Włodko zezwalają na sprzedaż sołtysostwa wsi Ratnawy, w której prowadzili akcję kolonizacyjną[3]. O istnieniu Sierachowic – Syrzachowicz świadczy dokument sądu ziemskiego sandomierskiego z 1386 roku, mówiący o sprzedaży przez rycerza Stanisława z Sierachowic swojej dziedzicznej części tej wsi Janowi ze Zgłobic. Sierachowice były osadą z przewozem na Dunajcu na tak zwanym ruskim trakcie, łączącym Kraków ze Lwowem i Kijowem (dziś trasa europejska E 40). Trakt ten, równoleżnikowo ciągnący się od Wrocławia przez Kraków, Brzesko, Wojnicz i Tarnów, miał znaczenie handlowe i militarne od czasów przyłączenia Rusi Czerwonej do Polski, od XIV wieku nabierał coraz większego znaczenia, aby od XVI wieku stać się głównym szlakiem na wschód. Pochodzący z 1409 roku dokument opisuje przewóz: na dwóch jego brzegach stały karczmy ku wygodzie podróżujących, istniał port przeładunkowy towarów spławianych Dunajcem i Wisłą w głąb kraju, punkt poboru myta, młyn, role należące do karczem. Przewóz przynosił 18 grzywien dochodu z czynszu Klemensowi Moskorzowskiemu, kasztelanowi wiślickiemu, ówczesnemu właścicielowi.

Właścicielami Mikołajowic i części Sierachowic byli między innymi: w 1407 – Klemens Moskorzowski kasztelan wiślicki, w 1416 – Piotr Szafraniec z Pieskowej Skały, w 1460 – Mikołaj Mikołajowski herbu Gryf, w 1524 – Jan i Barbara Mikołajowscy[4], którzy przenieśli się do Tarnowa i zamieszkali w kamienicy zwanej Domem Mikołajowskich (dziś mieści się w nim Muzeum Diecezjalne). W 1532 roku hetman Jan Tarnowski nabył od Jana Mikołajowskiego obie wsie, część Łukanowic i Zgłobic za 2000 zł, ale pozostawił Mikołajowskim jako dożywotnią dzierżawę[5].

Mikołajowice nie były dużą miejscowością. Pochodzący z 1536 roku rejestr poborowy informuje o 3 łanach (łan frankoński – ok. 24 ha) użytkowanych przez 6 kmieci, 3 zagrodnikach, 1 dworze z folwarkiem, 1 karczmie z rolą i 1 młynie. W Sierachowicach w tym samym roku było 8 kmieci, 3 zagrodników zwolnionych z czynszu, 1 karczma z rolą, przewóz i przystań na Dunajcu[6]. Kmiecie sierachowiccy odrabiali pańszczyznę na folwarku mikołajowickim, obsługiwali przewóz i udawali się na flis ze zbożem do Gdańska. Do roku 1569 obie wsie były często dzielone, sprzedawane, scalane, dzierżawione, zastawiane, a gospodarka rolna rabunkowa. Wzrastała ilość dni pańszczyzny i innych służebności. Ludność wsi ubożała i rozwarstwiała się, oprócz pełnorolnych kmieci pojawili się zagrodnicy (3-10 ha), chałupnicy (zazwyczaj wiejscy rzemieślnicy) i komornicy (bez roli). W 1569 roku obie wsie z przewozem wykupił książę Konstanty Wasyl Ostrogski, mąż Zofii Tarnowskiej i włączył je do wierzchosławickiego klucza majątkowego. Odtąd miejscowości stały się własnością magnacką, należącą do hrabstwa tarnowskiego, będącego potem w rękach Zasławskich i Lubomirskich, a od roku 1723 Sanguszków, gdy ostatnia z Lubomirskich Anna Maria wyszła za Pawła Karola Sanguszkę.

Wiek XVII i początek XVIII były czasami licznych wojen, głodu, nawracających wielokrotnie epidemii i klęsk żywiołowych, dlatego liczba ludności znacznie spadła. W 1680 roku w Mikołajowicach było 20 domów, w Sierachowicach – 8. Inwentarz sporządzony w 1689 roku wskazuje, że dwór, budynki folwarczne i browar z szynkiem były podupadłe. W 1714 roku powinności kmieci mikołajowickich i sierachowickich były następujące: 5 dni pańszczyzny w tygodniu oraz 1zł 8 gr czynszu, 5 tuczonych kogutów, 30 jaj, 4 kity konopi i 3 korce owsa sepnego na rok, dziesięcina wytyczna[7]. Do tego dochodziły jeszcze tzw. powaby, czyli daremszczyzny. Liczne wylewy Dunajca w XVIII wieku znacznie uszczupliły stan posiadania kmieci sierachowickich.

W 1772 roku w wyniku I rozbioru Polski obie miejscowości znalazły się w zaborze austriackim i odtąd podlegały nowemu prawodawstwu, które z jednej strony zmniejszyło wymiar powinności chłopskich wobec panów feudalnych, a z drugiej – zwiększyło obowiązki wobec państwa, np. pojawił się przymus służby wojskowej. Od 1775 roku rozpoczęto budowę tak zwanego gościńca cesarskiego, który w rejonie Tarnowa został ukończony w 1785 roku[8]. Na przełomie XVIII i XIX wieku w wyniku regulacji koryta Dunajca przeniesiono most, przystań i przewóz z Sierachowic do Zgłobic[9] i odtąd znaczenie Sierachowic zmniejszyło się. Wieś ta została z czasem wchłonięta przez Mikołajowice.

W 1827 roku we dworze zamieszkała wraz z dziećmi Justyna Tetmajerowa, wdowa po Wojciechu, matka matematyka i poety – Józefa. Na przełomie lat 1831 i 1832 gościł u nich działacz niepodległościowy, poeta, popularyzator Tatr i Podhala – Seweryn Goszczyński, który tu w pierwszych miesiącach 1832 r. dokonał pierwszego pełnego przekładu na język polski Pieśni Osjana[10]. Stąd Goszczyński wyruszył na zaproszenie syna Justyny, Leona do Łopusznej, tu także, 4 kwietnia 1832 r., rozpoczął pisanie Dziennika podróży do Tatrów[11].

Lata 1845-47 w całej Galicji były okresem głodu, epidemii cholery i klęsk elementarnych, a w 1846 wybuchła rabacja galicyjska, która ominęła Mikołajowice. W 1848 roku zniesiono pańszczyznę i uwłaszczono chłopów ziemią, którą dotąd uprawiali. W rękach Sanguszków pozostał dwór z folwarkiem, który w 1870 roku liczył 125 morgów ziemi ornej, podczas gdy rolnicy mieli jej 325 morgów w obu miejscowościach łącznie[12]. Posiadłość rozparcelowano w 1937 roku.

Tablica na pomniku upamiętniającym poległych za ojczyznę

W 1875 roku został zbudowany pierwszy drewniany budynek szkoły ludowej[13], a w 1882 roku pożyczkowa kasa gminna (wiejska) dysponowała kwotą 503 zł 57 centów. Na przełomie XIX i XX wieku znacznie wzrosła świadomość społeczna obywateli wsi dzięki rozwojowi oświaty, bardzo liczebnej emigracji do Ameryki i działalności Wincentego Witosa z pobliskich Wierzchosławic. W 1910 roku założono Kasę Stefczyka oraz Kółko Rolnicze i uruchomiono sklep, a w 1913 roku powstało koło PSL „Piast”. W początkowej fazie I wojny światowej miejscowość znacznie ucierpiała, gdyż od grudnia 1914 do maja 1915 roku stał austriacko – rosyjski front pozycyjny na Dunajcu. W pobliżu mostu w Łukanowicach znajduje się niewielki cmentarz nr 216 z grobami 7 żołnierzy austriackich poległych tam w czasie walk[14]. Na frontach wojennych zginęło wielu mężczyzn ze wsi wcielonych do armii austriackiej oraz uczestników wojny 1918-1920[b].

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę po I wojnie światowej Mikołajowice rozwijały się dzięki zaangażowaniu obywateli. W 1921 roku powstało Koło Młodzieży, które zaktywizowało środowisko między innymi poprzez zorganizowanie biblioteki, teatru amatorskiego i Ludowego Klubu Sportowego „Dunajec”. Wznowiono działalność Ochotniczej Straży Pożarnej, wybudowano Dom Ludowy i remizę strażacką. W lipcu 1934 roku nastąpiła tragiczna powódź, która zalała miejscowości wzdłuż koryta Dunajca i Białej[15].

Lata II wojny światowej nie przyniosły większych strat materialnych, natomiast wielu mieszkańców wsi zginęło na frontach. Niemieckie wojska zmechanizowane weszły do Mikołajowic 6 września 1939 roku od strony Wojnicza, a opuściły wieś pod naporem wojsk radzieckich 17 stycznia 1945 roku, paląc drewniany most na Dunajcu.

Po wojnie, dzięki zaangażowaniu społecznemu mieszkańców nastąpiła elektryfikacja, wybudowano halę sportową z boiskiem piłkarskim, powstał kościół i utworzono parafię, zbudowana została szkoła podstawowa i Dom Strażaka. Rozwijał się sport amatorski, kontynuacja przedwojennej jeszcze tradycji. Zmiany ustrojowe po 1989 roku korzystnie wpłynęły na miejscowość, która znacząco rozbudowała się, przeprowadzona została gazyfikacja i telefonizacja, wybudowano wodociąg i kanalizację. Pojawiło się sporo prywatnych firm usługowych, zbudowano zakłady pracy na północnym krańcu wsi, zaś na granicy z Łętowicami od niedawna funkcjonuje przedsiębiorstwo eksploatacji żwiru.

Mikołajowice są obecnie typowym podmiejskim osiedlem, które pomimo wszechstronnej modernizacji zachowało wiele z dawnego klimatu sielskości[16].

Kościół w Mikołajowicach[edytuj]

Zanim w 1961 roku wybudowano kościół, w dawnej stajni majątku Sanguszków, wyremontowanej w 1957 roku, mieszkańcy wsi urządzili kaplicę. Pierwszym proboszczem był ks. Władysław Homerski, po nim funkcję tę objął ks. Jan Urbański, a aktualnie proboszczem jest ks. Franciszek Cieśla. Parafia obejmuje też Sieciechowice.

W kościele znajdują się relikwie św. Szymona z Lipnicy, ofiarowane przez OO. Bernardynów z Krakowa w dniu 23 października 2009 roku.

Ludzie związani z Mikołajowicami[edytuj]

  • Seweryn Goszczyński (1801-1876) – poeta i działacz niepodległościowy. Na zaproszenie Józefa Tetmajera mieszkał we dworze w Mikołajowicach od listopada 1831 do końca kwietnia 1832 r. Tu rozpoczął pisanie Dziennika podróży do Tatrów, w którym między innymi opisał Mikołajowice i okolicę[17].
  • Józef Przerwa-Tetmajer (1804-1880) – poeta, matematyk. Wraz z rodziną mieszkał we dworze w Mikołajowicach w latach 1827–1833, wyemigrował do Francji. Zmarł w Krakowie[18].
  • Gustaw Nowotny (1884-1945) – urodzony i wychowany w Mikołajowicach we dworze, w którym zarządcą majątku Sanguszków był jego ojciec. Chirurg zakopiański, oficer, zginął w obozie w Dachau. Był wujem Gustawa Łowczowskiego (1897-1984) z Wojnicza, generała WP.[19]
  • Jan Bryl (1885-1945) – urodzony w Mikołajowicach, współpracownik Wincentego Witosa, poseł na Sejm w latach 1919-1922 i 1922-1927. Inżynier, absolwent Politechniki Lwowskiej. Działacz ludowy, mieszkał we Lwowie, zmarł prawdopodobnie w Krakowie[20].
  • Jan Jarosz (1898-1941) – urodzony w Mikołajowicach, doktor nauk medycznych, współpracownik Wincentego Witosa. Jako student UJ zorganizował w 1921 r. Koło Młodzieży, animował amatorski ruch sportowy jako honorowy prezes Ludowego Klubu Sportowego „Dunajec”, doprowadził do wybudowania Domu Ludowego i reaktywowania Ochotniczej Straży Pożarnej. Pracował jako lekarz w Opatowcu, od 1938 r. w Nowym Sączu, gdzie był wybrany do Rady Miejskiej. Zamordowany przez hitlerowców w 1941 r. za działalność patriotyczną. Hala sportowa w Mikołajowicach oddana do użytku w 1956 r. nosi jego imię[21][22].
  • Józef Homerski (1922-2004) – ksiądz profesor doktor habilitowany Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, brat ks. Władysława Homerskiego (1931-1998) proboszcza parafii Mikołajowice. Profesor J. Homerski spędzał wakacje i święta przez dziesiątki lat na probostwie w Mikołajowicach, pomagając swojemu bratu w pracy duszpasterskiej[23].
  • Helena Nagawiecka z d. Zdeb (1923 -1993) – urodzona w Mikołajowicach, profesor doktor habilitowany, od 1979 do 1993 r. kierownik Zakładu Przyrodniczych Podstaw Melioracji Wodnych Wyższej Szkoły Rolniczej, obecnie Uniwersytetu Rolniczego w Krakowie[24].
  • Władysław Strojny (1923-1992) – urodzony w Mikołajowicach, profesor doktor habilitowany Akademii Rolniczej, obecnie Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu, entomolog, fotografik[25].
  • Edward Moskal (1924-2005) – z Mikołajowic pochodzili dziadkowie Edwarda Moskala, przewodniczącego Kongresu Polonii Amerykańskiej. Wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych na przełomie XIX i XX wieku[26].
  • Andrzej Eskreis (1938-2011) – mieszkał wraz z rodziną w latach 1939-1948 we dworze w Mikołajowicach. Profesor doktor habilitowany w Instytucie Fizyki Jądrowej im. H. Niewodniczańskiego PAN w Krakowie[27][28][29].
  • Piotr Kocąb (ur. 1952) – pochodzący Mikołajowic, małopolski trener piłki nożnej[30].
  • Jerzy Żołądź (ur. 1961) – pochodzący Mikołajowic, profesor doktor habilitowany Akademii Wychowania Fizycznego w Krakowie, współpracował m.in. z Adamem Małyszem[31].

Uwagi

  1. Urzędowa nazwa Sierachowice wraz z numerem identyfikacyjnym 0835549 została zatwierdzona przez Komisję Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych. http://www.stat.gov.pl/broker/access/performSearch.jspa?searchString=Sierachowice&level=miejscSkl&wojewodztwo=&powiat=&gmina=&miejscowosc=&advanced=false.
  2. Tablica upamiętniająca poległych w czasie I i II wojny światowej znajduje się pomniku obok kościoła parafialnego w Mikołajowicach.

Przypisy

  1. [1] Dane ze strony Gminy Wierzchosławice.
  2. Wierzchosławice. Dzieje wsi i gminy., red. F. Kiryk, Z. Ruta. Kraków 1994, s. 39-56.
  3. F. Piekosiński: Kodeks dyplomatyczny małopolski. T. t. II. Kraków: 1886, s. 270-271.
  4. Wierzchosławice. Dzieje wsi…. op.cit., s. 50, 52, 76.
  5. W. Dworzaczek, Hetman Jan Tarnowski. Z dziejów możnowładztwa małopolskiego. Warszawa 1985, s. 223.
  6. A. Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno – statystycznym. Małopolska. t. IV, Warszawa 1886, s. 495.
  7. Wierzchosławice. Dzieje wsi…. op. cit., s. 122, 139, 157-158.
  8. H. Stupnicki, Geograficzno – statystyczny opis królestwa Galicyi i Lodomeryi. Lwów 1864, s. 24.
  9. J. Okoński, J. Chumiński, O „wędrówkach” Dunajca. Zeszyty Wojnickie nr 6/1997, s. 17-21.
  10. Sierotwiński Stanisław: Wstęp do wydania „Dziennika podróży do Tatrów” S. Goszczyńskiego, wyd. Ossolineum i DeAgostini, Wrocław 2005, s. XLVII, ISBN 83-04-04762-4.
  11. S. Goszczyński, Dziennik podróży do Tatrów, wyd. Ossolineum i DeAgostini, Wrocław 2005, s. XLVII, ISBN 83-04-04762-4<.
  12. Orzechowski, Przewodnik statystyczno topograficzny i skorowidz obejmujący wszystkie miejscowości… Kraków 1872, s. 51.
  13. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii na rok 1875. s. 454. Więcej na ten temat: M. Nowrotek, Szkoła w Mikołajowicach w latach 1871-1914 w świetle schematyzmów galicyjskich, „Zeszyty Wojnickie” 2/2011, s. 33-42.
  14. Cmentarze wojenne I wojny światowej.
  15. Marek Trusz: Tarnowskie kroniki (1) – Wielka powódź z 1934 roku. tarnowskieinfo.pl, 2011-04-06. [dostęp 2012-03-26].
  16. Gmina Wierzchosławice / Wierzchosławice Commune.
  17. Zakopane, Tatry i Podhale – Zakopiański Portal Internetowy.
  18. Zakopane, Tatry i Podhale – Zakopiański Portal Internetowy.
  19. Zakopane, Tatry i Podhale – Zakopiański Portal Internetowy.
  20. Parlamentarzyści RP.
  21. Przegląd Lekarski 1977 r., nr 34.
  22. Wierzchosławice. Dzieje wsi i gminy, red F. Kiryk i Z. Ruta, Kraków 1994, s. 466, 619, 620, 622.
  23. KUL – Biblioteka Uniwersytecka – Aktualności.
  24. Fragmenta Agronomica 1994, tom 11, nr 1, s. 9-10.
  25. Wrocławskie Środowisko Akademickie – Twórcy i ich Uczniowie.
  26. Parafia Najświętszego Serca Pana Jezusa Mikołajowice Zarys dziejów Mikołajowic.
  27. Who is who in Physics Poland.
  28. Baza danych o zawartości polskich czasopism technicznych.
  29. Postępy Fizyki 2011, tom 62, z. 2, s. 86-89.
  30. Lista nr 14 licencji trenerskich PZPN uprawniających do prowadzenia zespołów ekstraklasy, I ligi i II ligi z dnia 22 lutego 2010 roku.
  31. Gość Tarnowski.

Linki zewnętrzne[edytuj]