Mileva Marić

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mileva Marić
Милева Марић
Ilustracja
Mileva Marić, 1896 rok
Data i miejsce urodzenia 19 grudnia 1875
Titel, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci 4 sierpnia 1948
Zurych, Szwajcaria
Zawód, zajęcie asystent laboratoryjny
Małżeństwo Albert Einstein (1903–1919)
Dzieci Lise Marić (1902–?)
Hans Albert Einstein (1904–1973)
Eduard Einstein (1910–1965)

Mileva Marić (cyr. Милева Марић ur. 19 grudnia 1875 w Titlu, zm. 4 sierpnia 1948 w Zurychu) – pierwsza żona Alberta Einsteina i matka jego trojga dzieci, rzekoma współautorka szczególnej teorii względności.

Wczesne lata[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się w bogatej rodzinie w Titlu – Wojwodina, wówczas w Cesarstwie Austro-Węgierskim. Ojciec był oficerem Armii Austro-Węgier, wkrótce po narodzinach Milevy zakończył karierę i zdobył posadę w sądzie w Rumie, a następnie w Zagrzebiu. W 1886 roku rozpoczęła naukę w żeńskim gimnazjum w Nowym Sadzie, w 1888 roku przeniosła się do gimnazjum w Sremskiej Mitrovicy, gdzie w 1890 roku zdała maturę, otrzymawszy najlepsze w całej klasie oceny z matematyki i fizyki. W 1890 roku uczęszczała do Serbskiego Królewskiego Gimnazjum w Šabac, po przeprowadzce do Zagrzebia uczyła się w szkole dla chłopców. Latem 1896 roku rozpoczęła studia medyczne na Uniwersytecie w Zurychu, jesienią przeniosła się na wydział matematyki i fizyki Politechniki Federalnej w Zurychu, gdzie wtedy studiowało pięć kobiet i spotkała 17-letniego Alberta Einsteina. Po pierwszych dwóch latach sukcesów jeden semestr spędziła w Heidelbergu, skąd prowadziła korespondencję z Einsteinem, który w listach wyrażał swoją tęsknotę za ukochaną.

W 1899 roku wróciła do Zurychu, gdzie ich uczucie rozkwitło. Jej rodzice nie sprzeciwiali się związkowi, sądzili że przez krótszą lewą nogę, wskutek urazu stawu biodrowego w okresie niemowlęcym, ich córka miała nikłe szanse na zamążpójście. Tymczasem, konserwatywni rodzice Einsteina nieprzychylnym okiem patrzyli na związek syna, gdyż jego wybranka była starszą od niego o 3,5 roku nie-Żydówką. Mimo obiecujących początków latem 1900 roku Marić nie zdała egzaminów końcowych, podczas gdy Einstein uzyskał dyplom. Einstein udał się do rodzinnego Ulm, Marić pracowała w Zurychu jako asystent laboratoryjny i przygotowywała się do egzaminów poprawkowych, których po raz kolejny nie zdała. W tym czasie spotykała się z Einsteinem i zaszła w ciążę[1].

Małżeństwo i rozwód[edytuj | edytuj kod]

Nie będąc w związku małżeńskim, w 1900 roku w Nowym Sadzie urodziła córkę Lise i jako 27-letnia samotna matka z nieukończonymi studiami czuła się źródłem trosk dla swojej rodziny. Gdy Einstein dostał pracę w Berno, dołączyła do niego bez dziecka i na początku 1903 roku zawarli związek małżeński. Nie jest jasne co stało się ich córką, została oddana do adopcji lub zachorowała na szkarlatynę i zmarła. Próbowała poradzić sobie ze brakiem dziecka i nieukończonymi studiami. Związek rozwijał się dobrze, Einstein otrzymał podwyżkę, urodził się im syn Hans Albert Einstein. W 1909 roku Einstein został profesorem nadzwyczajnym na Uniwersytecie w Zurychu, gdy korespondował ze swoją dawną sympatią i jego stosunki z żoną uległy pogorszeniu. W 1910 roku urodził się im syn Eduard Einstein, w 1911 roku rodzina przeniosła się do Pragi, gdzie Einstein został profesorem zwyczajnym. W 1912 roku Einstein ponownie podjął pracę w Zurychu, Marić uważała że powrót do Szwajcarii poprawi życie rodzinne. Po powrocie Einstein znalazł sobie kochankę, którą była jego kuzynka Elsa Einstein. Poważny kryzys nastąpił, gdy Einstein dzięki wsparciu Maxa Plancka przyjął posadę stałego członka Pruskiej Akademii Nauk i profesora na Uniwersytecie w Berlinie. Przełamała niechęć do wyjazdu i zamieszkała wraz z mężem w Berlinie, gdzie mieszkała kochanka męża. Einstein sporządził żonie spis zakazów, m.in. żądał od niej aby nie odzywała się niepytana. W 1914 roku zaraz przed wybuchem I wojny światowej spakowała swoje rzeczy i wróciła z dziećmi do Zurychu. Einstein został z kochanką w Berlinie, w 1916 roku zażądał rozwodu a gdy wiadomość dotarła do Szwajcarii, Marić rozchorowała się. Dziećmi opiekowała się jej młodsza siostra Zorka, która przeżyła załamanie nerwowe i dwa lata spędziła w klinice psychiatrycznej. W końcu Marić zgodziła się na rozwód, rozstanie nastąpiło 14 lutego 1919 roku. Einstein miał płacić alimenty, zdeponować w banku 40 000 marek niemieckich, z których odsetki miały być do dyspozycji Marić.

Wśród licznych finansowych gwarancji zabezpieczających byt jego rodzinie znalazło się ponadto zastrzeżenie, że w razie otrzymania przez fizyka Nagrody Nobla, całą sumę przekaże byłej żonie. Po zdobyciu Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki w 1921 roku Einstein przekazał jej pieniądze, za które kupiła w Zurychu trzy nieruchomości. Ponieważ ich syn Eduard Einstein chorował na schizofrenię, resztę środków przeznaczyła na jego leczenie kliniczne. W 1922 roku jej ojciec zmarł na udar mózgu, w 1935 roku zmarła jej matka. Wskutek ustaw norymberskich 1935 roku zabraniających Żydom pracy akademickiej w nazistowskich Niemczech, Einstein wraz z drugą żoną uciekł do Stanów Zjednoczonych, w 1938 roku odeszła jej siostra podczas a starszy syn Hans Albert Einstein wraz z rodziną wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, gdzie w pierwszych tygodniach pobytu zmarł jego najmłodszy syn Klaus Martin. Z powodu długów powstałych w wyniku leczenia Eduarda, sprzedała dwa mieszkania i jednocześnie groziła jej utrata trzeciego. W tych okolicznościach zwróciła się o pomoc do Einsteina, który został właścicielem mieszkania lecz po 8 latach niespodziewanie sprzedał je za 85 000 franków z zastrzeżeniem, że przyszły właściciel pozwoli jej pozostać w mieszkaniu. Mimo to wkrótce musiała się wyprowadzić, po tym jak jeden z jej przyjaciół odkrył, że na jej nazwisko wpłacono sumę 85 000 franków, Einstein żądał od niej zwrotu pieniędzy zagroziwszy wydziedziczeniem Eduarda.

Podczas ataku choroby Eduarda wiosną 1948 roku, Marić straciła przytomność. Zmarła w szpitalu 4 sierpnia 1948 roku, została pochowana na cmentarzu w Zurychu.

Rzekomy wkład do publikacji naukowych Einsteina[edytuj | edytuj kod]

Znane są twierdzenia, że Marić przyczyniła się do powstania wczesnych prac Einsteina, jednakże ponieważ stopień jej zarówno zaangażowania jak i wkładu pozostaje nieznany z powodu braku dokumentacji, tym samym jest raczej literackim niż naukowym przedmiotem rozważań biograficznych, często wynikającym z mylnego rozumienia języka niemieckiego którego używali Einstein i Marić w tłumaczeniu na język angielski, lub obyczajów z czasów ich związku. Już w 1955 roku radziecki fizyk Abram Ioffe w nekrologu Pamięci Alberta Einsteina po śmierci Einsteina napisał że w czasach jego stażu doktorskiego u Wilhelma Röntgena, który był członkiem redakcji czasopisma naukowego Annalen der Physik w czasach gdy Einstein publikował tam swoje prace, widział rękopis fundamentalnej pracy o szczególnej teorii względności obdarzony nazwiskiem "Einstein-Mariti", co według niego było szwajcarską wersją nazwiska Einsteina, druga część była szwajcarską wersją nazwiska Marić[2]. Te twierdzenia stały się jednym z wczesnych przyczynków do późniejszych twierdzeń o współautorstwie Marić tej teorii Einsteina[3][4], lecz cytowanym tam artykułem Ioffego jest tłumaczenie niemieckojęzyczne nekrologu pochodzące z 1960 roku, co samo w sobie też może być powodem nieporozumienia.

Pojawiały się różnorodne teorie spiskowe rzekomego wkładu Marić do publikacji naukowych Einsteina. Zwolennicy jej bezgranicznego oddania dla Einsteina twierdzą, że Marić wraz z Einsteinem zadecydowała, aby niektóre wspólne prace opublikować tylko pod jego nazwiskiem, ponieważ chciała by jej mąż zdobył uznanie w środowisku naukowym i znalazł pracę, co pozwoliłoby im się pobrać[5]. Zwolennicy feminizmu głoszą, że taka przypuszczalna decyzja Marić mogła być skutkiem negatywnego odbioru uczonych kobiet przez środowisko naukowe Europy przełomu XIX i XX wieku, a co za tym idzie para miała pracować razem 15 lat i publikować wyłącznie pod nazwiskiem Einsteina[6]. Szczególnie ciekawe bywają nadinterpretacje materiałów historycznych, w tym wyrwanych z kontekstu zdań z korespondencji Marić-Einsteina i niedopowiedzeń. W jednej ze starszych biografii mowa jest, że jej młodszy brat Miloš Marić miał wspomnieć że w czasie jednego ze spotkań Einstein przyznał, że potrzebuje Marić ponieważ rozwiązuje ona matematycznie problemy, które napotykają w swoich badaniach[1]. Pewne hipotezy współpracy naukowej między Marić i Einsteinem opierają się na tym że w 1905 roku powiedziała swojemu ojcu: "Przed wyjazdem ukończyliśmy ważną pracę naukową, która przyniesie mojemu mężowi sławę", że w jej korespondencji z Einsteinem też można znaleźć nawiązania co do wspólnego charakteru badań[7], np. w 1901 roku Einstein pisał do Marić: "Jakże szczęśliwy i dumny będę, gdy doprowadzimy naszą wspólną pracę nad ruchem względnym do zwycięskiego końca"[8].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Pauline Gagnon, The Forgotten Life of Einstein's First Wife, „Scientific American Blog Network” [dostęp 2016-12-19].
  2. Abram Ioffe, Памяти Альберта Эйнштейна, „Успехи физических наук” (57(2)), 1955, s. 187-192 (ros.).
  3. S. Troemel-Ploetz, Mileva Einstein-Marić: The woman who did Einstein's mathematics, „Index on Censorship”, 9, 1990, s. 33-36 (ang.).
  4. E.H. Walker, Ms. Einstein, „1990 AAAS Annual Meeting Abstracts”, 1990, s. 141 (ang.).
  5. Radmila Milentijević, Mileva Marić Einstein: Life with Albert Einstein, BookBaby, 20 stycznia 2015, ISBN 978-0-578-15392-6 [dostęp 2016-12-19] (ang.).
  6. Djordje Krstić, Mileva & Albert Einstein: Their Love and Scientific Collaboration, Didakta d.o.o. Radovljica, 2004, ISBN 978-961-6530-08-8 [dostęp 2016-12-19] (ang.).1 stycznia
  7. Mileva Einstein-Marić, In Albert's Shadow: The Life and Letters of Mileva Marić, Einstein's First Wife, JHU Press, 2003, ISBN 978-0-8018-7856-5 [dostęp 2016-12-19] (ang.).1 stycznia
  8. Marlene Wagman-Geller, Behind Every Great Man: The Forgotten Women Behind the World's Famous and Infamous, Sourcebooks, Inc., 3 marca 2015, ISBN 978-1-4926-0306-1 [dostęp 2016-12-19] (ang.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]