Mileva Marić

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Milewa Marić w r. 1896

Mileva Marić (serb. Милева Марић ur. 19 grudnia 1875 w Titlu, zm. 4 sierpnia 1948 w Zurychu) – serbska matematyczka i fizyczka, pierwsza żona Alberta Einsteina (1903–1919), z którą miał troje dzieci.

Pochodzenie i edukacja[edytuj]

Mileva Marić urodziła się w bogatej rodzinie w Titlu – Wojwodina (wówczas Austro-Węgry) była najstarsza z trójki rodzeństwa – miała siostrę Zorkę (1883-1938) i brata o imieniu Miloš (ur. 1885). Ojciec Milevy był oficerem wojska austro-węgierskiego, wkrótce po narodzinach Milevy zakończył karierę wojskową i zdobył posadę w sądzie w Rumie, a następnie w Zagrzebiu.

W 1886 Mileva rozpoczęła naukę w żeńskim gimnazjum w Nowym Sadzie (ženska gimnazija u Novom Sadu). W 1888 przeniosła się do gimnazjum w Sremskiej Mitrovicy, gdzie w 1890 roku zdała maturę, osiągając najlepsze w całej klasie rezultaty z matematyki i fizyki. W 1890 uczęszczała do Serbskiego Królewskiego Gimnazjum (Kraljevska srpska škola) w Šabcu. Kiedy przeprowadziła się do Zagrzebia, dostała specjalne pozwolenie umożliwiające jej uczęszczanie do szkoły dostępnej tylko dla chłopców.

Latem 1896 roku zapisała się na studia medyczne na Uniwersytecie w Zurychu, ale już w październiku przeniosła się na politechnikę (późniejszą Eidgenössische Technische Hochschule Zürich – ETHZ) na wydział matematyki i fizyki, w tym czasie przyjęto tam tylko pięć kobiet. Jednym z jej kolegów podczas wykładów z fizyki był Albert Einstein, który miał wówczas 17 lat. Pierwsze 2 lata studiów były dla Milevy pasmem sukcesów, jeden z semestrów spędziła w Heidelbergu, prowadziła wtedy ożywioną korespondencję z Einsteinem, który w listach wyrażał swoją tęsknotę za ukochaną. W 1899 Mileva wróciła do Zurychu, a ich uczucie rozkwitło.

Rodzice Milevy nie sprzeciwiali się temu związkowi. Sądzili, że z powodu ułomności ich córka miała nikłe szanse na zamążpójście (Mileva miała lewą nogę krótszą, gdyż jako noworodek doznała urazu stawu biodrowego). Natomiast inna atmosfera panowała w domu Einsteinów. Rodzice Alberta nieprzychylnym okiem patrzyli na związek syna z kobietą starszą od niego o 3,5 roku, a do tego nie-Żydówką. Mimo obiecujących początków studenckiej kariery latem 1900 Mileva, w przeciwieństwie do Einsteina, po urodzeniu ich pierwszego dziecka, nie zdała egzaminów końcowych. Albert po zakończeniu studiów udał się na wakacje do domu, a Mileva została w Zurychu, pracowała jako pomocnik w laboratorium, przygotowywała się równocześnie do egzaminów poprawkowych, których po raz kolejny nie zdała. W tym czasie spotykała się z Einsteinem i zaszła w ciążę.

Małżeństwo z Einsteinem[edytuj]

Na przełomie stycznia i lutego Mileva w Nowym Sadzie urodziła córeczkę Lise (zdrobniale Lieserl). Mileva znalazła się w niekomfortowej sytuacji, jako 27-letnia panna z nieślubnym dzieckiem i niedokończonymi studiami czuła, że jej osoba przysparza rodzinie samych trosk. Ponieważ Einstein dostał pracę w Bernie, Mileva dołącza do niego, a 6 stycznia 1903 roku zawierają związek małżeński. Mileva pojawiła się w Bernie bez dziecka. Prawdopodobnie dziewczynka została oddana do adopcji bądź – jak twierdzą niektórzy, choć jest to wątpliwe – Liserl zachorowała na szkarlatynę i zmarła.

Z powodu natłoku zajęć Einstein 6 dni w tygodniu przeznaczał na pracę, a czas wolny poświęcał fizyce, natomiast Mileva próbowała poradzić sobie ze stratą dziecka i widmem niedokończonych studiów. Wbrew pozorom związek rozwijał się dobrze, Einstein otrzymał podwyżkę, a para powitała na świecie nowego członka rodziny, syna Hansa Alberta. W marcu 1909 Einstein został profesorem nadzwyczajnym fizyki teoretycznej na Uniwersytecie w Zurychu. W tym czasie korespondował ze swoją dawną sympatią, a jego stosunki z Milevą zaczęły się psuć. Aby przywrócić związkowi należytą równowagę, para wyjechała na wakacje. W 1910 urodził się ich drugi syn, Eduard. W 1911 małżeństwo przeniosło się do Pragi, gdzie Einstein został profesorem zwyczajnym na Uniwersytecie Niemieckim. Dla Milevy był to ciężki czas. Źle znosiła liczne napięcia między niemieckimi i czeskimi nacjonalistami. Sama jako Słowianka identyfikowała się z Czechami.

W 1912 roku Einstein ponownie podjął pracę w Zurychu. Mileva uważała, że przenosiny do Szwajcarii poprawią ich wzajemne stosunki. Wkrótce po przybyciu do Zurychu Einstein oprócz pozyskania nowego współpracownika naukowego Marcela Grossmanna, znalazł sobie również nową kochankę – była nią kuzynka, Elza Einstein. Poważny kryzys małżeński nastąpił wtedy, gdy Einstein przyjął posadę stałego członka prestiżowej Pruskiej Akademii Nauk (Preusissche Akademie der Wissenschaften) i miejsce profesora na Uniwersytecie w Berlinie, gdzie mieszkała Elza. Mileva przełamała odczuwaną początkowo niechęć do wyjazdu i w końcu zamieszkała wraz z mężem w Berlinie. Einstein sporządził dla Milevy specjalny spis zakazów. Żądał od żony m.in., aby nie odzywała się do niego niepytana.

W 1914 zaraz przed wybuchem I wojny światowej Mileva spakowała swoje rzeczy i wróciła z dziećmi do Zurychu. Einstein został z kochanką w Berlinie. W 1916 zażądał rozwodu, a gdy wiadomość dotarła do Milevy, ta rozchorowała się. Podczas gdy Milevę zmogła choroba, dziećmi opiekowała się jej siostra Zorka, ale i ona sama nie była w najlepszej kondycji zdrowotnej, przeżyła załamanie nerwowe i przez dwa lata przebywała w klinice psychiatrycznej. Tymczasem wytężona praca w połączeniu z permanentnym stanem głodu spowodowała liczne choroby Einsteina. W 1917 r. chorował na wątrobę, wrzody żołądka, żółtaczkę, słowem, nastąpiło ogólne wyczerpanie organizmu. W tym czasie zajmowała się nim Elsa Einstein. Latem 1917 r. Albert przeprowadził się do mieszkania obok niej, a rok później oboje postanowili się pobrać. W końcu Mileva przystała na rozwód. Oficjalne rozstanie pary nastąpiło 14 lutego 1919. Warunki określały, że Albert ma płacić alimenty, zdeponować w banku 40 000 marek niemieckich, z których odsetki miały być do dyspozycji Milevy. Wśród licznych finansowych gwarancji zabezpieczających byt Milevie i dzieciom znalazło się ponadto zastrzeżenie, że w razie otrzymania przez fizyka nagrody Nobla, całą sumę przekaże byłej żonie. Wkrótce potem Einstein ożenił się z Elzą.

Po rozwodzie[edytuj]

W życiu Milevy nastał bardzo trudny czas. Siostra przeżyła kolejne załamanie nerwowe i w końcu została uznana za niepoczytalną. Ojciec zmarł w 1922 roku na udar mózgu. Po zdobyciu nagrody Nobla w 1921 Einstein przekazał Milevie pieniądze, za które kupiła w Zurychu trzy nieruchomości, a resztę środków przeznaczyła na leczenie syna Eduarda, który chorował na schizofrenię. Einstein wraz z aktualną żoną uciekł przed nazistami do USA. W 1935 roku zmarła matka Milevy, a w 1938 - siostra. W tym samym roku starszy syn Milevy, i Alberta, Hans Albert wraz z rodziną wyemigrował do USA. Tam też w pierwszych tygodniach pobytu zmarł najmłodszy wnuk Milevy, Klaus Martin.

Z powodu długów powstałych w wyniku kosztownego leczenia Eduarda Mileva sprzedała dwa mieszkania. Jednocześnie groziła jej utrata trzeciego lokum. W tych okolicznościach zwróciła się o pomoc do Einsteina. Einstein został właścicielem mieszkania, ale po 8 latach niespodziewanie sprzedał je za 85 000 franków z zastrzeżeniem, że przyszły właściciel pozwoli Milevie na pozostanie w mieszkaniu. Mimo to Mileva wkrótce potem dostała wypowiedzenie. Jeden z jej przyjaciół – próbując pomóc – odkrył, że na nazwisko Milevy wpłacono sumę 85 000 franków. Einstein żądał od byłej żony zwrotu pieniędzy, grożąc wydziedziczeniem Eduarda.

Wiosną 1948 podczas kolejnego napadu Eduarda Mileva źle się poczuła i straciła przytomność. Zmarła w szpitalu 4 sierpnia 1948 roku. Została pochowana na cmentarzu Nordheim w Zurychu.

Wkład Milevy Marić w pracę Alberta Einsteina[edytuj]

Pojawiły się głosy, że Mileva przyczyniła się do powstania wczesnych prac Einsteina. Stopień jej zaangażowania i udział we wspomnianych pracach nie jest znany, nie został też w żaden sposób udokumentowany, pozostając tym samym przedmiotem wielu ciągle trwających sporów i domysłów.

W jednej z nowszych biografii Milevy, profesor Radmila Milentijević sugeruje, że Marić i Einstein razem zadecydowali, by niektóre wspólne prace opublikować tylko pod nazwiskiem Einsteina. Marić chciała, aby Einstein zdobył uznanie w środowisku naukowym i znalazł pracę, co pozwoliłoby im się pobrać[1]. Profesor Dord Krstić twierdzi, że decyzja taka mogła wynikać z faktu, że na przełomie XIX i XX wieku w Europie uprzedzenia okazywane wobec kobiet zajmujących się pracą naukową, mogłyby wpłynąć negatywnie na odbiór artykułu, podpisanego żeńskim imieniem. Para pracowała więc razem przez piętnaście lat, ale publikowała wyłącznie pod nazwiskiem Einsteina[2].

W korespondencji, jaka zachowała się pomiędzy Einsteinem i Marić, znaleźć można nawiązania co do wspólnego charakteru badań[3]. W 1901 roku Einstein pisał do Marić[4]:

How happy and proud I will be when the two of us together will have brought our work on relative motion to a victorious conclusion.

"Jakże szczęśliwy i dumny będę, gdy doprowadzimy naszą wspólną pracę nad ruchem względnym do zwycięskiej konkluzji". Istnieją także dowody na to, że Marić w 1905 roku powiedziała swojemu ojcu[2]:

Before our departure, we finished an important scientific work which will make my husband known around the world.

"Przed wyjazdem ukończyliśmy ważną pracę naukową, która przyniesie mojemu mężowi sławę".

W jednej ze starszych biografii Marić, Desanka Trbuhović-Gjurić pisze o bracie Marić, który wspomniał o tym, że w czasie jednego ze spotkań Einstein przyznał, że potrzebuje Marić, ponieważ rozwiązuje ona matematycznie problemy, które napotykają w swoich badaniach[5].

Przypisy

  1. Radmila Milentijević, Mileva Marić Einstein: Life with Albert Einstein, BookBaby, 20 stycznia 2015, ISBN 9780578153926 [dostęp 2016-12-19] (ang.).
  2. a b Djordje Krstić, Mileva & Albert Einstein: Their Love and Scientific Collaboration, Didakta d.o.o. Radovljica, 2004, ISBN 9789616530088 [dostęp 2016-12-19] (ang.).
  3. Mileva Einstein-Marić, In Albert's Shadow: The Life and Letters of Mileva Marić, Einstein's First Wife, JHU Press, 2003, ISBN 9780801878565 [dostęp 2016-12-19] (ang.).
  4. Marlene Wagman-Geller, Behind Every Great Man: The Forgotten Women Behind the World's Famous and Infamous, Sourcebooks, Inc., 3 marca 2015, ISBN 9781492603061 [dostęp 2016-12-19] (ang.).
  5. Pauline Gagnon, The Forgotten Life of Einstein's First Wife, „Scientific American Blog Network” [dostęp 2016-12-19].

Linki zewnętrzne[edytuj]