Maria I Tudor

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy królowej Anglii, córki Henryka VIII. Zobacz też: Maria Tudor – siostra Henryka VIII.
Maria I
z Bożej łaski królowa Anglii, Hiszpanii, Francji, Obojga Sycylii, Jerozolimy i Irlandii, obrończyni wiary, arcyksiężna Austrii, księżna Burgundii, Mediolanu i Brabancji, hrabina Habsburga, Flandrii i Tyrolu[1]
Mary1 by Eworth.jpg
Coat of Arms of England (1554-1558).svg
Mary I Signature.svg
królowa Anglii
Okres panowania od 19 lipca 1553
do 17 listopada 1558
Poprzedniczka Lady Jane Grey
Następczyni Elżbieta I
królowa Hiszpanii
Okres panowania od 1556
do 1558
Żona Filipa II
Poprzedniczka Izabela Portugalska
Następczyni Elżbieta Walezjuszka
Dane biograficzne
Dynastia Tudorowie
Urodzona 18 lutego 1516Greenwich
Koronowana 1 października 1553
Zmarła 17 listopada 1558St. James's Palace
Pochowana Opactwo Westminsterskie
Ojciec Henryk VIII
Matka Katarzyna Aragońska
Mąż Filip II
Dzieci brak
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons

Maria I (ur. 18 lutego 1516 w Greenwich, zm. 17 listopada 1558 w St. James's Palace), zwana Krwawą Marią (Bloody Mary) – księżniczka angielska. Królowa Anglii w latach 1553–1558, królowa Hiszpanii w latach 1556–1558, córka króla Anglii Henryka VIII Tudora i jego pierwszej żony Katarzyny Aragońskiej, wdowy po starszym bracie Henryka, Arturze Tudorze, córki Ferdynanda II Katolickiego, króla Aragonii i Izabeli I Katolickiej, królowej Kastylii. Maria była starszą siostrą króla Edwarda VI i królowej Elżbiety I, ale każde z rodzeństwa miało inną matkę.

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Maria urodziła się jako piąte dziecko i druga córka Henryka VIII i Katarzyny. Była ich jedynym dzieckiem, które osiągnęło pełnoletność. Urodziła się w poniedziałek 18 lutego, a w czwartek 21 lutego została ochrzczona. Jednym z jej ojców chrzestnych był kardynał Thomas Wolsey, arcybiskup Yorku i Lord Kanclerz (Lord Chancellor), człowiek, który sprawował faktyczną władzę w Anglii.

Maria była nad wiek rozwiniętym, ale bardzo chorowitym dzieckiem, miała słaby wzrok i cierpiała na częste bóle głowy. Niektórzy uczeni dopatrują się u niej kiły wrodzonej. Henryk VIII był bardzo zapatrzony w córkę i często przechwalał się, że "Ta dziewczyna nigdy nie płacze" ("This girl never cries").

Ojciec dał Marii własny dwór w Ludlow, na pograniczu z Walią. Księżniczka otrzymała wiele prerogatyw właściwych księciu Walii, choć nigdy nie uzyskała takiego tytułu. Edukacją Marii zajmował się Hiszpan Juan Luiz Vives, który uczył Marię łaciny, greki, muzyki i fizyki. Maria nauczyła się również grać na klawesynie.

Kiedy Maria była jeszcze niemowlęciem, Henryk VIII począł rozglądać się za kandydatami do jej ręki. W 1518 r. księżniczka została przyrzeczona delfinowi Franciszkowi Bretońskiemu (Walezjuszowi), najstarszemu synowi króla Francji Franciszka I. Projekt tego małżeństwa upadł w 1521 r. Rok później pojawił się projekt ślubu Marii z Karolem V Habsburgiem, jej ciotecznym bratem, cesarzem rzymskim i królem Hiszpanii. Wkrótce jednak i ten pomysł upadł. W 1526 r. Maria została wysłana do Walii jako przewodnicząca Rady Walii i Marchii (Council of Wales and the Marches).

Tymczasem Henryk wciąż starał się o męskiego dziedzica, ale z biegiem czasu stawało się jasne, że królowa Katarzyna nie będzie już mogła mieć dzieci. Wtedy królowi wpadła w oko Anna Boleyn, siostra jednej z poprzednich kochanek króla, Marii Boleyn. Król zdecydował się poślubić Annę. Ponieważ rozwód z Katarzyną – ze względu na naukę katolicką o nierozerwalności małżeństwa – był niemożliwy, Henryk próbował uzyskać od papieża Klemensa VII orzeczenie o nieważności ślubu. Powoływał się na fakt, że była ona wcześniej żoną jego starszego brata Artura. Papież był jednak nieugięty uznając, że nie ma podstaw do uznania kanonicznej nieważności związku zawartego jako sakrament. W tym rozstrzygnięciu wspierał go moralnie siostrzeniec Katarzyny, Karol V Habsburg.

W 1533 r. Henryk poślubił w sekrecie Annę Boleyn. Niedługo potem arcybiskup Canterbury Thomas Cranmer ogłosił unieważnienie małżeństwa Henryka z Katarzyną. Papież unieważnienia nie uznał, co doprowadziło w 1534 r. do zerwania z Rzymem i powstania Kościoła Anglikańskiego.

Katarzyna utraciła tytuł królowej Anglii i stała się księżną-wdową Walii. Maria została uznana za dziecko nieślubne, usunięta z dworu i wykluczona z sukcesji do tronu. Straciła również królewskie tytuły i stała się lady Marią.

Łaski i niełaski losu[edytuj | edytuj kod]

Pozbawiona łask i tytułów lady Maria została zmuszona do odprawienia swojej służby, a nawet musiała służyć jako dama dworu swojej młodszej siostry przyrodniej Elżbiety, którą Anna urodziła w 1533 r. W następnych latach Maria przebywała w Hatfield. Nie pozwolono jej widywać się z matką, ani uczestniczyć w jej pogrzebie (Katarzyna zmarła 7 stycznia 1536 r.).

Maria w ogóle nie uznawała Annę za królową i Elżbietę za prawowitą księżniczkę, co rozwścieczyło króla Henryka, który zamknął ją właśnie w Hatfield.

W tym samym roku z łask wypadła Anna Boleyn, która również nie potrafiła dać Henrykowi męskiego potomka. Oskarżona o cudzołóstwo (m.in. nawet z własnym bratem) została skazana na śmierć i ścięta 19 maja 1536 r. Zaś Elżbieta została podobnie jak Maria odsunięta od linii sukcesji i ogłoszona dzieckiem z nieprawego łoża. Utraciła tytuł księżniczki i stała się tylko zwykłą lady Elżbietą. W kilka dni po egzekucji Anny Boleyn, Henryk poślubił lady Jane Seymour, która 12 października 1537 r. dała mu długo oczekiwanego następcę – Edwarda, księcia Kornwalii.

Dla Marii zaczęły się lepsze czasy. Za sprawą królowej Jane Seymour (która chciała pogodzić męża z córką) została m.in. matką chrzestną małego Edwarda i pozwolono jej uczestniczyć w pogrzebie królowej Jane Semyour, która zmarła niedługo po narodzinach syna w wyniku gorączki popołogowej. W najbliższym czasie Henryk dał Marii własny dwór oraz pozwolił jej przebywać na swoim dworze. W 1544 r. na mocy Aktu Sukcesyjnego Maria została przywrócona do linii sukcesyjnej i miała zostać królową w wypadku bezpotomnej śmierci księcia Edwarda. Jednakże wciąż oficjalnie była uznawana za dziecko z nieprawego łoża.

Król Henryk VIII zmarł 28 stycznia 1547 r. i na tron wstąpił jego syn jako król Edward VI. Tymczasem Tomasz Cranmer przeprowadzał reformy w duchu protestantyzmu, pogłębiając rozdział Anglii z Kościołem Katolickim. Sprzyjał temu nowy władca, który został wychowany w duchu protestanckim, ale utrzymywał bardzo zażyłe stosunki z Marią, gorliwą katoliczką. Król był bardzo słabego zdrowia i kiedy zimą 1552/1553 r. zachorował na gruźlicę, stało się jasne, że wkrótce czeka Anglię zmiana monarchy. Następną w kolejce do tronu była Maria.

Droga do korony[edytuj | edytuj kod]

Kiedy Edward umierał, rozpoczął swe intrygi regent w czasie małoletności króla John Dudley, 1. książę Northumberland. Postanowił on wprowadzić na tron lady Joannę Grey, wnuczkę Marii Tudor, młodszej siostry Henryka VIII, którą wcześniej wydał za swojego młodszego syna, Guildforda. Edward zmienił więc testament swojego ojca i odsunął obie siostry od sukcesji, przekazując tron męskim potomkom lady Joanny, a jej samej tymczasową regencję. Nie oto jednak chodziło Northumberlandowi i Edward jeszcze raz zmienił testament, w którym przekazywał koronę lady Joannie i jej męskim potomkom.

Śmierć Edwarda (6 lipca 1553) utrzymywano w tajemnicy przez pewien czas, aby przygotować lady Jane grunt pod wstąpienie na tron. 10 lipca obwieszczono ludowi śmierć Edwarda VI i zaprezentowano mu nową królową. Lud nie okazał wielkiego entuzjazmu.

Panowanie Joanny trwało dziewięć dni. Ster rządów dzierżył Northumberland i całkowicie ulegający jego woli ojciec Jane, Henry Grey, 1. książę Suffolk. Tymczasem Maria udała się do w większości katolickiego Norfolk i została tam obwołana królową. Niezwłocznie ruszyła na Londyn, zyskując powszechne poparcie i pokonując nieliczne siły wierne Joannie. 19 lipca Książę Suffolk zmuszony był zakomunikować swej córce, że przestała być królową. 3 sierpnia Maria, ze swoją siostrą Elżbietą u boku, tryumfalnie wkroczyła do Londynu.

Wjazd Marii do Londynu 3 sierpnia 1553 r.

Królowa i jej mąż znaleźli się w Tower. Do więzienia trafił również książę Suffolk wraz z żoną, ale wkrótce zostali uwolnieni. Natomiast książę Northumberland próbował przekonać Marię o swojej katolickiej prawowierności, ale nie uchroniło go to przed szafotem. Wyroki śmierci objęły również paru innych stronników Joanny.

Początek rządów. Małżeństwo z Filipem Habsburgiem[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy Parlament za rządów Marii unieważnił unieważnienie małżeństwa rodziców nowej królowej i przywrócił jej status ślubnego dziecka. Następnymi działaniami Marii było wypuszczenie z więzień angielskich katolików, uwięzionych za rządów jej ojca i brata, oraz przywrócenie im dóbr i tytułów. Wśród uwolnionych znalazł się m.in. Thomas Howard, 3. książę Norfolk.

Maria rozpoczęła również zabiegi o zawarcie związku małżeńskiego, by oddalić groźbę odziedziczenia korony przez jej siostrę Elżbietę, gorliwą protestantkę. Wtedy cesarz Karol V zasugerował Marii ślub z jego synem Filipem Hiszpańskim (21 maja 152713 września 1598), księciem Asturii, synem cesarza z małżeństwa z Izabelą d'Aviz (15031539), córką króla Portugalii Manuela I Szczęśliwego.

Wysłany w celu sfinalizowania małżeństwa Edward Courtenay, 1 hrabia Devon osiągnął cel. 25 lipca 1554 r. w katedrze w Winchester odbył się ślub Marii i Filipa. Filip przyjął tytuł króla Anglii, a wszystkie dekrety były podpisywane przez oboje małżonków, jako Król i Królowa Anglii, ale realna władza spoczywała w rękach Marii.

Filip II Habsburg, król Hiszpanii, mąż Marii I

Małżeństwo nie znalazło uznania w Anglii. Poślubienie syna arcykatolickiego króla, znanego z ponurego usposobienia, fanatycznego katolika i wroga protestantyzmu nie mogło wzbudzić uznania w protestanckiej Anglii. Stąd też wybuchały liczne powstania przeciw Marii. Najpierw zbuntował się książę Suffolk i ponownie ogłosił swoją córkę królową. Bunt został szybko stłumiony, a książę Suffolk dał głowę pod topór. Wkrótce ten sam los spotkał byłą królową Joannę Grey i jej męża. Niedługo później w Kencie zbuntował się sir Thomas Wyatt. Dotarł do Londynu, ale tam został pokonany, pojmany i ścięty. Siostrę Marii, lady Elżbietę, uwięziono w Tower, a po dwóch miesiącach przeniesiono do pałacu Woodstock. Ponieważ była podejrzana o współudział w tym spisku.

Królowa Maria była zakochana w swoim mężu. Natomiast postać Marii rozczarowała Filipa. Królowa była o 11 lat starsza od swojego męża i, według niego, mało urodziwa. Po 14 miesiącach Filip opuścił Anglię i wrócił do Hiszpanii. Na dwór angielski powrócił dopiero w marcu 1557 r. już jako król Hiszpanii (wstąpił na tron po abdykacji swego ojca w 1556 r.) i przebywał tam do lipca. Celem było nakłonienie Marii do wypowiedzenia wojny Francji.

Po 14 miesiącach pobytu na Wyspie Filip opuścił Anglię i wrócił do Hiszpanii. Wtedy z całą mocą zaczęły się działania mające przywrócić Anglię na łono Kościoła Katolickiego.

Ciąże[edytuj | edytuj kod]

W listopadzie 1554 roku Maria przestała miesiączkować. Zyskała na wadze i czuła mdłości w godzinach porannych. Cały dwór i lekarze królowej ogłosili, że jest w ciąży. Parlament przyjął ustawę mianującą króla Filipa regenta w przypadku śmierci Marii w połogu. Część osób nie mogło uwierzyć, dlatego w ostatnim tygodniu kwietnia 1555 roku Elżbieta została zwolniona z aresztu domowego i wezwana do sądu jako świadek narodzin, która odbędzie w najbliższym czasie. Zgodnie z Giovannim Michieli, ambasadora Wenecji, Filip planuje poślubić Elżbietę w przypadku śmierci Marii w połogu. Filip wyraził wątpliwość, czy jego żona była w ciąży. Pod koniec kwietnia odbyła się uroczystość dziękczynienia z okazji narodzin królewskiego dziecka Marii, które nigdy się nie narodziło. Po całej Europie rozeszła się fałszywa nowina, że królowa urodziła zdrowe dziecko. Na przełomie maja i czerwca lud zorientował się, że Maria nigdy nie była w ciąży. Susan Clarencieux, najbliższa i ulubiona przyjaciółka królowej, ujawniła swoje wątpliwości do ambasadora Francji, Antoinego de Noailles, który wszystko doniósł królowi francuskiemu. W dalszym ciągu Maria wpajała się, że nadal jest w ciąży aż do lipca 1555 roku, kiedy oznaki ciąży ustąpiły. Nie było żadnego dziecka. W sierpniu 1555 roku, po hańbiącej i fałszywej ciąży, Maria uświadomiła sobie, że to była kara boska za jej posiadanie i tolerancję protestantów (heretyków) w swoim królestwie. Filip opuścił Anglię, by dowodzić wojskami angielsko-hiszpańskim przeciwko Francji w Flandrii. Maria była bardzo załamana i wpadła w głęboką depresję, po czym nie mogła się podnieść. Ambasadorowie do swoich władców napisali, że była "wyjątkowa w miłości" z mężem i była niepocieszona i załamana po jego wyjeździe. Elżbieta pozostawała na dworze aż do października, najwyraźniej przywrócona do łask. W przypadku braku potomstwa, król-małżonek wolał, aby w wypadku bezpotomnej śmierci jego żony, tron odziedziczyła właśnie Elżbieta, gdyż następna w kolejce do tronu, Maria Stuart, królowa Szkotów, znana była z wrogości do Hiszpanii, a w dodatku była zaręczona z delfinem Franciszkiem de Valois, następcą tronu Francji. Filip próbował przekonać Marię, że Elżbieta powinna poślubić jego kuzyna, Emanuela Filiberta, księcia Sabaudii, aby zapewnić katolicką sukcesję i zachować zainteresowanie Habsburgów Anglią, lecz Elżbieta odmówiła. W 1558 roku Maria znowu ogłosiła, że jest w ciąży i mianowała swojego męża regentem na czas małoletności dziecka. Jednakże ponownie okazało się, że ciąża była nieprawdziwa. Niektórzy uczeni twierdzą, że Maria cierpiała na raka lub puchlinę wodną, a objawy choroby uznano za oznaki ciąży.

Próba rekatolicyzacji Anglii[edytuj | edytuj kod]

Maria, jako gorliwa katoliczka, od razu rozpoczęła zabiegi o powrót Anglii do katolicyzmu. Główna podpora angielskiej reformacji, arcybiskup Canterbury Thomas Cranmer, został aresztowany i spalony na stosie jako heretyk. Na stanowisko arcybiskupa nominowano katolika, kardynała Reginalda Pole'a. Prześladowania protestantów przybrały na sile. Zginęli m. in. John Rogers, który przełożył Biblię na język angielski, Laurence Saunders, Rowland Taylor i John Hooper, biskup Gloucester. Egzekucje trwały do końca panowania Marii i objęły ok. 300 osób.

W 1557 r. do Anglii powrócił Filip II, który prowadził w tym czasie wojnę z Francją. Przybył nakłonić żonę do wypowiedzenia wojny Francji. Misja króla Hiszpanii zakończyła się sukcesem i Anglia przyłączyła się do wojny, która jednak nie była szczęśliwa dla wyspiarzy. Jej rezultatem była natomiast utrata Calais, ostatniej angielskiej posiadłości na kontynencie, zdobytego 7 stycznia 1558 r. przez księcia Franciszka Gwizjusza.

Maria podejmowała również zakończone niepowodzeniem próby reform społecznych oraz poprawienia kursu monety.

Śmierć i następstwo[edytuj | edytuj kod]

Portret koronacyjny Elżbiety I Wielkiej, młodszej siostry Marii

Maria zmarła na raka lub puchlinę wodną 17 listopada 1558 r. Jej śmierć zakończyła ostatnią próbę rekatolicyzacji Anglii. Tron objęła jej siostra Elżbieta I, wyznaczona przez Marię na następczynię tronu, ponieważ wierzyła, że Elżbieta będzie kontynuować dzieło rekatolicyzacji, niedokończoną przez śmierć Marii. Lecz Elżbieta, która jest gorliwą protestantką i ukrywała to przed Marią, przywróciła anglikanizm jako religię panującą. Marię zaczęto nazywać "Krwawą Marią", a jej panowanie protestanci traktowali jako okres katolickiego terroru na tle spokojnych rządów władców protestanckich.

Pogrzeb Marii odbył się w Opactwie Westminsterskim 14 grudnia 1558 r. 45 lat później w tym samym grobie spoczęła Elżbieta I. Jej następca, Jakub I Stuart, kazał wyryć następujący napis: Partners both in Throne and grave, here rest we two sisters, Elisabeth and Mary, in the hope of one resurrection ("Wspólnie na tronie i w grobie, tu spoczywają dwie siostry, Elżbieta i Maria, w nadziei wspólnego zmartwychwstania"). To zdanie jest przywoływane w religii katolickiej, by uniknąć nieporozumienia pomiędzy katolikami a protestantami. Maria była gorliwą katoliczką, a Elżbieta była gorliwą protestantką. Elżbieta starała się, mimo swej wiary, przeprowadzić m.in. koronację i pogrzeb w obrządku łacińskim, jako hołd i szacunek na cześć królowej Marii.

Królowa Maria I

Postać Marii w literaturze i filmie[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • trylogia Hildy Lewis z 1973 r. – I Am Mary Tudor, Mary the Queen i Bloody Mary
  • Rosemary Churchill Daughter of Henry VIII z 1978
  • książka dla dzieci Carolyn Meyer z 2001 r. Mary, Bloody Mary
  • Philippa Gregory "Błazen królowej", Wydawnictwo Książnica, 2003

Film[edytuj | edytuj kod]

  • Young Bess z 1953 r. W roli Marii wystąpiła Ann Tyrrell.
  • Anna Tysiąca Dni (Anne of the Thousand Days) z 1969 r. w reżyserii Charlesa Jarrota. W roli Marii wystąpiła Nicola Pagett.
  • 6 żon Henryka VIII (The Six Wives of Henry VIII) z 1971 r. w reżyserii Naomi Capod i Johna Glenistera. W roli Marii wystąpiła Alison Frazer.
  • Królowa Elżbieta (Elizabeth R) z 1971 r. W pierwszym odcinku Lion's cub Marię zagrała Daphne Slater.
  • Lady Jane z 1985 r. w reżyserii Trevora Nunna. W roli Marii wystąpiła Jane Lapotaire.
  • Elizabeth z 1998 r. w reżyserii Shekhara Kapura. W roli Marii wystąpiła Kathy Burke.
  • Henryk VIII (Henry VIII) z 2003 r. w reżyserii Pete'a Travisa. W roli Marii wystąpiła Lara Belmont.
  • Dynastia Tudorów 20072010. W rolę Marii jako dziecko wcieliła się Blathnaid McKeown, a jako nastolatki i dorosłej kobiety Sarah Bolger.

Drzewo genealogiczne[edytuj | edytuj kod]

4. Henryk VII      
    2. Henryk VIII
5. Elżbieta York        
      1. Maria I Tudor
6. Ferdynand Aragoński    
    3. Katarzyna Aragońska    
7. Izabela Kastylijska      
 

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Paweł Janowski, Maria I Tudor, 1516-1553, królowa Anglii od 3 sierpnia 1553, [w:] Encyklopedia Katolicka, Lublin 2006, t. XI, kol. 1344-1345.
  • Charles Phillips: The Illustrated Encyclopedia of Royal Britain. John Haywood, Richard G. Wilson (konsult.). New York: Metro Books, 2011. ISBN 978-1-4351-1835-5.
  • H. F. M. Prescott, Mary Tudor: The Spanish Tudor, 2003, ISBN 1-84212-625-3

Przypisy

  1. Pełny tytuł używany przez królową po objęciu przez jej męża tronu hiszpańskiego, znany m.in. z wielu dokumentów wystawianych przez kancelarię królewską, w tym aktu przeciwko heretykom z 1557 r., aktów parlamentu oraz testamentu królowej. A Commission for proceeding against Heretics. Feb. 8, 1557. [w:] M. A. Tierney, Church history of England, from the commencement of the sixteenth century to the revolution in 1688, London 1839, t. II, s. CLXII-CLXIII. Agnes Strickland, Elizabeth Strickland, Lives of the queens of England, from the Norman conquest, London 1842, t. V, s. 446.


Poprzednik
Joanna Grey
Royal Arms of England (1198-1340).svg Królowa Anglii
1553-1558
Royal Arms of England (1198-1340).svg Następca
Elżbieta I Tudor
Poprzednik
Joanna Grey
Coat of arms of Ireland.svg Królowa Irlandii
1553-1558
Coat of arms of Ireland.svg Następca
Elżbieta I Tudor
Poprzednik
Izabela Portugalska
Armoiries Actuelles Espagne.svg Królowa Hiszpanii
1556-1558
Armoiries Actuelles Espagne.svg Następca
Elżbieta de Valois