Walia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Cymru
Wales

Walia
Flaga Walii
Herb Walii
Flaga Walii Herb Walii
Dewiza: (wal.) Cymru am byth
(Walia na zawsze)
Hymn: Hen Wlad Fy Nhadau
(Stary kraj moich ojców)
Położenie Walii
Język urzędowy walijski, angielski
Stolica Cardiff
Ustrój polityczny monarchia konstytucyjna
Typ państwa autonomiczna część Wielkiej Brytanii
Głowa państwa królowa Elżbieta II
Szef rządu pierwszy minister Carwyn Jones
Powierzchnia
 • całkowita

20 779 km²
Liczba ludności (2011)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
 • narody i grupy etniczne

3 064 000[1]
147 osób/km²
Walijczycy, Anglicy, inni
PKB (PSN) (2006)
 • całkowite 
 • na osobę

85,4 mld USD
30 546 USD
Jednostka monetarna Funt szterling (GBP, £)
Religia dominująca kongregacjonalizm
Strefa czasowa UTC 0, czas letni: UTC+1
Mapa Walii
Walia

Walia (ang. Wales, wym. [ˈweɪlz] i; wal. Cymru, wym. [ˈkəmrɨ] i) – jeden z czterech podmiotów administracyjno-ustrojowych Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej oraz celtycka kraina historyczna, położona w południowo-zachodniej części wyspy Wielka Brytania, na zachód od Anglii, nad Morzem Irlandzkim i Celtyckim. Stolicą Walii jest Cardiff.

Mimo że kraj ten dzieli historię społeczno-polityczną z resztą Wielkiej Brytanii a zdecydowana większość ludności mówi po angielsku, Walia zachowała odrębność kulturową i jest krajem dwujęzycznym. Ponad 560 tys. mieszkańców posługuje się językiem walijskim, który szczególnie rozpowszechniony jest w zachodnich i północnych częściach kraju. Od końca XIX wieku Walia zyskała wizerunek „kraju pieśni”, po części dzięki tradycji eisteddfod. Kraj reprezentowany jest przez własną drużynę na wielu międzynarodowych imprezach sportowych, m.in. w Pucharze Świata FIFA, Pucharze Świata w Rugby oraz na Igrzyskach Wspólnoty Narodów. Rugby union uważane jest za symbol walijskiej tożsamości narodowej oraz przejaw narodowej świadomości.

Pochodzenie nazwy[edytuj]

Nazwa Walia jest spolszczoną wersją angielskiej nazwy Wales, która jest germańskim egzonimem pochodzącym od germańskiego słowa Walha i oznacza nieznajomego lub cudzoziemca. Słowo Walha prawdopodobnie wywodzi się od nazwy celtyckiego plemienia Volcae.

Walijczycy z kolei nazywają swój kraj Cymru (wym. [ˈkəmrɨ]), a siebie Cymry, co w języku starowalijskim znaczy „rodak”, „krajan”.

Historia[edytuj]

Plemiona celtyckie przed podbojem rzymskim

Pierwotna ludność Walii pozostawiła po sobie wielkie budowle megalityczne. Później obszar ten zajęli Celtowie. Rzymianie okupowali obszary Walii od I do V wieku n.e. Po zakończeniu panowania cesarstwa rzymskiego pojawiła się tożsamość narodowa Walii. Pomimo późniejszych najazdów Jutów, Anglów i Sasów, Walia zachowała swą odrębność. W tym czasie powstało na terytorium Walii kilka państw, z których najpotężniejszymi były Królestwo Gwynedd i Królestwo Powys.

W VIII wieku n.e. plemiona walijskie zdołały się obronić przed sąsiedzką inwazją Anglosasów. Kiedy jednak Anglię najechał Wilhelm Zdobywca (1066), jego normańska armia wdarła się do Walii i rozpoczęła okupację. W 1218 książę Gwynedd zdołał zjednoczyć ziemie walijskie i przybrał tytuł księcia Walii. W 1282 roku, gdy zmarł Llywelyn ap Gruffudd, dokonała się ostateczna aneksja Walii przez Anglię. W 1301 roku król Edward I nadał swemu synowi, Edwardowi II, tytuł księcia Walii, w geście, który miał świadczyć o jedności i związkach między nią i Anglią. Tytuł księcia Walii przysługuje tradycyjnie najstarszemu synowi brytyjskiego władcy, będącemu następcą tronu Zjednoczonego Królestwa.

W 1400 roku walijski książę Owain Glyndŵr wzniecił powstanie przeciwko Anglii, w cztery lata usuwając Anglików z większości terenów Walii. W 1410 powstanie zostało stłumione. W 1485 roku królem Anglii został Henryk VII. Jako Walijczyk i pierwszy władca z rodu Tudorów uczynił rządy Anglii bardziej tolerancyjnymi dla Walijczyków. Jego syn, Henryk VIII połączył Anglię i Walię unią w roku 1536. Na mocy Przepisów Prawnych Walii 1535–1542 Walia została zaanektowana przed Anglię i włączona do jej systemu prawnego.

XIX-wieczna rewolucja przemysłowa zmieniła oblicze Walii, zagrażając tradycyjnemu sposobowi życia walijskich farmerów i pasterzy. Zaczęły się rozwijać wyróżniające się partie polityczne. Walijski liberalizm reprezentowany na początku XX wieku przez Lloyda George’a został wtedy wyparty przez rozwój socjalizmu i Partii Pracy. Poczucie narodowości Walii odrodziło się szczególnie w czasie XX wieku, zaczęły odradzać się walijski język i kultura. W 1925 zostało utworzone Plaid Cymru, a w 1962 Towarzystwo Języka Walijskiego. Walijskie Zgromadzenie Narodowe, które zostało utworzone na mocy Government of Wales Act 1998, jest odpowiedzialne za szereg obszarów, w których może tworzyć ustawy.

Ustrój polityczny[edytuj]

W średniowieczu Walia była niezależnym królestwem, obecnie jest integralną częścią Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej.

Podobnie jak Irlandia Północna, Walia nie ma kościoła państwowego. Anglikański Kościół w Walii (Yr Eglwys yng Nghymru / Church in Wales) został oddzielony od państwa ostatecznie w 1920 roku. Na jego czele stoi arcybiskup Walii.

W 1267 roku Walia weszła w unię personalną z Anglią. W latach 1535–1707 stanowiła dominium korony angielskiej, a po 1707 została włączona bezpośrednio do Anglii jako księstwo. W 1964 utworzono specjalne ministerstwo przy rządzie brytyjskim do spraw Walii. W 1967 roku język walijski został prawnie zrównany z angielskim. W referendum dotyczącym uzyskania autonomii, które zorganizowano w 1979 roku, idea ta zyskała jedynie 12% poparcia mieszkańców. W trakcie kampanii wyborczej 1997 roku lider Partii Pracy, Tony Blair, przedłożył projekt utworzenia Walijskiego Zgromadzenia Narodowego o szerokich kompetencjach w odniesieniu do spraw wewnętrznych. W referendum projekt otrzymał 50,3% poparcia głosujących mieszkańców Walii.

W wykonaniu wyborczych obietnic labourzystowski parlament uchwalił w 1998 roku Government of Wales Act 1998[2], na mocy którego utworzone zostało Walijskie Zgromadzenie Narodowe (wal. Cynulliad Cenedlaethol Cymru, ang. National Assembly for Wales); świadomie zrezygnowano z terminu „parlament”, dla podkreślenia mniejszego zakresu autonomii. Wyrazem tego stał się choćby fakt, że walijskie Zgromadzenie nie było władne samo ustalić własnej ordynacji wyborczej, lecz czynił to minister rządu brytyjskiego. Także szczegółowy zakres kompetencji Zgromadzenia był determinowany przez rozporządzenie monarchy brytyjskiego, a więc de facto przez brytyjski rząd, przy czym zastrzeżono, że projekt takiego rozporządzenia musi uzyskać zgodę każdej z izb Parlamentu Zjednoczonego Królestwa; nadto późniejsza zmiana zakresu kompetencji wymagała również zgody Zgromadzenia. Organ ten nie powoływał jednak żadnej odrębnej egzekutywy, zaś jego kompetencje zostały ukształtowane głównie jako wykonawcze. W praktyce ukształtował się jednak zwyczaj wyłaniania specjalnego komitetu wykonawczego, stanowiącego w swej istocie komisję Zgromadzenia. Pierwsze wybory do Walijskiego Zgromadzenia Narodowego odbyły się 2 maja 1999 roku.

Na skutek opracowanego w 2002 roku przez Zgromadzenie raportu Better Governance for Wales[3] uchwalono Government of Wales Act 2006[4], który znacząco wzmocnił pozycję autonomicznych organów Walii. Lokalne prawo wyborcze, jakkolwiek poddane nadal rozstrzygnięciom rządu brytyjskiego, zostało nieco dokładniej sprecyzowane w samym akcie. Utworzona została – na wzór Szkocji – odrębna walijska egzekutywa z Pierwszym Ministrem (wal. Prif Weinidog, ang. First Minister) na czele, powoływanym przez monarchę, ale na wniosek Zgromadzenia. Samo Zgromadzenie stało się w ten sposób przede wszystkim organem prawodawczym, co znalazło swój oddźwięk w zmianie zasad legislacji. Zgromadzenie zostało wprost upoważnione do uchwalania „instrumentów Walijskiego Zgromadzenia Narodowego” (wal. Mesurau Cynulliad Cenedlaethol Cymru, ang. Measures of the National Assembly for Wales), podlegających królewskiej sankcji i stanowiących formalne źródło prawa, choć w zakresie legislacji wykonawczej (odpowiednik polskich rozporządzeń), przy zastrzeżeniu supremacji Parlamentu Zjednoczonego Królestwa. Pozostawiono wyżej opisany mechanizm zakreślania kompetencji Zgromadzenia w drodze rozporządzeń królewskich z tą zmianą, że zgodę Zgromadzenia na modyfikację uznano za obligatoryjną w każdej sytuacji.

W następstwie referendum przeprowadzonego w 2011 roku Walijskie Zgromadzenie Narodowe zyskało możliwość uchwalania ustaw (wal. Deddfau Cynulliad Cenedlaethol Cymru, ang. Act of National Assembly for Wales), wymagających formalnej sankcji królewskiej, analogicznie do aktów Parlamentu Zjednoczonego Królestwa, z zachowaniem jednak supremacji parlamentu brytyjskiego. Jednocześnie wygasła kompetencja Zgromadzenia do uchwalania dotychczasowych instrumentów.

Nazwa flagi Walii to The Dragon of Cadwallader.

Podział administracyjny[edytuj]

 Osobny artykuł: Podział administracyjny Walii.

Od 1996 roku Walia jest podzielona na 22 jednostki administracyjne (unitary authorities): 9 hrabstw (counties), 10 hrabstw miejskich (county boroughs) i 3 miasta (cities).

Geografia[edytuj]

Zdjęcie satelitarne Walii

Walia leży nad Morzem Irlandzkim w południowo-zachodniej części wyspy Wielka Brytania. Od wschodu granica lądowa z Anglią, od południa – morska przez Kanał Bristolski. Długość linii brzegowej wynosi 2 700 km.

Powierzchnia Walii wynosi 20 779 km². Jest wyżynno-górzysta, prawie całą powierzchnię zajmuje pasmo Gór Kambryjskich z najwyższym szczytem – Yr Wyddfa (Snowdon), 1085 m n.p.m.

Klimat umiarkowanie ciepły, wybitnie morski o chłodnych latach i łagodnych zimach. Średnia temperatura w styczniu na północy to +4 °C, na południu +6 °C, w lipcu na północy +13 °C i +16 °C na południu. Średnia roczna suma opadów ok. 1 000 mm, na zachodnich zboczach gór opady dochodzą nawet do 1 800 mm i więcej.

Roślinność głównie trawiasta, występują liczne wrzosowiska, a w środkowej Walii lasy.

Gospodarka[edytuj]

U progu rewolucji przemysłowej rozwój górnictwa i metalurgii przemienił rolniczą krainę w państwo przemysłowe. Eksploatacja południowowalisjkiego zagłębia węglowego spowodowała szybkie przemieszczanie się ludności walijskiej. 2/3 populacji mieszka w południowo-wschodniej Walii, na wybrzeżu Kanału Bristolskiego, w tzw. Zagłębiu Południowowalijskim, głównie w Cardiff lub jego okolicach, Swansea i Newport, oraz w pobliskich dolinach. Południowowalijskie zagłębie węglowe było w końcu XIX w. jednym z największych w świecie producentów węgla kamiennego, również do lat 70. jednym z najważniejszych w Wielkiej Brytanii.

W tych okolicach funkcjonuje wydobycie węgla kamiennego, przemysł metalurgiczny (hutnictwo żelaza i metali nieżelaznych, takich jak aluminium, miedź, cyna, nikiel), przemysł petrochemiczny (rafinerie w Milford Haven i Swansea), elektrotechniczny, maszynowy, metalowy, chemiczny, włókienniczy i spożywczy. Współcześnie przemysł ciężki odgrywa coraz mniejszą rolę, gospodarka walijska (jak i całej Wielkiej Brytanii) skupia się na sektorze publicznym, lekkim, sektorze usług oraz turystyce. W 2010 wartość dodana brutto Walii wynosiła 45,5 miliarda funtów.

Mimo że większość powierzchni Walii zajmują tereny rolno-hodowlane (grunty orne zajmują ok. 20% powierzchni kraju) z dominacją hodowli bydła i owiec, to rolnictwo nie odgrywa istotnej roli.

Demografia[edytuj]

Według ostatniego spisu ludności przeprowadzonego w 2011 roku Walię zamieszkuje ok. 3 064 000 osób[1], najwięcej jak dotychczas w historii. Poprzedni spis z 2001 roku wykazał, że ówczesna liczba mieszkańców wynosiła 2 910 000 osób, natomiast w 1991 roku było to ok. 2 873 000 osób[5].

Głównym skupiskiem ludności jest obszar południowej Walii, z największymi miastami takimi jak Cardiff, Swansea i Newport. Jest to również największy rejon przemysłowy kraju. Drugie duże skupisko ludności znajduje się w północno-wschodniej Walii w okolicach miasta Wrexham. Według spisu z 2001 roku, 96,0% walijskiej populacji to biali Brytyjczycy, 1,9% inni biali, a 2,1% pozostali (głównie azjatyckiego pochodzenia, 0,9%)[6]. Większość ludności nie białej skoncentrowana jest w portowych miastach jak Cardiff, Newport i Swansea, na południu Walii.

Kultura[edytuj]

 Zobacz też kategorię: Kultura Walii.
 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Przypisy

  1. a b Dane z ostatniego spisu ludności z 2011 roku. Welsh Government: 2011 Census, First Results for Wales (ang.). [dostęp 2012-07-18].
  2. Tekst aktu (ang.).
  3. Strona raportu (ang.).
  4. Tekst aktu (ang.).
  5. UK National Statistics: 2011 Census – Population and Household Estimates for England and Wales, March 2011 (ang.). [dostęp 2012-07-18].
  6. National Assembly for Wales: A Statistical Focus on Ethnicity in Wales (ang.). [dostęp 2012-07-18].

Linki zewnętrzne[edytuj]