Oradea

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oradea
Nagyvárad
Ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Rumunia
Okręg Bihor
Mer Ilie Bolojan
Powierzchnia 115,56 km²
Wysokość 102-249 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

183 123[1]
1584,7 os./km²
Nr kierunkowy 02-59
Kod pocztowy 3700
Tablice rejestracyjne BH
Podział miasta 6 dzielnic
Położenie na mapie okręgu Bihor
Mapa lokalizacyjna okręgu Bihor
Oradea
Oradea
Położenie na mapie Rumunii
Mapa lokalizacyjna Rumunii
Oradea
Oradea
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Oradea
Oradea
Ziemia 47°03′N 21°56′E/47,050000 21,933333
Strona internetowa
Portal Portal Rumunia
Ratusz
Teatr
Katedra katolicka
Synagoga

Oradea (węg. Nagyvárad[2]) - miasto w Rumunii w okręgu Bihor, stolica krainy historycznej Kriszana. Miasto liczy, zgodnie ze spisem ludności z 2002 roku, 206 614 mieszkańców. Natomiast liczba mieszkańców całego zespołu miejskiego wynosi ok. 241 tys. Oradea należy do najlepiej rozwiniętych miast w Rumunii. Merem miasta jest Ilie Bolojan.

Nazwa miasta w różnych językach:

Geografia[edytuj]

Miasto położone jest w pobliżu granicy z Węgrami (13 km) nad rzeką Crișul Repede (Szybki Keresz).

Historia[edytuj]

Miasto pod łacińską nazwą Varadinum istniało tutaj z pewnością już w XI stuleciu. W 1093 r. król węgierski Władysław I Święty doprowadził do powstania tutaj biskupstwa. Miasto stało się jednym z ważniejszych grodów Królestwa Węgier, a jego katedra miejscem pochówku królów Stefan II, Zygmunt Luksemburski, Maria Andegaweńska[11], Andrzej II[potrzebny przypis]. W Katedrze przechowywany jest także relikwiarz z drzazgą czaszki św. króla Władysława[12]. Po kanonizacji Władysława w 1192 roku stało się również znanym celem pielgrzymek (m.in. w 1412 roku do grobu swojego patrona pielgrzymował król Polski Władysław Jagiełło[potrzebny przypis]).

Rozwój miasta zahamowało jego zniszczenie podczas najazdu tatarskiego w 1241 r. Oradea długo odzyskiwała dawne znaczenie. W mieście pracował Georg von Peurbach, skutkiem czego była Tabula Varadiensis. od 1445 biskupem Waradynu był Jan Vitéz, protektor Grzegorza z Sanoka. Losy w 1541 rzuciły ją w granice Księstwa Siedmiogrodzkiego, zależnego od Imperium Osmańskiego. Od XVIII wieku - już w granicach państwa Habsburgów - zaczęła odzyskiwać swą świetność. To wówczas wiedeński architekt Franz Anton Hillebrandt zaprojektował przebudowę miasta w stylu barokowym. Rozkwit przyniósł miastu wiek XIX, gdy Oradea stała się ważnym centrum gospodarczym i kulturalnym.

Po rozpadzie Austro-Węgier Oradea znalazła się w granicach Rumunii, mimo, iż większość stanowili w niej Węgrzy (w 1910 91,1%, w 1919 62%). Po drugim arbitrażu wiedeńskim miasto powróciło do Węgier w 1940, ale w wyniku traktatu paryskiego ponownie znalazło się w granicach Rumunii w 1947 (faktycznie od października 1944, po zdobyciu miasta przez Armię Czerwoną).

Gospodarka[edytuj]

Przez wieki Oradea należała do najbogatszych miast Węgier. Po roku 1989, w Oradei doszło do szerokich zmian ekonomicznych, które dotyczyły głównie sektora usług, ze względu na znaczący rynek konsumencki.

Bezrobocie w Oradei wynosi ok. 6% i jest nieco mniejsze niż średnia krajowa, jednak większe niż w całym regionie Bihor (ok. 2%). Miasto wytwarza ok. 63% całej produkcji przemysłowej regionu Bihor, chociaż zamieszkuje go zaledwie 34,5% mieszkańców regionu.

Główne działy gospodarki to:

  • przemysł meblowy
  • przemysł tekstylny i odzieżowy
  • przemysł obuwniczy
  • przemysł spożywczy

W roku 2003, w Oradei powstał pierwszy hipermarket - Lotus Market.

Demografia[edytuj]

Rys historyczny[edytuj]

  • 1910: 69 000 (narodowość rumuńska: 5.6%, narodowość węgierska: 91.10%)
  • 1920: 72 000 (R: 5%, W: 92%)
  • 1930: 90 000 (R: 25%, W: 67%)
  • 1966: 122 634 (R: 46%, W: 52%)
  • 1977: 170 531 (R: 53%, W: 45%)
  • 1992: 222 741 (R: 64%, W: 34%)

Stan obecny[edytuj]

Skład etniczny według spisu z 2002 roku:[13]

Dzielnice[edytuj]

Miasto dzieli się na następujące dzielnice (rum. cartiere):

Komunikacja[edytuj]

 Osobny artykuł: Tramwaje w Oradei.

Komunikację w Oradei zapewnia przedsiębiorstwo OTL. Składają się na nią 3 linie tramwajowe (1R, 1N, 2, 3R, 3N) i większa ilość linii autobusowych. W mieście znajdują się 3 dworce kolejowe Główny, Wschodni (Est) i Zachodni (Vest). Vest mieści się w dzielnicy Ioșia, a dworzec Główny (zwany też po prostu Oradea) mieści się w centrum miasta, koło dzielnicy Vie.

Architektura[edytuj]

Architektura Oradei jest mieszanką między budowlami ery socjalistycznej oraz barokową i secesyjną architekturą z czasów monarchii austro-węgierskiej. Po upadku reżimu Ceaușescu doszło do znacznych zaniedbań, jednak od roku 2002, kiedy Rumunia weszła w okres boomu gospodarczego doprowadzono do renowacji zabytkowej architektury.

Zabytki i turystyka[edytuj]

Hotel Vulturul Negru (Czarny Orzeł) - przykład secesyjnej architektury

Główne atrakcje turystyczne to zabytkowe centrum miasta oraz uzdrowiska Băile Felix i Băile 1 Mai, położone w pobliżu miasta.

  • Muzeul Țării Crișurilor - sławne muzeum barokowe z 365 oknami, obecnie nieczynne, a zbiory są transportowane w inne miejsce.
  • Catedrala barocă - największa barokowa katedra w Rumunii
  • Cetatea Oradea - Twierdza Oradea w formie pięciokąta, obecnie budynek Instytutu Sztuk Pięknych miejscowego uniwersytetu.
  • Biserica cu Lună - wyjątkowy na miarę europejską kościół z mechanizmem zegarowym wskazującym fazy księżyca
  • Pasajul "Vulturul Negru" pasaż hotelu "Czarny Orzeł"
  • Muzeul "Ady Endre" - muzeum i dom jednego z największych węgierskich poetów
  • Teatrul de Stat - Teatr Narodowy, zbudowany przez 2 austriackich architektów, którzy stworzyli setki znaczących budowli w wielu krajach Europy
  • 100 kościołów, 3 synagogi i największy zbór baptystyczny w Europie wschodniej

Sport[edytuj]

Stadion Iuliu Bodola w Oradei

W mieście tym swoją siedzibę ma klub piłkarski FC Bihor Oradea, który został założony w 1958 roku jako Crișul Oradea. W 1961 roku klub po raz pierwszy w swojej historii awansował do drugiej ligi rumuńskiej. W 1963 roku wygrał te rozgrywki i wywalczył historyczny awans do pierwszej ligi Rumunii. W 2003 roku został wicemistrzem drugiej ligi i wygrywając baraż z Oțelulem Gałacz powrócił do pierwszej ligi. W 2004 roku był ostatni w Divizii A i znów został zdegradowany do drugiej ligi.

Miasta partnerskie[edytuj]

Przypisy

  1. Nord-Vest (Romania): Counties, Cities and Towns - Statistics & Maps on City Population (ang.)
  2. Nazwa przyjęta jako druga urzędowa, obok rumuńskiej, w 2001: HOTĂRÂRE pentru aprobarea Normelor de aplicare a dispozițiilor privitoare la dreptul cetățenilor aparținând unei minorități naționale de a folosi limba maternă în administrația publică locală, cuprinse în Legea administrației publice locale nr. 215/2001. Monitorul Oficial al Românei, Anul XIII, Nr. 781, 7 decembrie 2001.
  3. Mapa "Kraje Korony Węgierskiej" Ed. Hözla geogr. zakład w Wiedniu. w atlasie Geograficznym wyd.1893 nakładem "Wędrowca" w Warszawie.
  4. S. Orgelbranda Encyklopedja powszechna z ilustracjami i mapami. T.15, str. 138 - Warszawa 1903
  5. Łukasz Galusek, Alexandru Dumitru, Tomasz Poller Transylwania Twierdza rumuńskich Karpat Wydawnictwo Bezdroża, Kraków 2002
  6. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN tom 8, 1966 str 274
  7. Vide ad. 2
  8. Oradia Mare. Bustul M.S. Regelui Ferdinand I. | Képeslapok | Hungaricana. postcards.hungaricana.hu. [dostęp 2015-08-23].
  9. Oradea. www.bionature.ro. [dostęp 2015-08-23].
  10. Two Jews Are Killed in Riots at Oradia Mare. [dostęp 2015-08-23].
  11. Nieuźródłowiona kategoryzacja na en:Wiki Burials at Oradea Cathedral, Crișana
  12. en:Wiki Baroque Palace of Oradea
  13. Structura Etno-demografică a României

Linki zewnętrzne[edytuj]