Nicolae Ceaușescu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nicolae Ceaușescu
Nicolae Ceaușescu
Nicolae Ceausescu.jpg
Data i miejsce urodzenia 26 stycznia 1918
Scornicești
Data i miejsce śmierci 25 grudnia 1989
Târgoviște
Rumunia w epoce komunizmu 1. Prezydent Rumunii
Okres od 28 marca 1974
do 22 grudnia 1989[a]
Przynależność polityczna Rumuńska Partia Komunistyczna
Poprzednik urząd utworzony
Następca Ion Iliescu
Rumunia w epoce komunizmu 3. Przewodniczący Rady Państwa Rumunii
Okres od 9 grudnia 1967
do 28 marca 1974
Przynależność polityczna Rumuńska Partia Komunistyczna
Poprzednik Chivu Stoica
Następca urząd zniesiony
Rumunia w epoce komunizmu 10. Sekretarz Generalny Rumuńskiej Partii Komunistycznej
Okres od 22 marca 1965
do 22 grudnia 1989
Poprzednik Gheorghe Gheorghiu-Dej
Następca urząd zniesiony
Nicolae Ceauşescu Signature.svg
Odznaczenia
Bohater Socjalistycznej Republiki Rumunii Bohater Socjalistycznej Republiki Rumunii Bohater Socjalistycznej Republiki Rumunii Bohater Pracy Socjalistycznej Rumunii
Order "Zwycięstwo socjalizmu" (Rumunia) Order Lenina Order Karola Marksa (NRD) Oficer Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Krzyż Kawalerski Orderu Zasługi RFN Krzyż Wielki Królewskiego Norweskiego Orderu Świętego Olafa Wielki Łańcuch Orderu św. Jakuba od Miecza (Portugalia) Krzyż Kawalerski Orderu Łaźni (Wielka Brytania) Order Zasługi Republiki Włoskiej I Klasy z Wielkim Łańcuchem (1951-2001) Order José Martí Medal 2500-lecia Imperium Perskiego Złoty Order Olimpijski Wielki Łańcuch Orderu Sikatuny (Filipiny)
Nicolae Ceaușescu
generał generał
Przebieg służby
Lata służby 1948–1989
Siły zbrojne Rumuńskie Siły Zbrojne
Główne wojny i bitwy Rewolucja w Rumunii

Nicolae Ceaușescu (wymowa i [nikoˈla.e tʃa.uˈʃesku]; ur. 26 stycznia 1918 w Scornicești, zm. 25 grudnia 1989 w Târgoviște) – rumuński polityk komunistyczny. Sekretarz generalny Rumuńskiej Partii Komunistycznej od 1965 roku, prezydent Rumunii sprawujący władzę dyktatorską od 1967 do 1989 roku. Został obalony i stracony w wyniku rewolucji w 1989 roku.

Życiorys[edytuj]

Młodość i początek kariery[edytuj]

Nicolae Ceaușescu w 1936 roku

Nicolae Ceaușescu urodził się w wielodzietnej rodzinie chłopskiej w Scornicești, w regionie Aluta. Jego ojciec, Andruță Ceaușescu posiadał mające 7,4 akra grunty rolne i kilka owiec. Ukończył cztery klasy szkoły podstawowej, po czym przeniósł się do Bukaresztu, gdzie rozpoczął pracę w fabryce[1][2]. Dzięki swojej siostrze Nicolinie Nicolae Ceaușescu rozpoczął praktyki czeladnicze u szewca[2]. Po sześciu tygodniach porzucił praktyki – krótko pracował w sklepie spożywczym, a później rozpoczął pracę u innego szewca.

Pod wpływem Săndulesca (szewca, u którego pracował Nicolae) wstąpił do nielegalnej Rumuńskiej Partii Komunistycznej[3]. W roku 1933 został po raz pierwszy aresztowany. Według oficjalnych biografii Ceaușescu aresztowano za wzywanie do strajków i kolportaż ulotek[4]. W 1934 roku został ponownie aresztowany, wpierw za zbieranie podpisów przeciw procesowi pracowników kolei, a następnie dwa razy za podobną działalność. Nie został aresztowany, ale zakazano mu mieszkania w stolicy[5]. 15 stycznia 1936 roku aresztowano go za kolportaż ulotek[6]. Został skazany na dwa lata w więzieniu Doftan za działania antyfaszystowskie[7].

Z więzienia wyszedł w grudniu 1938, zaś w 1939 roku poznał Elenę Petrescu (pobrali się latem 1945 roku[8]), która wraz z upływem czasu miała coraz większy wpływ na życie polityczne męża. W 1940 roku został ponownie aresztowany i uwięziony. Latem 1943 roku został przewieziony do obozu koncentracyjnego w Târgu Jiu, gdzie dzielił celę z Gheorghem Gheorghiu-Dejem, stając się jego protegowanym[9]. W 1944 roku Ceaușescu zaczął działać jako sekretarz Związku Młodych Komunistów[7].

Wraz z rosnącą władzą komunistów w Rumunii w 1947 roku, Ceaușescu objął stanowisko ministra rolnictwa, a następnie został zastępcą ministra sił zbrojnych (resortem kierował wtedy Gheorghe Gheorghiu-Dej). W 1952 roku Gheorghiu-Dej przeniósł go do Komitetu Centralnego Partii. W 1954 roku Ceaușescu stał się pełnoprawnym członkiem Biura Politycznego i z czasem awansował, zajmując w końcu drugie miejsce w Partii[7].

Przywództwo Rumunii[edytuj]

Konsolidacja władzy w partii[edytuj]

Trzy dni po śmierci Gheorghiu-Deja w 1965 Ceaușescu objął stanowisko I sekretarza Rumuńskiej Partii Robotniczej. Wraz z wyborem Ceaușescu doszło do innych przetasowań u sterów władzy. Przewodniczącym Rady Państwa został Chivu Stoica, a premierem Ion Gheorghe Maurer[10]. Jedną z jego pierwszych decyzji była zmiana nazwy partii z Rumuńskiej Partii Robotniczej na Rumuńską Partię Komunistyczną oraz nazwanie państwa Socjalistyczną Republiką Rumunii. W ramach walk frakcyjnych Ceaușescu odsunął do drugiego szeregu dotychczasowych stronników Gheorghiu-Deja: Stoicę, Alexandru Drăghici i Gheorghe Apostola. W ten sposób do 1969 roku objął pełną kontrolę nad Komitetem Centralnym[10]. Ceaușescu wykorzystał zmiany w Komitecie Centralnym do powołania Komisji Partii, która rozpoczęła badania nad czystkami stalinowskimi w Rumunii i dokonała rehabilitacji wielu działaczy poddanych represjom stalinowskim (w tym m.in. Ștefana Forișa, Lucrețiu Pătrășcanu, Mirona Constantinescu)[11]. Zarówno badania nad czystkami politycznymi jak i rehabilitacja były pozorne. Dwa lata później, w 1967 roku, objął stanowisko przewodniczącego Rady Państwa (od 1974 przyjął także tytuł Prezydenta Socjalistycznej Republiki Rumunii). Pod koniec kwietnia 1968 roku na kongresie partii Ceaușescu potępił stalinowskiego poprzednika, Gheorghiu-Deja i zrehabilitował kolejne ofiary stalinowskiego terroru. Działanie te miało na celu stworzenie wokół Ceaușescu aurę szczerego, odważnego i patriotycznego komunisty i antystalinisty[11].

Polityka wewnętrzna[edytuj]

W polityce wewnętrznej kontynuował politykę promowania pojęć takich jak samostanowienie i suwerenność oraz proces desowietyzacji i romanizacji rozpoczęty przez Gheorghiu-Deja[12]. Od 1965 do 1975 roku doszło do dużego wzrostu poziomu życia Rumunów i urbanizacji terenów wiejskich[13]. W 1966 roku Ceaușescu cieszący się opinią purytanina wprowadził politykę mającą na celu podniesienie bardzo niskiego wskaźnika rozrodczości. Wprowadził między innymi podatek wahający się pomiędzy 10 i 20% dochodu, który obciążał kobiety i mężczyzn, nie posiadających dzieci po ukończeniu 25 roku życia. Argumentem zwalniającym z opłaty nie była również niemożność posiadania dzieci z powodów medycznych. Aborcja była dozwolona wyłącznie w przypadku kobiet w ciąży, które miały powyżej 45 lat, bądź posiadały czworo (później pięcioro) dzieci. Posiadanie przynajmniej pięciorga dzieci wiązało się ze znacznymi korzyściami, a matki przynajmniej dziesięciorga dzieci były ogłaszane przez Państwo matkami bohaterkami. Jednak niewiele kobiet zostało odznaczonych tym statusem. Zazwyczaj rumuńskie rodziny w czasach republiki ludowej posiadały dwoje lub troje dzieci[14]. Z drugiej strony znaczna liczba kobiet umarła lub została okaleczona podczas potajemnych aborcji, jakich dokonywano w tym czasie[15]. Rząd wprowadził również dekret zakazujący rozwodów – konserwatywne działania przywódcy były być może podyktowane przez żonę Nicolae, Elenę[16].

Rumunia w latach 60. uchodziła za najbardziej liberalny kraj w bloku wschodnim. Ceaușescu zdecydował się odstąpić z masowych represji i wypuścić tysiące osób z więzienia[17]. Poprawie poziomu życia towarzyszył rozwój kultury i nauki. Zmiana nastąpiła 21 sierpnia 1968 roku, po inwazji wojsk Układu Warszawskiego na Czechosłowację. Zwołano wiec przed budynkiem Komitetu Centralnego Rumuńskiej Partii Komunistycznej. W jej trakcie Ceaușescu wygłosił przemówienie, w którym wezwał Rumunów do obrony państwa przed sowiecką inwazją. Tysiące ludzie wstąpiło w szeregi Gwardii Patriotycznej oraz zapisało się do partii[17]. Dzięki temu Nicolae Ceaușescu zdobył popularność na Zachodzie oraz otrzymał nieoficjalną obietnice pomocy w razie agresji[17].

W 1965 roku Nicolae Ceauşescu nakazał wyburzenie kilku dzielnic Bukaresztu, by móc postawić budynki użyteczności publicznej[17].

Konflikt z ZSRR[edytuj]

Ceaușescu był wówczas popularny w Rumunii i na Zachodzie, dzięki swojej polityce zagranicznej, przeciwstawiając się autorytetowi ZSRR. W latach 60. zakończył aktywne członkostwo w Układzie Warszawskim (pomimo że Rumunia pozostała członkiem Układu do czasu jego rozwiązania w 1991 roku). W 1968 roku odmówił uczestnictwa w ataku na Czechosłowację w ramach sił Układu Warszawskiego, a następnie otwarcie potępił to posunięcie. Ceaușescu zdecydował wówczas o tworzeniu ochotniczych oddziałów mających bronić niepodległości kraju w przypadku zagrożenia radziecką interwencją[18]. Ceaușescu obawiając się radzieckiej interwencji, szukał nawet sojuszu z Jugosławią, jednak negocjacje z nią nie przyniosły jednoznacznych wyników[19]. Już na tydzień przed interwencją, rumuński przywódca odwiedził Pragę gdzie udzielił poparcia tamtejszemu liberalnemu przywódcy Alexandrowi Dubčekowi[20].

Po 1968 kilkakrotnie przeciwstawiał się działaniom ZSRR, np. utrzymując stosunki z Izraelem, podczas państwowej wizyty w Finlandii składając demonstracyjnie kwiaty na grobie marszałka Karola Mannerheima, bohatera wojny fińsko-radzieckiej czy też odrzucając doktrynę Breżniewa usprawiedliwiającą interwencje Układu Warszawskiego w krajach socjalistycznych[21]. Ceaușescu w latach 60. ponadto potępił aneksję przedwojennej, rumuńskiej wówczas Besarabii przez ZSRR, a do problemu besarabskiego powrócił nawet u schyłku władzy w 1989 roku[22].

W 1969 roku Nicolae Ceaușescu zdecydował się na zaprzestanie szkolenia oficerów wojska i służb specjalnych w Związku Radzieckim. Nowo wyszkoleni oficerowie mieli kontakt z armią radziecką w ramach Układu Warszawskiego[23].

W odpowiedzi na antyradziecką politykę Rumunii, Leonid Breżniew wykluczył rumuńskie wojska z manewrów Układu Warszawskiego, a według części źródeł bardzo prawdopodobne było to, że planował interwencję przeciwko rządowi tego państwa[24][25]. Pomimo że w ZSRR oficjalnie tolerował buntowniczość Ceaușescu, jego niezależność od Moskwy powodowała odosobnienie Rumunii w bloku wschodnim i skłoniła Rumunię do poszukiwania nowych sojuszników – już w 1965 roku Ceaușescu spotkał się z delegacją chińską, a rok później osobiście spotkał się z przywódcą Jugosławii będącej liderem Ruchu Państw Niezaangażowanych, Josipem Broz Tito[26]. Do kolejnego spotkania przywódców doszło w 1969 roku, a w jej trakcie obaj przywódcy opowiedzieli się za polityką niezaangażowania w zimną wojnę[27]. W 1974 roku Ceaușescu został prezydentem kraju, co umocniło jego władzę. Kontynuował swoją politykę niezależności w kontaktach z zagranicą.

Kult jednostki[edytuj]

Znaczek upamiętniający 70. urodziny przywódcy

Od 1968 roku zaczął rozwijać się kult jednostko wokół Nicolae Ceaușescu[28]. Podczas podróży do Chin i Korei Północnej w 1971 roku Nicolae Ceaușescu zachwycił się hołdami oddawanymi Mao Zedongowi i Kim Ir Senowi. 26 stycznia 1973 roku Nicolae Ceaușescu nakazał obchodzenie swoich 55. urodzin jako państwowe święto[29]. Będąc u władzy, Ceaușescu porównywano do ważnych postaci z historii Rumuni: Decebala, Stefana Wielkiego, Michała Walecznego. Według propagandy Ceaușescu był jedynym spadkobiercą ich dziedzictwa i bezpośrednim następcą. Członek Egzekutywy Komitetu Politycznego Dumitru Popescu mawiał, że Juliusz Cezar, Napoleon Bonaparte, Aleksander Wielki, Perykles i Piotr Wielki nie są razem tyle warci co jeden Ceaușescu[30]. Podobny kult jednostki w państwach komunistycznych miał miejsce tylko w Albanii[29].

28 marca 1974 roku parlament jednogłośnie wybrał Nicolae Ceaușescu na urząd prezydenta. Wkrótce nowego prezydenta nazywano Conducător (wódz). Będąc prezydentem Ceaușescu wydawał liczne dekrety. Wiele z nich przeczyło sobie nawzajem lub nie były logiczne[31]. Rządzenie dekretami doprowadziło do biurokratycznego bałaganu, dzięki któremu osoby z lepszymi koneksjami mogły wykorzystywać sprzeczne przepisy do ochrony swojej pozycji[31]. Zgromadzenie Narodowe straciło swoje znaczenie. Media zagraniczne odnotowały wprowadzenie w Rumunii urzędu prezydenta, ale ze względu na dobre stosunki pomiędzy Rumunią a Zachodem nie wspominano o autorytarnym charakterze rządów[32]. Ceaușescu będący prezydentem cieszył się dużą władzą.

Po 1974 roku wielu artystów włączyło się do tworzenia kultu jednostki prezydenta Rumunii. Poeci stosowali przy zaimku osobowym odnoszącym się do Ceaușescu wyłącznie duże litery. Malarze malowali Nicolae i Elenę Ceaușescu w stylu alegorycznych portretów świętych, kulturalni działacze tworzyli coraz to bardziej wyszukane formy hołdów. W dniu urodzin Conducătora ukazywała się książka Omagiu, będąca tomem z pieśniami i przyśpiewkami sławiącymi Ceaușescu[33]. Większość artystów tworzyła dzieła wychwalające reżim w celu otrzymania przywilejów i prezentów od prezydenta Rumunii[34]. Prasa, radio i telewizja wychwalała Nicolae Ceaușescu. Media tworzyły materiały opierające się na kulcie jednostki, demagogii, kłamstwach i półprawdach[35]. Historycy stworzyli nową biografię Ceaușescu – i tak prezydent Rumunii będąc dzieckiem chronił starszych braci, którzy bali się dzikich zwierząt, a w młodości walczył z faszyzmem[36]. We wsi Scornicești powstało muzeum.

Kult jednostki nie obejmował tylko Nicolae i Eleny. Rumuni musieli odpowiednio traktować psa o imieniu Corbu. Gdy Nicolae Ceaușescu chciał go widzieć, zwierzę przywożono limuzyną z prywatnej rezydencji do siedziby Komitetu Centralnego. Podczas przewożenia psa blokowano ulice, a konwój zabezpieczała policja na sygnale[35]. Ceaușescu kochający swojego psa nakazał ambasadorowi Wielkiej Brytanii sprowadzanie drogich angielskich ciasteczek dla psów, które przez pocztę dyplomatyczną trafiały do Bukaresztu[36].

Otwarcie na Zachód i neutralna polityka zagraniczna[edytuj]

Nicolae Ceaușescu i Elżbieta II

Polityczna niezależność Ceaușescu od ZSRR oraz jego sprzeciw wobec interwencji w Czechosłowacji w 1968 roku, zainteresowała mocarstwa zachodnie, które wierzyły, że jest on antysowieckim indywidualistą i że wspierając finansowo Rumunię doprowadzą one do rozpadu bloku wschodniego. Ceaușescu nie zdawał sobie sprawy, że pożyczki państw zachodnich często były udzielane mu na niekorzystnych warunkach, przez co zaczerpnął on pożyczki warte 13 miliardów dolarów. Za pieniądze te sfinansowano liczne programy rozwoju ekonomicznego[37]. Ceaușescu nawiązał kompleksową współpracę gospodarczą z państwami kapitalistycznymi, dzięki czemu w 1966 roku w kraju powstała fabryka motoryzacyjna. Początkowo Rumuni próbowali stworzyć własny model aut pod nazwą Mioveni, jednak dwa lata później podpisali oficjalną umowę o współpracy z francuską firmą Renault. W tym samym roku rozpoczęto produkcję samochodów bazujących od samego początku na autach Renault poprzez wytwarzanie ich na licencji oraz wykorzystywanie technologii. Owocem współpracy była rumuńska spółka Dacia. W 1976 roku Dacia zdecydowała o zakończeniu współpracy z Renault oraz podjęła decyzję o kontynuowaniu produkcji we własnym zakresie z wykorzystaniem technologii innych producentów[38][39]. W tym samym roku podpisano porozumienie o utworzeniu francusko-rumuńskiej spółki akcyjnej Oltcit S.A. (udział Citroëna wynosił 36%) a auto produkowane w przez spółkę, Citroën Axel zostało również przeznaczone na eksport do zachodniej Europy[40]. W 1969 roku utworzono program produkcji ciężarówek wyposażonych w silniki diesla V-8 produkcji MAN-a. Roczna produkcja ciężarówek wynosiła około 20 tysięcy pojazdów i trafiała w większości na eksport do krajów RWPG i krajów afrykańskich[41]. Ceaușescu pozwolił również na inne inwestycje zachodnich firm (w tym amerykańskich) w rezultacie czego w 1971 roku otworzono fabrykę Pepsi oraz zezwolił na import napoju Coca-Cola[42].

Jako przywódca realizował politykę otwartości wobec Stanów Zjednoczonych i Europy Zachodniej. Seria oficjalnych wizyt w krajach Zachodu (w tym w USA, Francji, Wielkiej Brytanii i Hiszpanii) sprawiło, że Ceaușescu zyskał na Zachodzie opinię reformowanego komunisty i oświeconego przywódcy. Rumunia była pierwszym i jedynym krajem bloku wschodniego, który nawiązał oficjalne umowy handlowe ze Wspólnotą Europejską. W 1972 roku kraj dołączył do Międzynarodowego Funduszu Walutowego[43]. Dzięki kompleksowej współpracy z państwami zachodnimi, zdobył on wiele zachodnich odznaczeń państwowych, a w podzięce za współpracę z Wielką Brytanią, królowa Elżbieta II nadała mu tytuł szlachecki[44]. Ponadto jako pierwszy kraj Układu Warszawskiego, Rumunia oficjalnie uznała RFN i jako pierwsza stała się celem wizyty prezydenta USA (był nim Richard Nixon)[45]. Jako jedno z nielicznych państw bloku wschodniego Rumunia (obok Jugosławii i Polski) emitowała w telewizji amerykańskie lądowanie na Księżycu[46]. W latach 70. Rumunia zyskała międzynarodowy szacunek i była w stanie pośredniczyć w konfliktach międzynarodowych (stan ten utrzymywał się do drugiej połowy lat 70.). Ceaușescu wziął udział w negocjacjach w sprawie otwarcia relacji amerykańsko-chińskich w roku 1969 i w trakcie wizyty prezydenta Egiptu Anwara as-Sadata w Izraelu w 1977 roku. Jako jedyny kraj na świecie utrzymywała normalne stosunki zarówno z Izraelem i Organizacją Wyzwolenia Palestyny. W 1984 roku Rumunia była jednym z trzech państw rządzonych przez partie komunistyczne (pozostałe to Chińska Republika Ludowa i Jugosławia), które brały udział w organizowanych przez Amerykanów letnich igrzyskach olimpijskich[47]. Rumunia była jedynym krajem Układu Warszawskiego, który nie zerwał stosunków dyplomatycznych z Chile po zamachu stanu Augusto Pinocheta[48].

Tezy Lipcowe[edytuj]

Kim Ir Sen z Nicolae Ceaușescu w Korei Północnej w 1971 roku

W 1971 roku, podczas wizyty w ChRL, Korei Północnej i Wietnamie Północnym, Ceaușescu został zainspirowany bezkompromisowym modelem prowadzenia polityki[49][50]. Szczególnie zainteresowała go idea całkowitej transformacji narodowej, jaka została wcielona w życie w programie Partii Pracy Korei oraz podczas rewolucji kulturalnej w Chinach. Zaraz po powrocie do kraju zaczął wcielać w życie reguły życia społecznego panujące w Korei Północnej, zainspirowany głównie tamtejszym prezydentem Kim Ir Senem oraz filozofią dżucze (odmienne stanowisko prezentuje jednak Adam Burakowski, który utrzymuje, iż tak szeroko zakrojona akcja propagandowa była (…) przygotowana dużo wcześniej, a w lipcu (…) wdrożono opracowany już plan oraz że źródeł „tez lipcowych” należy szukać w reakcji Ceaușescu na demonstrację bożonarodzeniową studentów z 1968 r. – zaznaczając jednakże, że kult jednostki był prawdopodobnie jedynym aspektem kampanii propagandowej, który rzeczywiście został zapożyczony (…) lub przynajmniej wzrost jego natężenia miał związek z azjatycką podróżą Ceaușescu[51]). Północnokoreańskie książki o filozofii dżucze zostały przetłumaczone na język rumuński i rozpowszechnione po kraju. 6 lipca 1971 roku Ceaușescu wygłosił mowę przed Komisją Egzekucyjną Partii. Ta quasi-maoistyczna mowa, która jest nazywana Tezami Lipcowymi, zawierała 17 propozycji. Wśród nich takie jak: ciągły wzrost przy „przewodniej roli” Partii; poprawa poziomu edukacyjnego Partii oraz masowe akcje polityczne; uczestnictwo młodzieży w dużych projektach w ramach „pracy patriotycznej”; intensyfikacja edukacji polityczno-ideologicznej w szkołach, na uniwersytetach oraz wśród organizacji dziecięcych, młodzieżowych i studenckich; ekspansja propagandy politycznej poprzez radio, telewizję, teatry, kina, opery, balet, związki artystów – propagowanie charakteru „wojowniczego rewolucjonisty” w sztuce. Tezy Lipcowe zostały przez Ceaușescu określone jako socjalizm humanistyczny[52].

Tendencje nacjonalistyczne[edytuj]

Na skutek Tez Lipcowych, w programie i ideologii państwowej pojawiły się elementy nacjonalizmu. Nowa ideologia państwowa tzw. narodowego komunizmu łączyła ze sobą marksizm-leninizm i skrajnie prawicowy nacjonalizm okresu międzywojennego[53]. Zrehabilitowano część dawnych działaczy prawicowych m.in. historyka Nicolae Iorga którego uznano za antyfaszystę (został on zabity przez członków faszystowskiej grupy Żelazna Gwardia), prace historyka były publikowane z wyjątkiem tych w których bezpośrednio krytykował komunizm[54]. Nawet faszystowski dyktator Ion Antonescu został częściowo zrehabilitowany co było zgodne z nacjonalizmem i antyradzieckością Ceaușescu. Antonescu postrzegany był przez komunistów jako patriota który popełnił szereg błędów, a nie jak się na ogół przyjęło jako zdrajca[55].

Wraz ze wzrostem rumuńskiego nacjonalizmu w partii zmalała liczba Węgrów (którzy dawniej liczyli 9% członków partii)[56], w stosunku do których rząd był coraz bardziej podejrzliwy, oskarżając ich o wierność wobec rządu Węgier. Sami węgierscy komuniści w Rumunii coraz bardziej sprzeciwiali się polityce Ceaușescu, opowiadając się za przyjętym na Węgrzech bardziej wolnorynkowym modelem znanym jako gulaszowy komunizm[57]. Mimo nacjonalizmu i podejrzliwości prezydent prowadził politykę tolerancji względem mniejszości narodowych, zarówno węgierskiej, jak i niemieckiej tworząc m.in. oddzielne rady pracownicze dla tych społeczności[58], jednocześnie umożliwiając tym mniejszościom wyjazd z kraju (w ramach tej polityki z Rumunii wyjechało 200 tysięcy Niemców, którzy osiedlili się w Niemczech)[59].

Rewolucja kulturalna i poszerzenie własnej władzy[edytuj]

Po 1970 roku ustanowił własną autorytarną dyktaturę z kultem własnej osoby (był określany jako „Przywódca” – Conducător – tytuł w przeszłości używany przez rumuńskich przywódców i „Geniusz Karpat” – Geniul din Carpați) i władzą tajnej policji Securitate. Ograniczył liberalizację i zapoczątkował własną wersję chińskiej rewolucji kulturalnej[60]. W ramach polityki rewolucji kulturalnej zwiększył własną władzę, skupiając wyłącznie w swoich rękach sprawy polityki zagranicznej[61]. Powołał też nową organizację o nazwie Front Jedności Socjalistycznej (następnie przemianowany na Front Jedności i Demokracji Socjalistycznej). Była ona pozornie bezpartyjna, jednak faktycznie była kontrolowania przez partię komunistyczną[62]. Zwiększył też skład członkowski Komitetu Centralnego, co wynikało z prowadzonych działań na rzecz aktywizacji politycznej i emancypacji kobiet, które licznie zasiliły ten organ partyjny[56]. Partia pod jego rządami wycofała się z części komunistycznych dogmatów, wycofano się m.in. z tezy jakoby partia była awangardą klasy robotniczej[63]. Odniesienia do walki robotników zostały odsunięte na dalszy plan, a główną rolą partii miała być realizacja interesu narodowego[64]. Partyjna strategia zyskała poparcie szerokich warstw społecznych i przyczyniła się do dalszego wzrostu liczby członków – w 1983 roku partia liczyła 3,3 miliona członków, a w 1989 od 3,7 do 3,8 miliona[65], w pewnym momencie do partii należało więc 20% dorosłych Rumunów[56].

W czasie rewolucji kulturalnej odsunął część dotychczasowego przywództwa partii, które oskarżył o wspieranie polityki ZSRR (Alexandru Bârlădeanu, Corneliu Mănescu). Zastąpił ich nowym pokoleniem, wśród których znalazł się m.in. Manea Mănescu[66]. Na XI Kongresie partii w 1974 roku zwolennik Ceaușescu, burmistrz Bukaresztu Gheorghe Cioară zgłosił nawet propozycję ustanowienia Ceaușescu dożywotnim sekretarzem generalnym, jednak propozycja ta została odrzucona przez partię[67]. Jeszcze przed kongresem doszło do reformy wewnątrzpartyjnej, w wyniku której Prezydium partii zastąpiono Komitetem Wykonawczym kontrolowanym przez Ceaușescu (który kontrolował jednocześnie Sekretariat)[56].

Wsparcie dla ruchów rewolucyjnych[edytuj]

W latach 70. aktywnie wspierał zagraniczne ruchy rewolucyjne, w tym te będące przeciwnikiem państw bloku wschodniego. W trakcie wojny o niepodległość Angoli i wojny domowej w tym kraju wspierał prawicowy Narodowy Front Wyzwolenia Angoli walczący z portugalskimi kolonialistami, a następnie ze wspartą przez ZSRR MPLA[68][69]. W trakcie rewolucji nikaraguańskiej wsparł ugrupowanie sandinistów walczące z reżimem Anastasio Somozy Debayle[70].

Wolty ze strony wojskowych[edytuj]

W 1978 roku Ion Mihai Pacepa, starszy członek rumuńskiej policji politycznej (Securitate) i dwugwiazdkowy generał, zdezerterował do Stanów Zjednoczonych. W całej historii zimnej wojny był on najwyższej rangi wojskowym który zdezerterował z bloku wschodniego[71]. Jego dezercja była silnym ciosem dla rządu Rumunii[71]. W Rumunii Pacepa został skazany zaocznie na karę śmierci[72].

W 1984 roku uniemożliwił wojskowy zamach stanu poprzez wysłanie podejrzanych jednostek do pracy przy zbiorze kukurydzy[73].

Lata 80.[edytuj]

Wojciech Jaruzelski i Nicolae Ceaușescu
Plakat propagandowy z 1986 roku

Aż do 1989 roku Ceaușescu okazywał całkowitą nieznajomość realiów życia codziennego w kraju, którego był przywódcą[74]. Realizacja gospodarki centralnie planowej doprowadziła do całkowitego upadku gospodarczego. Kryzys pogłębiła izolacja międzynarodowa. Rumunia w latach osiemdziesiątych była krajem skrajnej biedy, nieporównywanej nawet z innymi komunistycznymi państwami[23]. Powszechne były przerwy w dostawie prądu[17]. Problemy gospodarcze dotyczyły także członków Rumuńskiej Partii Komunistycznej – np. poziom życia wojewody był w latach osiemdziesiątych taki, jak poziom życia niewykwalifikowanego robotnika z Europy Zachodniej[23]. W latach 80. Ceaușescu zarządził eksport znacznej części produkcji rolnej i przemysłowej w celu spłacenia kredytów. Rezultatem były braki na rodzimym rynku[37].

Sytuacja w Rumunii zaczęła się destabilizować szczególnie gdy władzę w ZSRR rozpoczął Michaił Gorbaczow wdrażający program liberalizacji systemowej i gospodarczej (pieriestrojka, głasnost)[75]. Ceaușescu był przeciwny Gorbaczowowi i jego reformom, przez co wielokrotnie był krytykowany przez radzieckiego przywódcę. Gorbaczow zaliczył Conducătora do bandy czworga twardogłowych przywódców komunistycznych europejskiego bloku wschodniego (oprócz przywódcy Rumunii także lider Bułgarii Todor Żiwkow, NRD Erich Honecker i Czechosłowacji Gustáv Husák[20]). Ceaușescu w dalszym ciągu nie robił nic, aby przyjąć podobny model w swoim kraju. Zamiast tego zwiększył własną władzę w partii, zmniejszając liczbę członków KC[56]. Polityka ta miała fatalne skutki i doprowadziła już w 1987 roku do strajków pracowniczych[76]. Choć strajk ustał, wywołał zamieszenie w szeregach rządzącej partii. Frakcja opozycyjna względem sekretarza generalnego powiększyła się, a na przełomie lat 1988–1989 zaczęła być dla niego coraz bardziej poważnym zagrożeniem.

Polityka Ceaușescu sprawiła, że jedyną realną grupą opozycyjną mogącą zaszkodzić dyktatorowi byli usunięci działacze partyjni[17]. W marcu 1989 roku grupa czołowych działaczy komunistycznych (Silviu Brucan, Gheorghe Apostol, Alexandru Bârlădeanu, Grigore Răceanu, Constantin Pârvulescu i Corneliu Mănescu[77]) wysłała do Nicolae Ceaușescu list, w którym krytykowali łamanie konstytucji, systematyzację wsi (przesiedlania ludzi do bloków[17]), budowę Domu Ludu w Bukareszcie, represje polityczne, upadek gospodarki i błędną politykę wobec mniejszości narodowych[78]. Działacze domagali się ustąpienia prezydenta z urzędu. Reakcją Ceaușescu było wydanie nakazu aresztowania Apostola i Răceanu. Inni autorzy testu pozostali w areszcie domowym[78].

W tym samym czasie nacjonalistyczna polityka rządu powodowała coraz większe konflikty z mniejszością węgierską wspartą przez rządzącą na Węgrzech Węgierską Socjalistyczną Partię Robotniczą[79]. Sytuacja jeszcze bardziej zmieniła się, gdy w Polsce rządząca partia podzieliła się władzą z opozycją[20].

W listopadzie 1989 roku, podczas XIV Kongresu Rumuńskiej Partii Komunistycznej, 71-letni wówczas przywódca, został ponownie wybrany na 5 lat jako przewodniczący Partii. Reżim Ceaușescu upadł po serii gwałtownych wydarzeń jakie miały miejsce w Rumunii w grudniu 1989 roku.

Wieści o reformach Gorbaczowa zyskiwały w Timișoarze i Jassach dużą popularność (mieszkańcy tych miast mogli odbierać zagraniczną telewizję: odpowiednio z Węgier i Związku Radzieckiego)[23]. W mieście Jassy 14 grudnia 1989 roku wybuchło antyrządowe powstanie, które szybko stłumiły władze[23].

Rewolucja[edytuj]

Rewolucjoniści, koniec grudnia 1989
Ciała zamordowanych osób podczas rewolucji
 Osobny artykuł: Rewolucja w Rumunii.

Timișoara[edytuj]

Demonstracje w Timișoarze rozpoczęły się, gdy rząd próbował karnie przenieść z miasta do odległej wsi węgierskiego pastora ewangelickiego Kościoła reformowanego László Tőkésa. Na początku grudnia Securitate i milicja izolowała Tőkésa i nie wpuszczała nikogo do jego mieszkania[80]. Decyzją sądu pastor miał opuścić mieszkanie do 15 grudnia. Kilka dni przed terminem Tőkés poprosił parafian, by byli świadkami eksmisji[81]. 15 grudnia ludzie zaczęli gromadzić się wokół bloku, w którym mieszkał pastor. Grupa urosła do dwustu osób. Wieczorem burmistrz miasta odwiedził pastora i złożył obietnice poprawy jego sytuacji, w zamian tłum miał się rozejść. Świadkami rozmowy było dwóch młodych ludzi: Węgier i Rumun[81]. Świadkowie powiadomili tłum, że doszło do porozumienia. 16 grudnia ponownie zgromadził się tłum – pojawił się wiec w obronie Tőkésa. Po południu w centrum Timișoary zebrało się ponad tysiąc osób, którzy krzyczeli: „Przecz z Ceaușescu” i „Wolność”[81]. 17 grudnia regularne wojsko, policja i Securitate otworzyły ogień do demonstrantów[82].

Dzień później Ceaușescu wyjechał do Iranu, pozostawiając stłumienie buntu swoim podwładnym i żonie[83]. Do czasu jego powrotu, 20 grudnia 1989 roku, sytuacja stała się jeszcze bardziej napięta[23]. 19 grudnia wojsko zdecydowało się przejść na stronę protestujących[23]. 20 grudnia zostało wyemitowane w telewizji jego przemówienie, w którym mówił, że uczestnicy demonstracji z Timișoary są „bandą chuliganów”, którzy realizują zagraniczną politykę. Obwiniał za kryzys kręgi reakcyjne i imperialistyczne (przede wszystkim Węgry)[84].

Obalenie Ceaușescu[edytuj]

21 grudnia odbył się wiec „ludu pracującego stolicy”, na którym wygwizdano przemawiającego z balkonu Ceaușescu. Prezydent Rumunii schował się w gmachu Komitetu Centralnego. Po ucieczce Ceaușescu w Bukareszcie wybuchły walki. 22 grudnia w telewizji została ogłoszona niespodziewana śmierć Vasile Milea, ministra obrony. Nowym ministrem został Victor Stănculescu[85]. Nicolae Ceaușescu próbował wygłosić przemówienie do tłumu zgromadzonego przed budynkiem Komitetu Centralnego, ale ten desperacki krok został odrzucony przez buntowników, którzy zdołali dostać się siłą do budynku. O godzinie 12:06 Ceaușescu uciekł helikopterem[23]. Partyjni przeciwnicy Ceaușescu założyli Front Ocalenia Narodowego, na czele której stanął były członek KC partii Ion Iliescu który wraz z Frontem przejął kontrolę nad rewolucją[86].

W trakcie trwania zamieszek zagraniczna prasa opublikowała oszacowaną liczbę ludzi zabitych przez Securitate w tym czasie. Według zagranicznych mediów liczba ta znacznie rosła i osiągnęła 64 tysiące, co było szeroko opisywane i komentowane na pierwszych stronach gazet[87]. Jugosłowiańskie media podawały, że podczas rewolucji zginęło 4500 osób[87]. Po śmierci Ceaușescu okazało się jednak że liczba ofiar zarejestrowanych w szpitalach w całym kraju wyniosła mniej niż tysiąc osób[88]. Większość osób zginęło po 22 grudnia[23].

Egzekucja[edytuj]

Grób Ceaușescu na cmentarzu Ghencea w Bukareszcie

Ceaușescu i jego żona Elena opuścili stolicę wraz z Emilem Bobu i Manea Mănescu i udali się helikopterem do rezydencji Ceaușescu w Snagov, skąd ponownie uciekli, tym razem do Târgoviște. Gdy armia kazała im lądować, porzucili helikopter obok miasta. Ceaușescu został zatrzymany przez policję, która przekazała małżeństwo wojsku. W święta Bożego Narodzenia, 25 grudnia, obydwoje zostali skazani przez sąd wojskowy na śmierć pod licznymi zarzutami: od nielegalnego gromadzenia bogactwa do ludobójstwa. Sędzia zarzucił obojgu Ceaușescu zamordowanie ponad 64 tys. osób, które w ciągu dziesięciu lat umarły w wyniku głodu, braku opieki medycznej, zimna itp[87]. Sam proces był improwizowany i trwał niecałą godzinę[89]. Podczas rozprawy sędziowie stosowali populistyczne sformułowania oraz przedstawili ogólne punkty oskarżenia[87].

Po odczytaniu wyroku obojgu Ceaușescu zawiązano ręce. Ich życzeniem było umrzeć razem. Pierwsze serie z broni automatycznej padły, gdy Nicolae Ceaușescu zaintonował Międzynarodówkę. Wyrok wykonano Târgoviște. krótko przed godziną 15.00[87]. Podczas upadku na ziemię Nicolae Ceaușescu krzyknął Niech żyje wolna i demokratyczna Socjalistyczna Republika Rumunii[90]. Cały proces był filmowany, jednak załoga filmowa nie nakręciła samej egzekucji, ponieważ kamerzysta miał problemy techniczne[87]. Zwłoki przewieziono na stadion klubu sportowego Steaua[90]. 26 grudnia Ministerstwo Obrony zdecydowało się na emisję nagrania z procesu i egzekucji. Zadanie przekazano reżyserowi i aktorowi Sergiu Nicolaescu. Nicolaescu zdecydował się na wycięcie sekwencji ze zwłokami. Skrócony film zawieziono do Studia 4, ale nie wyemitowano go, gdyż pracownicy Studia uznali nagranie za fałszywkę. 27 grudnia Studio otrzymało nową siedmiominutową wersję, na której widać zabitych Ceaușescu[91]. Nowa wersja nie została jednak wyemitowana – zgodnie z życzeniem Iona Iliescu wyemitowano oryginalne nagranie[91]. Ostatecznie 27 grudnia wyemitowano wszystkie wersje filmu (zaczynając od skróconych wersji)[91]. Już wcześniej na czarnym rynku można było kupić kasety VHS, na których było nagranie z procesu i egzekucji[23].

Zwłoki obojga Ceaușescu do 30 grudnia znajdowały się w kostnicy szpitala wojskowego. Małżeństwo pochowano 30 grudnia na cmentarzy Ghencea[91]. Aby zapobiec profanacji zdecydowano się wpisać do rejestrów cmentarnych dane dwóch oficerów. Pierwsze krzyże na gronach także informowały o pochowaniu wojskowych[91]. Nicolae i Elena są pogrzebani po przeciwnych stronach alejki[91].

Młodszy syn, Nicu Ceaușescu, zmarły w 1996 roku, jest pochowany na tym samym cmentarzu w pobliżu rodziców. Według czasopisma Jurnalul Național[92] córka Ceaușescu i zwolennicy jego poglądów politycznych chcieli przenieść ciała do mauzoleum lub do cerkwi, ale te żądania zostały odrzucone przez rząd.

Natomiast z relacji Dorina Cârlana (Guardian, Ed Vulliamy, 29.07.2009) wyłania się inny obraz sądu, jak i samej egzekucji. Po pierwsze: małżeństwo nie zostało rozstrzelane natychmiast (można więc domniemywać, że film nie został opublikowany w całości), co więcej początkowo mieli zostać straceni oddzielnie, jednak po prośbie żony generał Stănculescu (który zorganizował egzekucję i zabezpieczenie procesu) wyraził zgodę na jednoczesne rozstrzelanie małżonków. Z wypowiedzi Cârlana nie wynika również, że w czasie egzekucji i przed egzekucją głośno przeklinali. Natomiast Cârlan zaznacza, że strzały padły z odległości 1 metra do 50 cm, oraz że zgodnie z rozkazem generała zostały opróżnione całe magazynki (co spowodowało „przygwożdżenie” ciał do muru). Cârlan również podkreśla, że dekret powołujący trybunał został podpisany dwa dni później – 27 grudnia, w dniu, w którym został opublikowany film z procesu[93].

Majątek[edytuj]

Małżeństwo Ceaușescu posiadało bardzo duży majątek, który odkryto po rewolucji w 1989 roku. Poza rezydencją Primăvara Ceaușescu para posiadała kilkanaście willi rozsianych po całym kraju. W weekendy Ceaușescu udawali się do kompleksu Snagov – dużej posiadłości znajdującej się ok. 15 km od Bukaresztu w latach nad jeziorem o tej samej nazwie[94]. W kompleksie znajdował się nowoczesny budynek w starorumuńskim stylu, z wieloma sypialniami, łazienkami, salonami, gabinetami, salami konferencyjnymi i siłownią. Nad jeziorem cumował jacht Snagov, mogący pomieścić 30 osób. Sam jacht był używany zaledwie kilka razy przez młodszego syna prezydenta, Nicu[94]. W 1984 roku Nicolae Ceaușescu kupił jacht Snagov 2[94]. Małżeństwo Ceaușescu posiadało także jacht, będący kopią modelu jordańskiego króla Husajna.

Ceaușescu korzystali także z dwóch innych will: Olăneşti (położonego w górach) i Neptuna (położona nad Morzem Czarnym). Podczas wybierania się do Olăneşti kolumna samochodów szefa państwa blokowała jedyną w Rumunii autostradę (Bukareszt-Pitești), zmuszając innych kierowców na zjechanie na bok[95]. Po zablokowaniu autostrady samochód z Nicolae Ceaușescu mógł szybko przejechać z jednego miejsca na drugie. W wilii Neptun małżeństwo spędzało letnie wakacje[95].

W willach Ceaușescu były liczne wartościowe przedmioty. Wnętrza urządzono drogo i bez gustu. Obok obrazów z jeleniami na rykowisku, łóżkami z baldachimami i ciężkimi kryształowymi lustrami w willach znajdowały się dzieła sztuki[96].

Nicolae Ceaușescu poruszał się mercedesem 600 o numerach 1-B-111[97]. Dyktator posiadał także samochody marki Cadillac, Rolls-Royce, Dacia. W 1974 roku szach Reza Pahlawi podarował Ceaușescu Hillmana ze skórzaną tapicerką, a Richard Nixon przekazał władcy Rumunii Buick Electrę[97]. W latach 80. Nicolae Ceaușescu korzystał z samochodu rumuńskiej marki ARO[97].

Życie prywatne[edytuj]

Ze związku z Eleną Ceaușescu miał troje dzieci: córkę Zoe i dwóch synów, Valentina i Nicu.

Uwagi

  1. W trakcie procesu 25 grudnia 1989 Ceaușescu przedstawiał się jako urzędujący Prezydent Rumunii który może być sądzony tylko przez Najwyższe Zgromadzenie Narodowe (http://www.ceausescu.org/ceausescu_texts/revolution/trial-eng.htm). Formalnie nie został z tego stanowiska odwołany a opuściwszy helikopterem pałac prezydencki w Bukareszcie mógł teoretycznie pełnić funkcje prezydenta Rumunii nawet z pokładu helikoptera, podczas gdy wierne mu oddziały Securitate nadal prowadziły walkę. W praktyce jednak jego władza była już wtedy żadna a obalenie zostało przypieczętowane przez aresztowanie jego i jego małżonki Eleny jeszcze tego samego dnia, a także przejęcie władzy przez Front Ocalenia Narodowego.

Przypisy

  1. Kunze 2016 ↓, s. 21.
  2. a b Kunze 2016 ↓, s. 24.
  3. Kunze 2016 ↓, s. 26.
  4. Kunze 2016 ↓, s. 29.
  5. Kunze 2016 ↓, s. 33.
  6. Kunze 2016 ↓, s. 34.
  7. a b c Nicolae Ceausescu (ang.). ceausescu.org. [dostęp 2017-09-19].
  8. Burakowski 2008 ↓, s. 49-50.
  9. Kunze 2016 ↓, s. 53.
  10. a b Kunze 2016 ↓, s. 161-163.
  11. a b Kunze 2016 ↓, s. 178.
  12. Deletant, s. 266–269; Frunză, s. 474, 504–509, 513–518.
  13. Deletant & Ionescu, s. 25–26.
  14. Demographic Policy (ang.). country-studies.com. [dostęp 2017-09-19].
  15. Ceausescu’s Longest-Lasting Legacy -- the Cohort of '67. [dostęp 2009-08-16].
  16. Shelley Klein, Największe zbrodniarki w historii, wyd. Muza, Warszawa 2006, ​ISBN 8373198547​, tłum. Barbara Gutowska-Nowak, s. 9.
  17. a b c d e f g Rumunia. rok1989.pl. [dostęp 2017-09-19].
  18. Julian Hale, Ceaușescu’s Romania, cyt. za: Shelley Klein,Najgroźniejsi dyktatorzy, s. 148.
  19. Cioroianu, Pe umerii..., s. 409.
  20. a b c Sebetsyen, Victor (2009). Revolution 1989: The Fall of the Soviet Empire. New York City: Pantheon Books. ​ISBN 0-375-42532-2​.
  21. Doktryna Breźniewa (pol.).
  22. Charles King, The Moldovans: Romania, Russia, and the Politics of Culture, s. 105, Hoover Institution Press, 2000.
  23. a b c d e f g h i j Tomasz Leszkowicz: 25 lat temu zaczął się upadek rządów Ceaușescu. histmag.org. [dostęp 2017-09-19].
  24. Deletant & Ionescu, s. 27.
  25. Cioroianu, Pe umerii..., s. 409; Frunză, s. 516–518.
  26. Radio Free Europe Research: Rumania, s. 251.
  27. David Turnock The Economy of East Central Europe, 1815-1989 Stages of Transformation in a Peripheral Region, s. 584.
  28. Kunze 2016 ↓, s. 248.
  29. a b Kunze 2016 ↓, s. 249.
  30. Kunze 2016 ↓, s. 243.
  31. a b Kunze 2016 ↓, s. 244.
  32. Kunze 2016 ↓, s. 245.
  33. Kunze 2016 ↓, s. 250.
  34. Kunze 2016 ↓, s. 251.
  35. a b Kunze 2016 ↓, s. 253.
  36. a b Kunze 2016 ↓, s. 254.
  37. a b U.S. Relations With Romania (ang.). state.gov, 2016-10-20. [dostęp 2017-09-19].
  38. Dacia - Historia marki. samochody.mojeauto.pl. [dostęp 2017-09-19].
  39. Dacia 500 Lastun – rumuński Fiat 126. francuskie.pl, 2007-12-18. [dostęp 2017-09-19].
  40. Citroen Axel - Oltcit Club. artur.friko.pl. [dostęp 2017-09-19].
  41. Autobuz Urban 17.280 HOCLL (rum.). [dostęp 23 marca 2010].
  42. Barbu, s. 169.
  43. Kunze 2016 ↓, s. 230.
  44. Kunze 2016 ↓, s. 295.
  45. RUMANIA: Enfant Terrible (ang.). time.com, 1973-04-02. [dostęp 2017-09-19].
  46. Kunze 2016 ↓, s. 196.
  47. Roger Kirk, Mircea Răceanu. Romania versus the United States: diplomacy of the absurd, 1985–1989. Institute for the Study of Diplomacy, Georgetown University, 1994, s. 81, ​ISBN 0-312-12059-1​.
  48. Valenzuela, J. Samuel and Arturo Valenzuela (eds.), Military Rule in Chile: Dictatorship and Oppositions, s. 321.
  49. Cioroianu, s. 489.
  50. Tismăneanu, s. 2412.
  51. Burakowski 2008 ↓, s. 148–149.
  52. András Bozóki: Intellectuals and Politics in Central Europe. Central European University Press, 1999, s. 57.
  53. Rethinking National Identity after National-Communism? The case of Romania (ang.). eurhistxx.de. [dostęp 2017-09-19].
  54. Lucian Boia, History and Myth in Romanian Consciousness, s. 76, Central European University Press, Budapest, 2001. ​ISBN 963-9116-96-3​.
  55. Katherine Verdery, National Ideology Under Socialism: Identity and Cultural Politics in Ceaușescu’s Romania, s. 352, University of California Press, Berkeley, 1991, ​ISBN 0-520-20358-5​.
  56. a b c d e US Library of Congress: „The Communist Party”.
  57. Iordachi, I.3, III.
  58. Deletant & Ionescu, s. 23–24; Iordachi, I.3.
  59. Cioroianu, Pe umerii..., s. 473; Deletant & Ionescu, s. 24.
  60. Cioroianu, Pe umerii..., s. 489; Deletant & Ionescu, s. 30–31; Negrici, s. 221.
  61. Frunză, s. 476.
  62. Frunză, s. 482–483.
  63. US Library of Congress: „The Communist Party”; Cioroianu, Pe umerii..., s. 416.
  64. US Library of Congress: „The Communist Party”; Cioroianu, Pe umerii..., s. 428; Frunză, s. 504–518, 520.
  65. US Library of Congress: „The Communist Party”; Cioroianu, Pe umerii..., s. 414.
  66. Deletant & Ionescu, s. 30; Frunză, s. 483.
  67. Cioroianu, Pe umerii..., s. 491; Frunză, s. 480.
  68. Beit-Hallahmi, Benjamin (1988). The Israeli Connection: Whom Israel Arms and Why, s. 65.
  69. Walker, John Frederick (2004). A Certain Curve of Horn: The Hundred-Year Quest for the Giant Sable Antelope of Angola, s. 143.
  70. Gendered Scenarios of Revolution: Making New Men and New Women in Nicaragua, 1975–2000, s. 120.
  71. a b Deletant 1995 ↓, s. 322.
  72. Alfred Regnery: Book Inspired Counter-Revolution. Human Events, 2002.
  73. Deletant 1995 ↓, s. 351.
  74. EPOCA DE AUR. „Clujeanul”, 2004-12-21. 
  75. Cioroianu, Pe umerii..., s. 491–494; Deletant & Ionescu, s. 32, 44–46; Frunză, s. 520; Iordachi, II.3.
  76. Deletant & Ionescu, s. 35–36.
  77. Kunze 2016 ↓, s. 380.
  78. a b Kunze 2016 ↓, s. 381.
  79. Iordachi, II.
  80. Kunze 2016 ↓, s. 393.
  81. a b c Kunze 2016 ↓, s. 394.
  82. Kunze 2016 ↓, s. 398.
  83. Kunze 2016 ↓, s. 397.
  84. Kunze 2016 ↓, s. 400.
  85. Kunze 2016 ↓, s. 402.
  86. Kunze 2016 ↓, s. 408.
  87. a b c d e f Kunze 2016 ↓, s. 420.
  88. Stephen P. Aubin: Distorting Defense: Network News and National Security. Greenwood Publishing Group, 1998, s. 158.
  89. Kunze 2016 ↓, s. 419.
  90. a b Kunze 2016 ↓, s. 421.
  91. a b c d e f Kunze 2016 ↓, s. 422.
  92. „Jurnalul Naţional”, 2005-01-25. 
  93. Daniel Simpson: Ghosts of Christmas past still haunt Romanians (ang.). 2001-12-21. [dostęp 2009-08-17].
  94. a b c Kunze 2016 ↓, s. 262.
  95. a b Kunze 2016 ↓, s. 263.
  96. Kunze 2016 ↓, s. 264.
  97. a b c Kunze 2016 ↓, s. 265.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]