Skrót: WP:TEX, WP:LATEX

Pomoc:Wzory

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dla zaawansowanych
Te informacje dotyczą zarówno edytora wizualnego, jak i edytora wikikodu (Czym to się różni?)

Wzory w Wikipedii osadzane są za pomocą oprogramowania LaTeX i pisze się je tak samo niezależnie, czy edytujemy kod źródłowy, czy korzystamy z edytora wizualnego. Wykorzystywanie nieformatowanego tekstu uchodzi za niepoważne.

LaTeX to zestaw makr na system składania tekstów TeX. Za jego pomocą można złożyć nawet skomplikowane wzory, np.

Jedynym ograniczeniem przy tworzeniu wzorów jest nasza wyobraźnia, a w wypadku błędu składni pojawi się informacja, że nie zna danego symbolu.

Trudne złego początki[edytuj kod]

Edytor wizualny[edytuj kod]

VisualEditor Insert Menu-pl.png
Aby dodać wzór, wybierz menu „Wstaw”, a następnie „Wzór”. Pojawi się okno składające się z trzech części:
  1. górna wyświetla wygląd wzoru, automatycznie odświeżający się, kiedy piszemy wzór,
  2. środkowa zawiera kod LaTeX,
  3. a w dolnej zgromadzono najczęściej wykorzystywane komendy. Są one posegregowane w grupy.

Nie musimy znać kodu LaTeX, ponieważ po kliknięciu na komendę program sam wstawia odpowiedni kod do środkowego pola i podpowiada nam, co możemy zmieniać bez psucia tego, co wstawiło się samo.

Kod źródłowy[edytuj kod]

Jeżeli edytujemy w kodzie źródłowym, aby wstawić jakikolwiek wzór, należy zapisać:

<math>wzór</math>

Aby wstawić taki tekst lub jakiś znacznik HTML, który nie będzie interpretowany, podaj:

<nowiki>znaki specjalne, które nie mają być interpretowane</nowiki>

Zabierzmy się znów za nasz przykładowy wzór z prawa Ohma.

Są na to dwa sposoby:

  1. R=\frac {U}{I}
  2. R={U \over I}

Wybór sposobu należy do Was.

Wynikiem jest:

Wzory można wprowadzać za pomocą dwukropka:

: <math>R=\frac{U}{I}</math>

Indeksy górne i dolne[edytuj kod]

Indeksy banalnie proste[edytuj kod]

  • indeks dolny:
liczba_{indeks_dolny}
Uwaga: w tekście lepiej wykorzystać liczba<sub>indeks</sub>.
  • indeks górny:
liczba^{indeks_gorny}
Uwaga: w tekście lepiej wykorzystać liczba<sup>indeks</sup>.
  • jednoczesne indeksy:
liczba_{indeks_dolny}^{indeks_gorny}
Uwaga: nie ma znaczenia kolejność indeksowania.
Aby indeks górny odsunąć w prawo poza dolny, obejmij wyrażenie indeksowane wraz z indeksem dolnym klamrami:
{ x_2 } ^ 3

Indeksy skomplikowane (grupowanie)[edytuj kod]

Jeśli waszym zamiarem było złożenie „”, a wyszło „” lub co gorsza:

Parser nie umiał rozpoznać (błąd składni): a^2 ^\cos ^\phi”

to znak, że powinniśmy użyć grupowania: { }

Należy użyć składni { to, co ma być na jednej wysokości }. Takie grupowania można zagnieżdżać niemal w nieskończoność, lecz w takich nawiasach łatwo się zgubić.

Przykłady:

  • a^{x \cos \varphi}_1 da:
  • 7^{x_1^2 \cos \varphi} da:
  • x^{x^{x^{x^{1}_{2}}_{x^{3}_{4}}}_{x^{x^{5}_{6}}_{x^{7}_{8}}}}_{x^{x^{x^{9}_{10}} _{x^{11}_{12}}}_{x^{x^{13}_{14}}_{x^{15}_{16}}}} da:

I tak dalej w nieskończoność.

Indeksy skomplikowane (góra-dół-góra)[edytuj kod]

Jeżeli potrzebny jest zapis typu , to niemożliwe jest osiągnięcie tego za pomocą kodu postaci: x^{a}_{b}^{c}_{d}, należy użyć znaków niewidocznych w nawiasie grupującym, czyli np. sekwencji specjalnej „\ ”. W ten sposób wzór zapiszemy jako: x^{a\ c}_{\ b\ d}.

Znaki specjalne (zabronione)[edytuj kod]

Jak być może zauważyliście, niektóre znaki, mimo iż zostały wstawione do tekstu, nie są wyświetlane po złożeniu. Są to tzw. znaki specjalne, a żeby je wypisać, trzeba użyć kodów:

  • { otwiera grupę – aby wstawić, wpisz \{
  • } zamyka grupę, użyj \}
  • ^ indeks górny, \^{}
  • _ indeks dolny, \_{}
  • \ zaczyna symbole specjalne i instrukcje, podaj: \backslash
  • % wprowadza komentarz, \%;
  • ~ spacja niedzieląca, \~{}
  • &, $, # należy poprzedzić \
  • [spacja] podaj: \[spacja] (w trybie matematycznym spacje są ignorowane)

Skrypt parsujący pozwala dla wygody pominąć \ przed % i $.

Nawiasy[edytuj kod]

W prostych przypadkach nawiasy wystarczy po prostu wpisać. Jednak przy otaczaniu nawiasami wysokich elementów (np. ułamków) może to wyglądać nieelegancko. Należy wtedy użyć poleceń \left i \right w następujący sposób:

( \frac {a}{b} )

\left( \frac {a}{b} \right)

Można stosować oczywiście także nawiasy „[” i „{”, pamiętając jednak o tym, że nawias „{” jest znakiem specjalnym i musi być poprzedzony przez „\”, jeśli ma być wyświetlony. Każdej komendzie \left musi odpowiadać \right. Jeżeli chcesz wstawić tylko jeden nawias, użyj komendy \left. lub \right. (z kropką) w miejscu brakującego nawiasu:

n = \left \{ \frac{a}{b} \right.

Symbole matematyczne[edytuj kod]

I tu dochodzimy do największego skarbu LaTeX-a – symboli matematycznych. Ponieważ symboli tych jest ogromna liczba, podamy tylko najważniejsze, które powinny wystarczyć do edycji artykułów:

Litery greckie[edytuj kod]

\alpha \Alpha \beta \varphi \phi \pi

Jak widać, wstawienie symbolu wykonuje się poprzez poprzedzenie ich nazwy odwróconym ukośnikiem. Uwaga: w LaTeX-u rozróżniane są wielkie i małe litery.

Można też bezpośrednio w tekście (bez math) używać encji HTML, np. α (&alpha;).

Symbole funkcji[edytuj kod]

W LaTeX-u litery, standardowo oznaczające zmienne, składane są kursywą. Ciąg liter najczęściej oznacza po prostu iloczyn: . Aby nazwy funkcji i operatorów odróżniały się od nazw zmiennych, zapisuje się się je pismem prostym. LaTeX ma wbudowany słownik takich symboli – nazw funkcji. Wystarczy wpisać właściwy symbol (poprzedzony znakiem \), by uzyskać odpowiednią nazwę. W przypadku funkcji niestandardowych (np. używanego w Polsce oznaczenia tg na funkcję „tangens”, różnego od przyjętego w świecie anglojęzycznym i znanego LaTeX-owi symbolu tan) można wewnątrz wzoru użyć zapisu \operatorname{}, oznaczającego wyróżniony ciąg liter jako nazwę funkcji. Niektóre symbole rozwijają się w złożone struktury – tak np. działa symbol \pmod, wykorzystywany w zapisie kongruencji lub \sqrt, symbol pierwiastka.

Obiekt Zapis Wygląd
funkcje standardowe (dobrze) \sin t + \ln y \sgn z
funkcje standardowe (źle) sin t + ln y sgn z
funkcje niestandardowe (dobrze) \operatorname{tg}x
funkcje niestandardowe (źle) \tg x
kongruencje W(x)\equiv 0 \pmod p
x\equiv 0 \pmod{k+1}
pierwiastki \sqrt x+2
\sqrt{x+2}
\sqrt[3]{x+2}
\sqrt[a+3]{x+2}

Ja dodaję, Ty odejmujesz, nie wyjdzie 7... (relacje)[edytuj kod]

Aby wstawić znak =, wiadomo, co zrobić, ale wstawienie nie jest takie proste na pierwszy rzut oka. Ale nie martwcie się, wszystkie symbole przekreślone uzyskuje się poprzez poprzedzenie \not. A więc wynikiem kodu:

<math>\not= \not+ \not a \not< \not.</math>

będzie:

Można też prościej i takie właśnie postępowanie jest zalecane:

\neq

Nie wszystkie „\not” dały zadowalający efekt wizualny, lecz wszystkie spowodowały przekreślenie znaków: =, +, a, <, .
W taki sam sposób możemy też uzyskać przekreślenie wymienionych niżej symboli:

\leqslant
\geqslant
\approx
\ni
\in
\sim
\simeq
\subset
\subseteq
\supset
\supseteq
\infty
\cdot
\times
\star
\circ
\bullet
\cap
\cup
\vee
\underline\or
\wedge
\pm
\mp
\oplus
\dots – kropki przy wyliczeniach
\cdots – kropki przy sumie, różnicy...
\Leftarrow
\leftarrow
\Rightarrow
\rightarrow
\Leftrightarrow
\leftrightarrow

W tekście część tych znaków można wypisać przy pomocy encji HTML.

Niestraszna nam matematyka, nawet ta zaawansowana (pierwiastki, sumy...)[edytuj kod]

Pogrubienie \mathbf{A}

Pierwiastki kwadratowe wstawiamy w następujący sposób: c=\sqrt{a^2 + b^2}

Natomiast te o innych stopniach: a=\sqrt[3]{1/2}

Suma \sum\limits_{i=1}^n

Suma mnogościowa \bigcup\limits_{i=1}^n

Iloczyn \prod\limits_{i=1}^n

Iloczyn mnogościowy \bigcap\limits_{i=1}^n

Całka \int\limits^a_b \, dx \iint\limits_D \, dx\,dy (podwójna całka)

Implikacja p\Rightarrow q

Kwantyfikatory:

  • \forall x\exists y
  • \bigwedge_x \bigvee_y

Liczby zespolone \underline{Z}

Ułamki, wektory, macierze i inne tablice[edytuj kod]

Obiekt Zapis Wygląd
ułamek {3 \over 7}
\frac{3}{7}
ułamek „pomniejszony” \begin{matrix}\frac{3}{7}\end{matrix}
\tfrac{3}{7}
ułamek bez znaku dzielenia {3 \atop 7}
ułamek łańcuchowy \frac{1}{2+\frac{3}{4+\frac{5}{6+\cdots}}}
\cfrac{1}{2+\cfrac{3}{4+\cfrac{5}{6+\cdots}}}
wektor \vec{v}
symbol Newtona {n \choose k}
układ dwóch równań \left \{ {{y+1=2 \cdot x} \atop {x=2}} \right.
\begin{cases} y+1=2 \cdot x \\ x=2 \end{cases}
Wyrównanie równań \begin{align} y+1&=2 \cdot x \\ x&=2 \end{align}
\begin{align} y&=(2 + x)^2 \\ &=4+4x+x^2 \end{align}
macierze, wyznaczniki \begin{matrix} x+1 & y^* \\ z & v - 1 \end{matrix}
\begin{vmatrix} x+1 & y^* \\ z & v - 1 \end{vmatrix}
\begin{Vmatrix} x+1 & y^* \\ z & v - 1 \end{Vmatrix}
\begin{bmatrix} 0 & \cdots & 0 \\ \vdots & \ddots & \vdots \\ 0 & \cdots & 0\end{bmatrix}
\begin{Bmatrix} x+1 & y^* \\ z & v - 1 \end{Bmatrix}
\begin{pmatrix} x+1 & y^* \\ z & v - 1 \end{pmatrix}

Uwaga:

  • Wiersze macierzy oddzielamy podwojonym ukośnikiem \\
  • Elementy w wierszu znakiem ampersand &

Oznaczenia zbiorów liczbowych[edytuj kod]

\mathbb{BT}

Ta czcionka używana jest do oznaczania zbiorów liczb, np.

<math>x \in \mathbb{N}</math> da:

Zbiór pusty:

\emptyset

Różnica zbiorów:

A \setminus B , A \smallsetminus B

Limes[edytuj kod]

\lim_{n \to \infty} b_n

\liminf_{n\to\infty} n\ \|n\alpha\| \ \|n\beta\| = 0.

Przecinek jako separator dziesiętny[edytuj kod]

Jeśli zechcemy w zwykły sposób zapisać liczbę ułamkową, to po przecinku pojawi się niewielki odstęp – np. 12,10 daje . Jest to związane z tym, że w krajach anglosaskich w tym mijscu stawia się kropkę, a przecinek służy im do oddzielania grup cyfr (np. w liczbie milion: 1,000,000) – stąd ten odstęp.

Aby tego uniknąć wystarczy otoczyć przecinek nawiasami klamrowymi - 12{,}10, co daje .

Symbole kolorów karcianych[edytuj kod]

Przydatne np. do artykułów o brydżu
\spadesuit albo
\heartsuit
\diamondsuit
\clubsuit

Można też użyć encji HTML:
♠ (&spades;)
♥ (&hearts;)
♦ (&diams;)
♣ (&clubs;)

Jednak przy mniejszych rozmiarach tekstu są one gorszej jakości, a część przeglądarek nie ma odpowiednich fontów.

Fikuśne czcionki[edytuj kod]

Czasem zachodzi potrzeba użycia jakiejś innej czcionki („y + 1” jest tekstem dodatkowym, aby sobie całość porównać)

y + 1 \mathrm{ABab12}
y + 1 \mathcal{ABab12}
y + 1 \mathfrak{ABab12}
y + 1 \mathbb{ABab12}

Opisy wzorów (numerowanie)[edytuj kod]

Wzory można opisywać za pomocą szablonu {{wzór}}, dodającego opis po prawej stronie, np.

: {{wzór|<math>c=\sqrt{a^2+b^2}</math>|1}}

da wynik:

(1)

Można później linkować do wzoru za pomocą szablonu {{LinkWzór}}, np. {{LinkWzór|1}} stworzy link: (1)

Edycja równań reakcji chemicznych[edytuj kod]

Zapisywanie wzorów chemicznych możliwe jest przy użyciu składni wiki, makr LaTeX bądź przy użyciu specjalnych szablonów. W każdym z przypadków efekt końcowy powinien jak najdokładniej odzwierciedlać przyjęty sposób zapisu wzorów i równań chemicznych. W razie pytań bądź wątpliwości możesz napisać na stronie dyskusji Projektu Chemia.

Stosuje się przy tym szereg symboli: strzałek („” dla zwykłej reakcji; „” dla reakcji przebiegającej w dwóch kierunkach; „” dla reakcji równowagowej; „” przy mezomerii; „” gdy produkt opuszcza środowisko reakcji; „” gdy produkt strąca się), kresek („” znak minusa, oznaczenie wiązania pojedynczego; „=”, „”, „” odpowiednio wiązanie podwójne, potrójne i poczwórne); kropek („·” przy adduktach; „
” przy rodnikach).

 Zobacz więcej w artykule Wikiprojekt:Chemia/Wskazówki edycyjne, w sekcji Zasady pisowni.

Zapis za pomocą szablonów[edytuj kod]

Preferowanym sposobem zapisu wzorów i równań chemicznych jest użycie szablonu {{chem2}}, przykładowo:

Kod Efekt
{{chem2|NaOH \arrow Na+ + OH-}} NaOH → Na+
+ OH
{{chem2|HCl \equil H+ + Cl-}} HCl ⇌ H+
+ Cl
{{chem2|[SCN- \meso -SCN]}} [SCN

SCN]

Szablon rozpoznaje, które części wzoru należy zapisać indeksem dolnym lub górnym (dla bardziej skomplikowanych sytuacji niż przedstawione, ładunek umieszcza się w nawiasach, np. dla CO2–
3
należy zapisać {{chem2|CO3(2-)}}). Automatycznie zmienia także znaki dostępne z klawiatury (np. „-”) bądź odpowiednią składnię (np. „\arrow”) na poprawne symbole.

Istnieje również starszy szablon {{chem}}, którego użycie wygląda następująco:

Kod Efekt
NaOH → {{chem|Na|+}} + {{chem|OH|-}} NaOH → Na+ + OH
{{chem|HCl ⇌ {{chem|H|+}} + {{chem|Cl|-}} HCl ⇌ H+ + Cl
{{chem|[SCN|-}} ↔ {{chem|-|SCN]}} [SCN-SCN]

W tym przypadku konieczne jest stosowanie poprawnych symboli, gdyż szablon ułatwia wyłącznie poprawne sformatowanie wzorów (indeksy). Może być przydatny w rzadkich przypadkach (np. do wypełnienia {{DISPLAYTITLE:}} bądź szablonu {{Wzory sumaryczne}} w ujednoznacznieniach takich jak C2H6O).

Zapis za pomocą składni wiki[edytuj kod]

Wzory chemiczne można również zapisywać wykorzystując składnię wiki. W takim przypadku konieczne jest stosowanie poprawnych symboli.

Kod Efekt
NaOH → Na<sup>+</sup> + OH<sup>−</sup> NaOH → Na+ + OH
HCl ⇌ H<sup>+</sup> + Cl<sup>−</sup> HCl ⇌ H+ + Cl
[SCN<sup>−</sup> ↔ <sup>−</sup>SCN] [SCNSCN]

Ten sposób może być przydatny w sytuacjach, w których zastosowanie szablonów jest niezalecane (np. wypełnianie parametru wzór sumaryczny w {{Związek chemiczny infobox}} – na podstawie tego parametru powstaje indeks związków chemicznych według pierwiastków i bot przyjmuje jedynie wzory zapisane za pomocą składni wiki).

Zapis za pomocą makr LaTeX[edytuj kod]

Możliwe jest również zapisywanie wzorów za pomocą zestawu mark LaTeX. Istnieją przy tym dwa sposoby, jednak należy wykorzystywać je wyłącznie w bardzo rzadkich przypadkach (zdecydowaną większość wzorów chemicznych zapisuje się bez użycia LaTeX, a bardziej skomplikowane powinny być dodawane jako grafiki).

Kod Efekt
<math>\mathrm{NaOH \rightarrow Na^+ + OH^-}</math>
<math>\mathrm{NaOH \xrightarrow {H_2O} Na^+ + OH^-}</math>
<math>\mathrm{2Cu(OH)_2 \xrightarrow[cieplo]{} 2CuO + H_2O}</math>

Tym sposobem możliwe jest także dodawanie tekstu przy strzałce:

\xrightarrow{tekst nad strzałką}
\xrightarrow[tekst pod strzałką]{}
\xrightarrow[tekst pod strzałką]{tekst nad strzałką}

Odpowiednio dla pokazania mezomerii stosuje się \leftrightarrow bądź \longleftrightarrow, a dla reakcji równowagowych \rightleftharpoons.

Drugi sposób upraszcza pisanie wzorów i równań reakcji w środowisku TeX. Wykorzystuje się przy tym znacznik <ce> zamiast <math> (ale podobnie, powinien być stosowany tylko w rzadkich i uzasadnionych przypadkach).

Kod Efekt
<ce>NaOH -> {Na^+} + OH^-</ce>
<ce>{2Cu(OH)2 \xrightarrow[cieplo] 2CuO + H2O}</ce>
<ce>{SO4^{2-}} + Ba^2+ -> BaSO4 v</ce>

Równania w postaci grafiki[edytuj kod]

Równania, które w prosty sposób nie dają się zapisać za pomocą szablonów bądź składni wiki, należy wstawiać jako grafiki. Dotyczy to przede wszystkim równań, w których występują związki organiczne bądź mechanizmów reakcji. Zaleca się przy tym, aby były to grafiki wektorowe (SVG). Istnieje szereg programów (bezpłatnych i komercyjnych), w których możliwe jest rysowanie wzorów (m.in. CDK, BKChem).

Zapoznaj się również z zaleceniami dot. rysowania wzorów chemicznych na stronie Structure drawing w anglojęzycznej Wikipedii.

Wymuszenie wstawienia wzoru w formie grafiki (wycofane)[edytuj kod]

Wyświetlanie wzorów działało we wcześniejszych wersjach oprogramowania w ten sposób, że proste wzory nie były wyświetlane w postaci grafiki, tylko zwykłego tekstu. Stąd, aby wymusić wyświetlanie każdego bez wyjątku wzoru w postaci grafiki, potrzebne było umieszczanie na końcu wzoru któregoś z kodów spacji o zadanej szerokości: \! \, \;. Ta funkcjonalność nie jest już dłużej aktywna, a podane znaki kodu w miejscu na końcu wzoru nie mają żadnego działania, nawet nie modyfikują szerokości miejsca po wzorze. Warto więc usuwać te znaki z końców wzorów, oczywiście przy okazji edycji artykułów z innych powodów. Edycja artykułów tylko z tego powodu jest niepolecana, bo nic nie wnosząc do treści, zajmowałaby tylko miejsce na liście Ostatnich zmian.

Więcej[edytuj kod]

Rozbudowana pomoc z większą liczbą przykładów (w języku angielskim) znajduje się tutaj: meta:Help:Displaying a formula.

Dodatkowe informacje można znaleźć również tutaj:

W zasobach Internetu można znaleźć więcej informacji, np. pod następującymi adresami: