Powszechna Organizacja „Służba Polsce”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pierwsza strona okładki legitymacji junackiej Powszechnej Organizacji „Służba Polsce” wystawionej w 1949 roku

Powszechna Organizacja „Służba Polsce” (SP) – polska państwowa organizacja paramilitarna, utworzona 25 lutego 1948 i przeznaczona dla młodzieży w wieku 16–21 lat[1].

Opis[edytuj | edytuj kod]

Utworzona została ustawą z 25 lutego 1948 o powszechnym obowiązku przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży oraz o organizacji spraw kultury fizycznej i sportu[2]. Artykuł 1 tej ustawy wprowadził obowiązek powszechnego przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży celem włączenia twórczego zapału młodego pokolenia do pracy nad rozwojem sił i bogactwa Narodu oraz celem rozszerzenia systemu wychowania narodowego, przedłużenia kształcenia i wychowania młodzieży poza okres obowiązku szkolnego. Dla bezpośredniego kierownictwa powszechnym przysposobieniem młodzieży utworzono powszechną organizację przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego młodzieży „Służba Polsce”. Powszechny obowiązek przysposobienia zawodowego obejmował naukę, wykonywanie pracy okresowej (do 6 miesięcy przez młodzież w wieku przedpoborowym, zaś przez starszą przez okres nie dłuższy od trwania zasadniczej służby wojskowej)[3] oraz wykonywanie pracy dorywczej, do 3 dni w ciągu miesiąca[4]. Zwolnione od tego obowiązku były: osoby uznane za niezdolne do pracy fizycznej; kobiety zamężne, ciężarne, karmiące lub sprawujące opiekę macierzyńską; osoby pełniące bądź które odbyły zasadniczą służbę wojskową; jedyni żywiciele rodzin; osoby, utrzymujące się z prowadzenia gospodarstwa rolnego, hodowlanego lub ogrodniczego niemające członków rodziny zdolnych do zastąpienia ich w gospodarstwie oraz duchowni. Komendant Główny mógł nadto zwolnić z całości lub części obowiązków inne osoby[5].

Organizowanie wczasów dla młodzieży podlegającej przepisom ustawy było wzbronione bez połączenia ich z wykonywaniem przewidzianych w ustawie obowiązków (art. 35), zlekceważenie tego wymogu zagrożone było karą aresztu do 3 miesięcy i grzywny do 50 tys. zł (art. 63). Za odmowę stawiennictwa na komisji kwalifikacyjno-rejestracyjnej, podawanie fałszywych danych lub odmowę przyjęcia karty powołania groził areszt do 2 miesięcy lub grzywna do 20 tys. zł albo obie kary (art. 64). Absencja w miejscu pracy lub ćwiczeń lub oszukańcze zabiegi w celu uzyskania dla siebie lub innych zwolnienia karane były aresztem do 3 miesięcy lub grzywny do 50 tys. zł albo połączeniem obu kar (art. 65).

Organizacja politycznie kontrolowana była przez PPR (później PZPR) za pośrednictwem Związku Walki Młodych (ZWM), później ZMP, organizacyjnie powiązana z wojskiem. Organizacja prowadziła obowiązkowe przysposobienie zawodowe, wojskowe, wychowanie fizyczne oraz indoktrynację polityczno-ideologiczną. Art. 52 ustawy przewidywał, że kierownicy i instruktorzy: obowiązani są organizować naukę, pracę, ćwiczenia i spędzanie wolnego czasu młodzieży w taki sposób, by wyrobić w niej zamiłowanie do pracy nad odbudową kraju i zwiększeniem jego mocy, wpoić jej poczucie obowiązków obywatelskich i miłości Ojczyzny.

W 1949 do „Służby Polsce” należało około 1,2 mln osób.

Ćwiczenia wojskowe 10 brygady SP w 1948 roku.

Jednostkami organizacji były brygady, bataliony, hufce i drużyny. Młodzież organizowano w jednostkach tworzonych w miejscach zamieszkania lub zatrudnienia – hufcach (miejskie, wiejskie, szkolne, zakładowe) oraz w ramach skoszarowanych oddziałów, w których dziewczęta i chłopcy pracowali z dala od domów – brygadach (operacyjne, inwestycyjne, rolne i in.). Brygady SP pracowały między innymi przy:

Do specjalnych brygad, tzw. „nadkontyngentowych” pracujących w kopalniach i kamieniołomach wcielano przymusowo młodzież z grup społecznych uznawanych przez władze za wrogie politycznie (zamożni rolnicy, przedwojenni kupcy, przemysłowcy czy urzędnicy państwowi, mniejszość ukraińska)[6]. Na podstawie art. 1 ustawy z 2 września 1994 o dodatku i uprawnieniach przysługujących żołnierzom zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnianym w kopalniach węgla, kamieniołomach i zakładach wydobywania rud uranu[7] żołnierzom tych brygad przyznano dodatek do emerytury lub renty.

W 1953 ograniczono liczbę hufców i brygad oraz pracowników oraz wprowadzono zaciąg ochotniczy.

Zgodnie z art. 18 ustawy, organami „Służby Polsce” była główna komenda oraz wojewódzkie, powiatowe (miejskie) i gminne komendy. Komendant główny był powoływany przez Prezydenta RP na wniosek Ministra Obrony Narodowej, zatwierdzony przez Radę Ministrów (art. 20 ust.1). W części ministerstw utworzono biura lub wydziały dla współdziałania z organizacją. Obsada komend składała się według ustawy m.in. z żołnierzy służby czynnej oraz rezerwy, a także instruktorów, kierowników robót i specjalistów, delegowanych przez właściwych ministrów. Powiatowym (miejskim) komendantom „Służby Polsce” powierzono m.in. prowadzenie ewidencji młodzieży, podlegającej powszechnemu obowiązkowi przysposobienia zawodowego, wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego. Koszty działania organizacji pokrywane były przez Radę Ministrów i poszczególne ministerstwa.

„Służba Polsce” została rozwiązana 17 grudnia 1955 uchwałą Rady Ministrów, a jej następcą zostały powołane w 1958 roku Ochotnicze Hufce Pracy.

Komendantem Powszechnej Organizacji „Służba Polsce” był Edward Braniewski, a następnie Aleksander Gembal[potrzebny przypis].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. W wieku do 30 lat w przypadku osób, które nie odbyły zasadniczej służby wojskowej (art. 32).
  2. Dz.U. z 1948 r. nr 12, poz. 90. Ustawa została odwołana przez art. 4 ustawy z 15 listopada 1956 (Dz.U. z 1956 r. nr 54, poz. 246)
  3. Według art. 40 obowiązującej wówczas ustawy z 9 kwietnia 1938 r. o powszechnym obowiązku wojskowym (Dz.U. z 1938 r. nr 25, poz. 220) wiek poborowy wynosił skończone 21 lat (w czasie wojny lub mobilizacji skończone 18 lat życia), zasadnicza służba trwała 2 lata, w marynarce wojennej 27 miesięcy (art. 72). Ustawa z 4 lutego 1950 (Dz.U. z 1950 r. nr 6, poz. 46) obowiązująca do 1959 w art. 23 obniżała do wiek poborowy do skończonych 20 lat (art. 56 w czasie wojny lub mobilizacji jak poprzednio 18 lat), w art. 42 pozostawiając dwuletnią służbę zasadniczą w wojskach lądowych wydłużała czas służby dla marynarki i lotnictwa do lat 3, dla podległych MBP wojsk wewnętrznych do 27 miesięcy, w art. 48 wprowadzała dwuletnią zastępczą służbę polegającą na wykonywaniu pracy, potrzebnej dla celów obrony Państwa i realizacji narodowych planów gospodarczych. Kary grożące za uchylanie się zostały zaostrzone.
  4. Według art. 49 ustawy z 1948 wykonywanie pracy mogło trwać do 6 godzin w ciągu doby, pozostały czas służy do nauki, ćwiczeń w ramach wychowania fizycznego i przysposobienia wojskowego, czynności porządkowych i odpoczynku. Do osób w wieku poborowym i starszych stosuje się ogólne przepisy o czasie pracy. Dla tych którzy odbyli przewidziane obowiązki ustawa przewidywała w art. 61 ulgi w pełnieniu służby wojskowej w postaci skrócenia lub nawet zwolnienia oraz pierwszeństwo przy przyjmowaniu do szkół wojskowych, zakładów naukowych czy kierowania do pracy przez urzędy zatrudnienia. Zgodnie z dekretem z 8 stycznia 1946 (Dz.U. z 1946 r. nr 3, poz. 24) urząd ten mógł kierować do pracy bez względu na dotychczasowe miejsce zamieszkania, zlekceważenie nakazu groziło karą aresztu do lat 5 i grzywny albo jedną z tych kar.
  5. Dotyczyło to urzędników państwowych i samorządowych; pracowników zakładów pracy państwowych, samorządowych, ubezpieczeniowych i spółdzielczych oraz będących pod zarządem państwa lub samorządu; nauczycieli szkół prywatnych; członków władz zrzeszeń młodzieży i osób zatrudnionych w tych zrzeszeniach; uczniów szkół zawodowych (art. 34).
  6. Dla porównania zastępczy obowiązek wojskowy polegający na bezpłatnej pracy dla celów obrony Państwa oraz potrzeb gminy lub gromady, mających związek z tą obroną wedle art. 147 ustawy z 1938 trwał przez kolejnych 5 lat, lecz wymiar pracy sięgał 6 dni w roku.
  7. Dz.U. z 1994 r. nr 111, poz. 537

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Hellwig, Powszechna Organizacja Służba Polsce, Warszawa 1977, wyd. Iskry.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]