Czterdziestolatek

Czterdziestolatek

Mural w Warszawie przedstawiający głównych bohaterów serialu – inż. Stefana Karwowskiego i technika Romana Maliniaka
Inny tytuł	40-latek
Gatunek	komedia
Kraj produkcji	Polska
Oryginalny język	polski
Twórcy	Jerzy Gruza
Główne role	patrz sekcja Główne role
Muzyka tytułowa	Andrzej Rosiewicz – Czterdzieści lat minęło...
Liczba odcinków	21
Liczba serii	4
Lista odcinków serialu Czterdziestolatek
Produkcja
Produkcja	Telewizja Polska
Reżyseria	Jerzy Gruza
Scenariusz	Jerzy Gruza Krzysztof T. Toeplitz
Muzyka	Jerzy Matuszkiewicz
Zdjęcia	Mieczysław Jahoda
Scenografia	Halina Dobrowolska
Czas trwania odcinka	od 40 do 63 minut
Pierwsza emisja
Kraj oryginalnej emisji	Polska
Stacja telewizyjna	TVP1
Pierwsza emisja	16 maja 1975 – 19 lutego 1978
Status	zakończony
Format obrazu	4:3
Format dźwięku	2.0 i 5.1
Chronologia
Kontynuacja	Czterdziestolatek. 20 lat później
Powiązane	Motylem jestem, czyli romans 40-latka

Czterdziestolatek (także 40-latek) – polski serial komediowy w reżyserii Jerzego Gruzy, emitowany przez Telewizję Polską od 16 maja 1975 do 19 lutego 1978. Tytułową rolę zagrał Andrzej Kopiczyński.

Tematyka

Czterdziestolatek obrazuje losy warszawskiej rodziny inżyniera Stefana Karwowskiego, które idealnie wkomponowały się w rzeczywistość lat 70. i propagandy sukcesu (m.in. budowa Trasy Łazienkowskiej, Dworca Centralnego czy Trasy Toruńskiej). Adres zamieszkania Karwowskich to kamienica przy ulicy Pańskiej w Warszawie. Rodzina Karwowskich ukazana jest jako reprezentatywna dla pokolenia tzw. pierwszej inteligencji technicznej PRL – awansowanej społecznie, zamieszkałej w centrum Warszawy, lecz nieobeznanej z kodami kulturowymi wyższych szczebli nomenklatury. Zgodnie z założeniami autorów, którzy sami w okresie pracy nad serialem przekroczyli 40. rok życia, serial eksponował wątki związane z kryzysem wieku średniego: romans na boku, próby rzucenia palenia, obsesja na punkcie utraty włosów, próba zadbania o kondycję fizyczną, duma z dorobku życiowego i zawodowego, chęć samorealizacji przez działalność społeczną itp.

Serial stanowi także dokument estetyki i mód epoki gierkowskiej. Szczególną rolę odgrywa wątek komputera marki Odra trzeciej generacji, jakoby wskazującego Karwowskiego na stanowisko dyrektora – obraz odzwierciedlający charakterystyczny dla lat 70. technokratyczny kult racjonalizacji zarządzania. Produkcja nie tylko rejestrowała, lecz i współtworzyła modę: zalecony przez serialowego projektanta wnętrz Iwo Czarneckiego (nawiązanie do Włodzimierza Bielickiego, scenografa współpracującego z Gruzą przy innych produkcjach) półokrągły łuk w otworze drzwiowym upowszechnił się w Polsce jako trwały element wystroju mieszkań lat 70. i 80., a samo określenie „łuk Karwowskiego” weszło do potocznej polszczyzny. Bohater jeździ typowym dla epoki czerwonym maluchem Fiat 126p z felgami „cytrynkami” czy chromowanymi zderzakami.

Lejtmotywem serialu są nieustanne spotkania Karwowskich z Kobietą Pracującą – erudycyjną kobietą pochodzenia inteligencko-ziemiańskiego, która bez kompleksów wykonuje różnorodne typy prac, także charakterystycznych dla niższego szczebla drabiny społecznej.

• 
  Stołeczne osiedle Pańska, na którym mieszka rodzina Karwowskich
• 
  Czerwony Fiat 126p – taki samochód ma rodzina Karwowskich
• 
  Dworzec Centralny w Warszawie – inżynier Karwowski pracował na jego budowie

Lista odcinków

W nawiasach podano rok produkcji danego odcinka.

1. Toast, czyli bliżej niż dalej (1974)
2. Walka z nałogiem, czyli labirynt (1974)
3. Wpadnij kiedy zechcesz, czyli bodźce stępione (1974)
4. Portret, czyli jak być kochanym (1974)
5. Kondycja fizyczna, czyli walka z metryką (1974)
6. Włosy Flory, czyli labirynt (1974)
7. Judym, czyli czyn społeczny (1974)
8. Otwarcie trasy, czyli czas wolny (1975)
9. Rodzina, czyli obcy w domu (1975)
10. Pocztówka ze Spitsbergenu, czyli oczarowanie (1975)
11. Cudze nieszczęście, czyli świadek obrony (1975)
12. Nowy zastępca, czyli meteor (1975)
13. Kozioł ofiarny, czyli rotacja (1976)
14. Sprawa Małkiewicza, czyli kamikadze (1976)
15. Kosztowny drobiazg, czyli rewizyta (1976)
16. Gdzie byłaś, czyli Szekspir (1976)
17. Cwana bestia, czyli kryształ (1977)
18. Gra wojenna, czyli na kwaterze (1977)
19. Z dala od ludzi, czyli coś swojego (1977)
20. W obronie własnej, czyli polowanie (1977)
21. Smuga cienia, czyli pierwsze poważne ostrzeżenie (1977)

Obsada

Główne role

• Andrzej Kopiczyński – mgr inż. Stefan Karwowski, bohater tytułowy
• Anna Seniuk – mgr Magda Karwowska, z domu Sławek, z wykształcenia hydrolog
• Irena Kwiatkowska – „Kobieta Pracująca”
• Leonard Pietraszak – doktor Karol Stelmach, przyjaciel Stefana
• Roman Kłosowski – technik Roman Maliniak
• Janusz Kłosiński – Wincenty Wardowski, dyrektor Rawsko-Mazowieckiego Przedsiębiorstwa Robót Mostowych, przełożony Stefana
• Piotr Kąkolewski – Marek Karwowski, syn Karwowskich
• Grażyna Woźniak – Jagoda Karwowska, córka Karwowskich (do odc. 13)
• Mirella Olczyk – Jagoda Karwowska, córka Karwowskich (od odc. 15)
• Wojciech Pokora – inżynier Mieczysław Gajny, przełożony Magdy

Drugoplanowe role

• Zofia Czerwińska – pani Zosia Nowosielska, kreślarka z budowy
• Jan Gałązka – przewodniczący komitetu blokowego, Tosiek Walendziak
• Bohdan Ejmont – inżynier Bek, zastępca Karwowskiego
• Ryszard Pietruski – dyrektor Mietek Powroźny (w odc. 6 także jako mechanik samochodowy)
• Janusz Gajos – brat Madzi, Antek Sławek (odc. 9 i 19)
• Ewa Milde-Prus – żona Antka, Bożena (odc. 9 i 19)
• Władysław Hańcza – ojciec Magdy, emerytowany leśniczy (odc. 9, 19 i 20)
• Mieczysław Waśkowski – nauczyciel Marka (odc. 4, 5, 13)
• Saturnin Żórawski – wiceminister Stanisław Zawodny (odc. 3, 6, 13)
• Stefan Friedmann – Cywiński, robotnik na budowie (odc. 1–6)
• Stanisław Tym – robotnik na budowie (odc. 4–6)
• Piotr Skarga – robotnik na budowie (odc. 10, 12, 13)
• Wacław Kowalski – Wacław Popielak, robotnik na budowie (odc. 1–6, 9, 10, 14, 18)
• Jerzy Karaszkiewicz – Franek Maciaszek, robotnik na budowie (odc. 2, 4, 5, 13)
• Jerzy Cnota – robotnik na budowie (odc. 9, 12, 13)
• Zdzisław Szymański – robotnik (odc. 12, 15, 17, 20)
• Jarosław Skulski – Rozpiór, robotnik na budowie (odc. 12, 13)
• Grzegorz Warchoł – inżynier Celej (odc. 14, 17, 19, 21, w odc. 8 także jako kelner Stasio w piwiarni nad Wisłą)
• Leon Niemczyk – inżynier Małkiewicz (odc. 14–17, 19, 20)
• Andrzej Chrzanowski – inżynier Morszczuk (odc. 2, 7, 10, 11, 13, 15; również w Motylem jestem)
• Grażyna Szapołowska – inżynier Urszula Nowowiejska, zastępca Stefana (odc. 12, 15)
• Janusz Cywiński – pan Marian, kierowca dyrektora (odc. 12–15)
• Walentyna Jendrych (Mołdawanowa) – pani Danusia, sekretarka dyrektora (odc. 6, 13, 14, 18, 19, 21)
• Elżbieta Wieczorkowska – Ryszarda Puciata, starsza koleżanka Madzi z pracy
• Grażyna Lisiewska – Mariolka, koleżanka Magdy z pracy
• Antonina Girycz – koleżanka Magdy z pracy
• Ilona Stawińska – koleżanka Magdy z pracy
• Anna Wróblówna – koleżanka Magdy z pracy
• Alicja Wolska – koleżanka Magdy z pracy
• Andrzej Stockinger – pan Stasiek, sąsiad Karwowskich, ojciec Zosi (odc. 7, 11, 16)
• Włodzimierz Boruński – sąsiad Karwowskich (odc. 1, 4, 11, 16)
• Paweł Unrug – Władeczek, sąsiad Karwowskich (odc. 2, 4)
• Zdzisław Maklakiewicz – kolega szkolny Jodłowski, ps. „Dżuma” (odc. 5 i 18)
• Hanna Orsztynowicz – pielęgniarka Krysia (odc. 1, 3, 4)
• Tomasz Witt – doktor Marcin Bodzianowicz (odc. 1, 5, 8, 21)
• Bohdan Łazuka – różne role, m.in. pijany robotnik, pijany kierowca w komisariacie w odc. 8, oficer rezerwy na odprawie w odc. 18, zniewieściały tancerz w Motylem jestem

Pozostałe role

• Kazimierz Rudzki – profesor Karwowskiego (odc. 1)
• Joanna Szczepkowska – Joasia, licealna miłość Karwowskiego (odc. 1)
• Wiesław Gołas – Ziemia, dowódca plutonu SP w Nowej Hucie, w której służył Stefan (odc. 1)
• Krzysztof Sierocki – Piotrek Włodkowski (odc. 1)
• Krystyna Kołodziejczyk – sąsiadka (odc. 1)
• Cezary Julski – sąsiad Karwowskich (odc. 2)
• Irena Laskowska – kioskarka (odc. 2)
• Jerzy Turek – milicjant (odc. 2)
• Helena Kowalczykowa – matka Władeczka (odc. 2)
• Janusz Bukowski – milicjant (odc. 3)
• Krystyna Maciejewska-Zapasiewicz (odc. 3)
• Józef Nalberczak – sąsiad parkujący samochód (odc. 4)
• Wiesław Nowosielski – dziennikarz „Życia Warszawy” (odc. 4)
• Adam Pawlikowski – dziennikarz z Polskiego Radia (odc. 4)
• Jerzy Dobrowolski – fotoreporter „Życia Warszawy” (odc. 4)
• Jan Kobuszewski – Jasio, bufetowy w klubie sportowym (odc. 5)
• Juliusz Lubicz-Lisowski – uczestnik pogrzebu (odc. 5)
• Andrzej Krasicki – brydżysta w klubie przyzakładowym (odc. 5), uczestnik odprawy w dyrekcji zjednoczenia (odc. 13)
• Bernard Michalski – brydżysta w klubie przyzakładowym (odc. 5)
• Aleksander Sewruk – trener Michalak (odc. 5)
• Jan Kociniak – jeden z trenerów sekcji lekkoatletycznej (odc. 5)
• Wojciech Skibiński – Rubinowicz, kolega Karwowskiego ze szkoły (odc. 5)
• Karol Strasburger – pracownik w przyzakładowym klubie sportowym (odc. 5)
• Jerzy Tkaczyk – działacz klubu sportowego (odc. 5)
• Andrzej Grąziewicz – tyczkarz na drzewie (odc. 5)
• Rajmund Jakubowicz (odc. 5)
• Hanna Skarżanka – pani Flora, specjalistka od porostu włosów (odc. 6)
• Krzysztof Kumor – robotnik na budowie (odc. 6)
• Andrzej Gawroński – malarz odnawiający mieszkanie Flory (odc. 6)
• Maria Filipek – magister Kulesza (odc. 7)
• Jan Tadeusz Stanisławski – mgr Kulesza, socjolog (odc. 7)
• Bożena Dykiel – żona Walendziaka (odc. 7)
• Bogumił Kłodkowski – sierżant, komendant posterunku (odc. 8)
• Lech Sołuba – milicjant zapisujący dane Karwowskiego (odc. 8)
• Edward Wichura – „specjalista” na Trasie Łazienkowskiej (odc. 8)
• Katarzyna Łaniewska – żona Maliniaka (odc. 8)
• Lech Ordon – „prawdziwy generał, który wynalazł laser” (odc. 8)
• Piotr Fronczewski – bywalec z kawiarni (odc. 8)
• Tadeusz Czechowski – bywalec z kawiarni (odc. 8)
• Tadeusz Pluciński – bywalec z kawiarni (odc. 8)
• Lidia Stanisławska – wokalistka zespołu, wykonuje piosenkę „Nie zaczynaj...” (odc. 8)
• Edward Rauch – sprzedawca na giełdzie samochodowej (odc. 9), Kołodziej – właściciel wytwórni pustaków (odc. 14)
• Jan Nowicki – prof. Zygmunt Koziełło (odc. 10)
• Krzysztof Majchrzak – inżynier Szczygieł (odc. 10)
• Wiktor Zborowski – inżynier Maliszewski (odc. 10)
• Tu Minh-Chanh – prof. Akki San-Oki, glacjolog z Laponii (odc. 10)
• Edward Dziewoński – adwokat (odc. 11)
• Seweryn Butrym – adwokat żony inżyniera Beka (odc. 11)
• Jan Himilsbach – pan Skorupko, klient mecenasa (odc. 11)
• Krzysztof Kowalewski – Benek, znajomy pielęgniarki Krystyny (odc. 3, 11)
• Bogdan Baer – dyrektor Antek Pociecha
• Zofia Sykulska-Szancerowa – pani Maria, sekretarka ministra Zawodnego (odc. 13, 17)
• Witold Gałązka – Witek Walendziak, handlarz kryształami, brat Tośka
• Barbara Bargiełowska – Maria Bekowa (odc. 11)
• Barbara Drapińska – sędzia (odc. 11)
• Jerzy Januszewicz – mężczyzna w sądzie rozmawiający z Benkiem (odc. 11)
• Andrzej Bogucki – profesor Aleksander Nowowiejski (odc. 12)
• Mieczysław Kalenik – przewodniczący zebrania (odc. 12)
• Zofia Niwińska – profesorowa Nowowiejska (odc. 12)
• Irena Oberska – Katarzyna, gosposia Nowowiejskich (odc. 12)
• Jerzy Obłamski – nauczyciel Jagody (odc. 12)
• Bogdan Łysakowski – uczestnik odprawy w dyrekcji zjednoczenia (odc. 13), podwładny Powroźnego (odc. 17), urzędnik w przedsiębiorstwie Karwowskiego (odc. 21)
• Stenia Kozłowska – piosenkarka (odc. 14)
• Joachim Lamża – robotnik na budowie (odc. 14)
• Jan Pietrzak – towarzysz Iwanicki z Wydziału Kadr (odc. 14, 15)
• Józef Kalita – naczelnik Gęsiarek (odc. 14) i jako kadrowiec Łysiak (19)
• Danuta Wodyńska – gość na przyjęciu (odc. 15)
• Andrzej Samson – gość na przyjęciu (odc. 15)
• Krzysztof Pankiewicz – scenograf Iwo Czarnecki (odc. 15)
• Alina Janowska – Celina, żona Powroźnego (odc. 15)
• Danuta Zaborowska – ekspedientka w salonie „Mody Polskiej” (odc. 15)
• Bohdana Majda – Owsińska, matka Basi (odc. 15)
• Maria Klejdysz – matka Czarka (odc. 16)
• Wojciech Pszoniak – wystylizowany mężczyzna w kawiarni nazywający Stefana „dziwakiem” (odc. 3), aktor w telewizyjnej sztuce Romeo i Julia (odc. 16), red. Oswald w Motylem jestem
• Krystyna Feldman – dyrygent orkiestry w Pałacu Młodzieży (odc. 16)
• Kazimiera Utrata-Lusztig – żona pana Staśka (odc. 16)
• Barbara Burska – sekretarka Powroźnego (odc. 17, 20)
• Jerzy Moes – członek delegacji witającej na Okęciu Japończyków (odc. 17), sekretarz towarzyszący wiceministrowi w szpitalu (odc. 21)
• Witold Kałuski – inżynier Bliniak (odc. 17)
• Irena Karel – panna Krysia, pasażerka w pociągu (odc. 18)
• Edward Lach – sekretarz Powroźnego (odc. 18, 21)
• Zygmunt Maciejewski – pułkownik (odc. 18)
• Ryszard Nawrocki – rezerwista (odc. 18)
• Edward Sosna – kapitan Sosna na dworcu (odc. 18)
• Wojciech Wiliński – Zenon Matusik (odc. 18)
• Henryk Hunko – gospodarz, hodowca basetów (odc. 19)
• Krzysztof Materna – sąsiad z budki Ruchu (odc. 19)
• Halina Kossobudzka – pani Włodarska (odc. 19)
• Jerzy Gruza – pasażer na peronie dworca (odc. 20)
• Adam Dębski – leśniczy (odc. 20)
• Gustaw Lutkiewicz – leśniczy (odc. 20)
• Jerzy Ofierski – wiceminister Zwiastowicz (odc. 20, 21)
• Wiesław Drzewicz – kelner Burzyński, pacjent w szpitalu (odc. 21)
• Zygmunt Zintel – pan Henio, były dróżnik, pacjent w szpitalu (odc. 21)
• Piotr Komorowski – pan Waldek, instruktor narciarski, pacjent w szpitalu (odc. 21)
• Józef Korzeniowski – dyrektor Wolica
• Zygmunt Fok – profesor Zuber, kardiolog (odc. 21)
• Tatiana Sosna-Sarno – pielęgniarka Małgosia (odc. 21)
• Zofia Grabińska – żona pana Henia (odc. 21)
• Barbara Marszel – żona Burzyńskiego (odc. 21)
• Zbigniew Skowroński – szatniarz w szpitalu (odc. 21)
• Zdzisław Szymborski – podwładny Powroźnego (odc. 21)

Muzyka

Tytułową piosenkę „Czterdzieści lat minęło” do słów Jana Tadeusza Stanisławskiego i muzyki Jerzego Matuszkiewicza wykonał Andrzej Rosiewicz.

Odbiór i znaczenie

Rondo Czterdziestolatka w Warszawie

Serial został wyprodukowany przez Telewizję Polską w latach 1974–1977. Pierwsza 7-odcinkowa seria cieszyła się tak wielką popularnością, że z powodzeniem ją kontynuowano i zrealizowano też film pełnometrażowy Motylem jestem, czyli romans 40-latka oraz wielogodzinny telewizyjny program sylwestrowy „Sylwester Rodzinny – program z rodziną Czterdziestolatka” (31 grudnia 1975 od 22:20). W latach 1993–1994 TVP wyemitowała kontynuację serialu zatytułowaną Czterdziestolatek. 20 lat później. Do obsady dołączyli m.in.: Joanna Kurowska, Wojciech Mann i Wojciech Malajkat.

W marcu 2014 Rada miasta stołecznego Warszawy nadała nazwę skrzyżowaniu ulicy Tytusa Chałubińskiego, alei Jana Pawła II i Alej Jerozolimskich nazwę rondo Czterdziestolatka. Uchwała weszła w życie 18 kwietnia 2014 r.

10 maja 2014 z inicjatywy Amadeusza Szklarza-Habrowskiego z Instytutu Kultury Polskiej UW odbyły się obchody jubileuszu 40-lecia serialu. Odsłonięto tablicę Miejskiego Systemu Informacji na rondzie Czterdziestolatka w centrum Warszawy, któremu serial patronuje od 18 kwietnia 2014. Odbyło się spotkanie z twórcami i aktorami serialu (Jerzym Gruzą, Anną Seniuk, Mirellą Olczyk-Kurkowską i Piotrem Kąkolewskim) oraz premiera niepublikowanego, pilotażowego odcinka kontynuacji przygód rodziny Karwowskich pt. Studenci Trzeciego Wieku. Czterdzieści lat minęło, jak jeden dzień w Domu Spotkań z Historią w Warszawie.

Mural autorstwa Bartka Podlewskiego przedstawiający Romana Maliniaka i inż. Stefana Karwowskiego został odsłonięty w 2020 na ścianie szybu windowego przy stacji metra Ursynów w Warszawie.

Zobacz też

• Motylem jestem, czyli romans 40-latka
• Czterdziestolatek. 20 lat później
• Kobieta Pracująca

Linki zewnętrzne

• Czterdziestolatek w bazie IMDb (ang.)
• Czterdziestolatek w bazie Filmweb
• Czterdziestolatek w bazie filmpolski.pl
• Czterdziestolatek w Internetowej Bazie Filmowej (fdb.pl)
• Zdjęcia z filmu Czterdziestolatek w bazie Filmoteki Narodowej „Fototeka”
• Czterdziestolatek – odcinki serialu do obejrzenia w serwisie TVP VOD
• Mija 40 lat od premiery „Czterdziestolatka”. Tak dziś wygląda mieszkanie inżyniera Karwowskiego