Prokuratura w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Prokuratura – w myśl polskiego prawa, organ ochrony prawnej, organ ścigania. Prokuraturę w Polsce stanowią: Prokurator Generalny, Prokurator Krajowy i pozostali zastępcy Prokuratora Generalnego, prokuratorzy powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury oraz prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

Z dniem 4 marca 2016 r. weszła w życie nowa ustawa dot. ustroju prokuratury[1]. Połączyła ona funkcję Prokuratora Generalnego i Ministra Sprawiedliwości, ponownie utworzyła Prokuraturę Krajową w miejsce Prokuratury Generalnej, wprowadziła prokuratury regionalne w miejsce prokuratur apelacyjnych. Ustawa ta ponadto zniosła wojskowe jednostki organizacyjne prokuratury.

Opinia Komisji Weneckiej[edytuj | edytuj kod]

Według Komisji Weneckiej system w Polsce jest dosyć unikalny wśród państw Rady Europy, ponieważ politycznie mianowany członek rządu jest szefem prokuratury. Tylko w kilku krajach Rady Europy (Austria, Niemcy, Dania i Holandia) prokuratura jest częścią władzy wykonawczej i jest podporządkowana ministrowi sprawiedliwości, ale systemy te gwarantują niezależność i autonomię prokuratury i posiadają zabezpieczenia przed interwencją rządu w poszczególnych sprawach[2] (s. 11). System w Polsce wyróżnia się tym, że Prokurator Generalny może działać osobiście w poszczególnych dochodzeniach[2] (s. 13). Zwiększenie uprawnień Prokuratora Generalnego względem prokuratury oraz słabe mechanizmy kontroli (czysto doradcza rola Krajowej Rady Prokuratorów) powoduje skupienie zbyt dużej władzy w rękach jednej osoby. Zmniejsza to niezależność prokuratury od polityki, co zwiększa potencjał nadużycia i politycznej manipulacji prokuratury, co jest nieakceptowalne w państwie prawa[2] (s. 27).

Zadania i uprawnienia[edytuj | edytuj kod]

Zadaniem prokuratury jest strzeżenie praworządności oraz czuwanie nad ściganiem przestępstw. Zadania prokuratury, Prokurator Generalny i podlegli mu prokuratorzy wykonują przez uprawnienia do:

  • prowadzenie lub nadzorowanie postępowania przygotowawczego w sprawach karnych oraz sprawowanie funkcji oskarżyciela publicznego przed sądami;
  • wytaczanie powództw w sprawach karnych i cywilnych oraz składanie wniosków i udział w postępowaniu sądowym w sprawach cywilnych, ze stosunku pracy i ubezpieczeń społecznych, jeżeli tego wymaga ochrona praworządności, interesu społecznego, własności lub praw obywateli;
  • podejmowanie środków przewidzianych prawem, zmierzających do prawidłowego i jednolitego stosowania prawa w postępowaniu sądowym, administracyjnym, w sprawach o wykroczenia oraz w innych postępowaniach;
  • sprawowanie nadzoru nad wykonaniem postanowień o tymczasowym aresztowaniu oraz innych decyzji o pozbawieniu wolności;
  • współpracę z jednostkami naukowymi w zakresie prowadzenia badań dotyczących problematyki przestępczości, jej zwalczania i zapobiegania oraz kontroli;
  • gromadzenie, przetwarzanie i analizowanie w systemach informatycznych danych, w tym danych osobowych, pochodzących z prowadzonych lub nadzorowanych na podstawie ustawy postępowań oraz z udziału w postępowaniu sądowym, administracyjnym, w sprawach o wykroczenia lub innych postępowaniach prowadzonych na podstawie ustawy, przekazywanie danych i wyników analiz właściwym organom, w tym organom innych państw, organizacjom międzynarodowym, w tym ponadnarodowym, oraz organom Unii Europejskiej, jeżeli przewiduje to ustawa lub umowa międzynarodowa ratyfikowana przez Rzeczpospolitą Polską lub jeżeli przekazywanie danych i wyników analiz tym organom i organizacjom wynika z odrębnych przepisów; administratorem tych danych, w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie danych osobowych, gromadzonych i przetwarzanych w ogólnokrajowych systemach informatycznych prokuratury jest Prokurator Generalny;
  • zaskarżanie do sądu niezgodnych z prawem decyzji administracyjnych oraz udział w postępowaniu sądowym w sprawach zgodności z prawem takich decyzji;
  • koordynowanie działalności w zakresie ścigania przestępstw, prowadzonej przez inne organy państwowe;
  • współdziałanie z organami państwowymi, państwowymi jednostkami organizacyjnymi i organizacjami społecznymi w zapobieganiu przestępczości i innym naruszeniom prawa;
  • współpracę z Szefem Krajowego Centrum Informacji Kryminalnych w zakresie niezbędnym do realizacji jego zadań ustawowych;
  • współpracę i udział w działaniach podejmowanych przez organizacje międzynarodowe lub ponadnarodowe oraz zespoły międzynarodowe, działające na podstawie umów międzynarodowych, w tym umów konstytuujących organizacje międzynarodowe, ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską;
  • opiniowanie projektów aktów normatywnych;
  • podejmowanie innych czynności określonych w ustawach.

Prokurator jest obowiązany wykonywać polecenia prokuratora przełożonego (art. 7 § 2 Prawa o prokuraturze).

„§ 3. Polecenie dotyczące treści czynności procesowej prokurator przełożony wydaje na piśmie, a na żądanie prokuratora – wraz z uzasadnieniem." Komisja Wenecja uważa, że te polecenia powinny być dostępne stronom procesowym[2] (s. 26)

„Art. 8. § 1. Prokurator przełożony uprawniony jest do zmiany lub uchylenia decyzji prokuratora podległego. Zmiana lub uchylenie decyzji wymagają formy pisemnej i są włączane do akt sprawy”

Komisja Wenecja uważa, że zmiany decyzji powinny być uzasadnione, a w przypadku podejrzeń, że polecenia i zmiany decyzji są bezprawne sąd lub niezależna rada prokuratorów powinna decydować o legalności poleceń i zmian decyzji[2] (s. 16., 26).

„Prokurator przełożony może przejmować sprawy prowadzone przez prokuratorów podległych i wykonywać ich czynności, chyba że przepisy ustawy stanowią inaczej.” (Art. 9. § 2 Prawa o prokuraturze) Według Komisji Weneckiej powinny być jasne kryteria kiedy prokurator przełożony może przejmować sprawy. Bez tego ten przepis może prowadzić do nadużycia, zwłaszcza, gdy Prokuratorem Generalnym jest polityk[2] (s. 16/17).

„Prokurator Generalny, Prokurator Krajowy lub inni upoważnieni przez nich prokuratorzy mogą przedstawić organom władzy publicznej, a w szczególnie uzasadnionych przypadkach także innym osobom, informacje dotyczące działalności prokuratury, w tym także informacje dotyczące konkretnych spraw, jeżeli informacje takie mogą być istotne dla bezpieczeństwa państwa i jego prawidłowego funkcjonowania.” (art. 12 § 1 Prawa o prokuraturze) Według Komisji Weneckiej powinno być zapisane, że przekazywanie informacji nie może łamać zasady domniemania niewinności i prawa do prywatności. Przekazywane informacje mogłyby podlegać kontroli sądowej[2] (s. 19). Według Komisji Weneckiej całkowita dowolność określania osób, którym są przekazywane informacje, jest nadmierna. Powinna być jasno sprecyzowane kategorie osób, pod jakimi warunkami i pod kontrolą sądu[2] (s. 20).

„Nie stanowi przewinienia dyscyplinarnego działanie lub zaniechanie prokuratora podjęte wyłącznie w interesie społecznym.” (art. 137 § 2 Prawa o prokuraturze) Według Komisji Weneckiej przepis ten łamie standard, że uzasadnienie środków dyscyplinarnych powinno być jasno zdefiniowane. Nadużycia nie mogą być bezkarne ponieważ zostały podjęte wyłącznie w interesie społecznym, ale bez jakichkolwiek podstaw i nawet z naruszeniem prawa[2] (s. 22).

Prokurator Generalny[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Prokurator Generalny (Polska).

Prokurator Generalny jest naczelnym organem prokuratury. Według Konstytucji prokurator nie może być posłem (art. 103 ust. 2). „W okresie zajmowania stanowiska prokurator nie może należeć do partii politycznej ani brać udziału w żadnej działalności politycznej” (art. 97 § 1 Prawa o prokuraturze). Zakazy te nie są stosowane do obecnego Prokuratora Generalnego Zbigniewa Ziobro pełniącego jednocześnie funkcję Ministra Sprawiedliwości.

Komisja Wenecka zaleca rozdzielenie urzędów Prokuratora Generalnego i Ministra Sprawiedliwości. Jeśli nie, to minister powinien utracić uprawnienia do ingerowania w poszczególnych sprawach i jego uprawnienia powinny być ograniczone do wydawania ogólnych regulacji i wytycznych podwładnym prokuratorom[2] (s. 23-24).

Według Komisji Weneckiej Prokurator Generalny nie powinien mieć możliwości ponownego mianowania, gdyż stwarza to potencjalne ryzyko, że będzie starał się o przychylność polityków lub będzie postrzegany jako tak działający. Prawo powinno jasno określać warunki zwolnienia przed upływem kadencji, najlepiej w konstytucji, ciało eksperckie powinno wydać opinie o wystarczających podstawach do zwolnienia i powinno być sprawiedliwe przesłuchanie, także przed parlamentem[2] (s. 11).

Prokurator Generalny:

  • reprezentuje prokuraturę w Sejmie i w Senacie,
  • podpisuje niezwiązane z biegiem postępowań pisma kierowane do naczelnych organów administracji rządowej oraz do instytucji centralnych,
  • podpisuje zarządzenia, wytyczne i polecenia Prokuratora Generalnego,
  • jest prokuratorem przełożonym pozostałych prokuratorów (art. 13 § 2 Prawa o prokuraturze).

Prokurator Generalny decyduje o:

  • Powołaniu na stanowiska prokuratorskie wszystkich szczebli. Według Komisji Weneckiej eksperci powinni brać udział w powoływaniu prokuratorów, żeby byli oni odpowiednio wykwalifikowani. Idealnie w ramach niezależnego ciała, jak demokratycznie zatwierdzana rada prokuratorów. Jeśli prawo Prokuratora Generalnego do powoływania prokuratorów ma być utrzymane, to Komisja Wenecka zaleca wprowadzanie obowiązku dla Prokuratora Generalnego jawnego uzasadniania odrzucania rady ekspertów[2] (s. 21-22).
Według art. 80 Prawa o prokuraturze procedura konkursowa jest stosowana tylko przy powoływaniu prokuratora rejonowego i tylko w przypadku pierwszego powoływania na stanowisko prokuratora, „a w szczególnie uzasadnionych przypadkach” bez konkursu. Brak też przepisu zapewniającego powoływanie według wyniku konkursu. Według Komisji Weneckiej konkursy powinny decydować o awansach i powoływaniu wszystkich prokuratorów w celu zapewnienia ich niezależności. W celu szybszego zapełniania wakatów można tworzyć listy rezerwowe[2] (s. 22).
  • Delegowaniu prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury do Ministerstwa Sprawiedliwości lub innej jednostki podległej Ministrowi Sprawiedliwości albo przez niego nadzorowanej oraz o odwołaniu z delegowania,
  • Delegowaniu prokuratorów powszechnych do pełnienia obowiązków lub pełnienia określonej funkcji poza granicami państwa oraz o odwołaniu z delegowania,
  • Powołaniu na stanowisko prokuratorów Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz do pełnienia funkcji w Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz o odwołaniu z tych stanowisk i funkcji,
  • Obwieszczeniu o wolnym stanowisku prokuratorskim.
  • Przeprowadzeniu wizytacji.
  • Wykonuje uprawnienia w sprawach odpowiedzialności dyscyplinarnej prokuratorów.
  • Uczestniczy w posiedzeniach pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego, pełnego składu Sądu Najwyższego, połączonych izb Sądu Najwyższego i całej izby Sądu Najwyższego oraz pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego i całej izby Naczelnego Sądu Administracyjnego.
  • Nadzoruje:
    • Biuro Prokuratora Generalnego,
    • Departament Organizacji Pracy, Wizytacji i Systemów Informatycznych Prokuratury,
    • Biuro Ochrony Informacji Niejawnych i Spraw Obronnych.

„Prokurator Generalny może zwrócić się o przeprowadzenie czynności operacyjno-rozpoznawczych podejmowanych przez właściwe uprawnione organy, jeżeli pozostawałyby one w bezpośrednim związku z toczącym się postępowaniem przygotowawczym. Prokurator Generalny może zapoznać się z materiałami zgromadzonymi w toku takich czynności.” (art. 57 § 3 Prawa o prokuraturze). Tymi materiałami mogą być podsłuchy i treść korespondencji. Według Komisji Weneckiej takie uprawnienia w ręku aktywnego polityka stwarzają rzeczywiste niebezpieczeństwo nadużycia. Powinny być jasno określone ograniczone okoliczności w których Prokurator Generalny mógłby skorzystać z takich uprawnień, a ich wykorzystanie powinno być rejestrowane w aktach sprawy i dostępne stronom[2] (s. 17).

„Prokurator Generalny ma wgląd w czynności sądów dyscyplinarnych, może zwracać uwagę na stwierdzone uchybienia, żądać wyjaśnień oraz usunięcia skutków uchybienia; czynności te nie mogą wkraczać w dziedzinę, w której członkowie sądów dyscyplinarnych są niezawiśli.” (art. 169 Prawa o prokuraturze) Według Komisji Weneckiej to poważnie podkopuje niezależność tych sądów a za tym prokuratorów. Członkowie sądów dyscyplinarnych są prokuratorami i w stosunku do ich karier Prokurator Generalny ma szerokie uprawnienia. Prawo powinno zawierać jasne kryteria czego wgląd Prokuratora Generalnego może dotyczyć[2] (s. 22).

Krajowa Rada Prokuratorów[edytuj | edytuj kod]

„Krajowa Rada Prokuratorów stoi na straży niezależności prokuratorów.” (art. 43 § 1 Prawa o prokuraturze)

„Przewodniczącym Krajowej Rady Prokuratorów jest Prokurator Generalny.” (art. 42 § 3 Prawa o prokuraturze)

Według Komisji Weneckiej, gdy Radzie przewodniczy minister sprawiedliwości trudno o niezależność prokuratorów[2] (s. 24). Rada ma charakter doradczy.

Rada składa się wyłącznie z prokuratorów i nie ma w niej zewnętrznych ekspertów: innych prawników, sędziów specjalizujących się w prawie karnym, profesorów i badaczy i innych członków społeczeństwa obywatelskiego, aby otworzyć prokuraturę na żądania i idee innych segmentów społeczeństwa. (art. 42 § 1 Prawa o prokuraturze). Według Komisji Weneckiej Rady przypomina zamknięte ciało korporacyjne[2] (s. 24, 25).

„Mandat wybieranego członka Krajowej Rady Prokuratorów wygasa przed upływem kadencji w razie: 4) odwołania przez organ, który dokonał wyboru.” (art. 42 § 6 Prawa o prokuraturze) Nie jest wymagane jakiekolwiek uzasadnienie odwołania, które jest pozostawione całkowitej uznaniowości organu wybierającego. Według Komisji Weneckiej podkopuje to niezależność członków Rady i nie zapewnia właściwych warunków do sprawowania mandatu. Odwołanie powinno być możliwe tylko na podstawie jasno zapisanych podstaw[2] (s. 25).

Powszechne jednostki organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

Prokuratura Krajowa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Prokuratura Krajowa.

Dawniej najwyższa w hierarchii cywilnego pionu prokuratury jednostka organizacyjna, którą kierował Prokurator Krajowy. Została zniesiona 31 marca 2010 a zastąpiła ją Prokuratura Generalna kierowana przez Prokuratora Generalnego. Została przywrócona 4 marca 2016 r. Prokuraturę Krajową stanowi Prokurator Krajowy oraz podlegli mu prokuratorzy Prokuratury Krajowej i wchodzi ona w skład Ministerstwa Sprawiedliwości. Prokuratora Krajowego powołuje i odwołuje na wniosek Prokuratora Generalnego Prezes Rady Ministrów.

Do zadań Prokuratury Krajowej należy w szczególności:

Prokuratury regionalne[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: prokuratura regionalna.

Prokuraturę regionalną tworzy się dla obszaru właściwości co najmniej dwóch prokuratur okręgowych. Właściwości miejscowe prokuratur regionalnych nie pokrywają się z podziałem administracyjnym Polski, chociaż są zbliżone do obszaru województw. Prokuraturą regionalną kieruje prokurator regionalny, który jest prokuratorem przełożonym prokuratorów prokuratury regionalnej oraz prokuratur niższego szczebla (okręgowych i rejonowych).

Organem samorządu prokuratorskiego na szczeblu regionalnym jest kolegium prokuratury regionalnej. W prokuraturze regionalnej działa też zgromadzenie prokuratorów.

Prokuratury okręgowe[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: prokuratura okręgowa.

Prokuraturę okręgową tworzy się dla obszaru właściwości co najmniej dwóch prokuratur rejonowych. Właściwości miejscowe prokuratur okręgowych nie pokrywają się z podziałem administracyjnym Polski, chociaż bywają zbliżone do obszaru powiatu. Prokuraturą okręgową kieruje prokurator okręgowy, który jest prokuratorem przełożonym prokuratorów prokuratury okręgowej oraz prokuratur niższego szczebla (prokuratur rejonowych).

Organem samorządu prokuratorskiego na szczeblu okręgu jest kolegium prokuratury okręgowej.

Istnieje 45 prokuratur okręgowych oraz 3 ośrodki zamiejscowe prokuratur okręgowych (stan na lipiec 2006).

Prokuratury rejonowe[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: prokuratura rejonowa.

Prokuraturę rejonową tworzy się dla jednej lub większej liczby gmin. Prokuraturą rejonową kieruje prokurator rejonowy, który jest prokuratorem przełożonym prokuratorów prokuratury rejonowej.

Na szczeblu rejonu nie ma samoistnego organu samorządu prokuratorskiego, jednak prokuratury rejonowe delegują swoich przedstawicieli do zgromadzenia prokuratorów oraz kolegiów prokuratur okręgowych.

Istnieje 342 prokuratur rejonowych oraz 7 ośrodków zamiejscowych prokuratur rejonowych (stan na czerwiec 2006).

Prokuratorzy IPN – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Instytut Pamięci Narodowej.

Prokuratorami IPN są prokuratorzy Głównej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu oraz oddziałowych komisji ścigania zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

Prokuratorzy Głównej Komisji[edytuj | edytuj kod]

Prokuratorzy oddziałowych komisji[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

 Wykaz literatury uzupełniającej: Prokuratura w Polsce.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Ustawa z dnia 28 stycznia 2016 r. Prawo o prokuraturze (Dz.U. z 2016 r. poz. 177) i Ustawa z dnia 28 stycznia 2016 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o prokuraturze (Dz.U. z 2016 r. poz. 178);
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Komisja Wenecka: Poland – Opinion on the Act on the Public Prosecutor's office, as amended, adopted by the Venice Commission at its 113th Plenary Session (Venice, 8-9 December 2017).. [dostęp 2018-02-23].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]