Adam Bodnar

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Adam Bodnar
Ilustracja
Adam Bodnar (2019)
Data i miejsce urodzenia 6 stycznia 1977
Trzebiatów
Doktor habilitowany nauk prawnych
Specjalność: prawo konstytucyjne, prawo gospodarcze publiczne, prawa człowieka
Alma Mater Uniwersytet Warszawski,
Central European University
Doktorat 23 października 2006 – prawo
Uniwersytet Warszawski
Habilitacja 17 czerwca 2019 – prawo
Uniwersytet Warszawski
Nauczyciel akademicki
Uczelnia Uniwersytet Warszawski,
SWPS Uniwersytet Humanistycznospołeczny
Rzecznik praw obywatelskich
Okres spraw. 9 września 2015–15 lipca 2021
Poprzednik Irena Lipowicz
Następca Marcin Wiącek
Odznaczenia
Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)
Adam Bodnar (z prawej) wraz z Henrykiem Wujcem podczas Dnia Praw Człowieka w Senacie RP (2015)
Adam Bodnar podczas 80. posiedzenia Senatu RP (2015)
Adam Bodnar na Przystanku Woodstock (2017)

Adam Piotr Bodnar (ur. 6 stycznia 1977 w Trzebiatowie[1]) – polski prawnik i nauczyciel akademicki, doktor habilitowany nauk prawnych, działacz na rzecz praw człowieka. W latach 2010–2015 wiceprezes Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka, w latach 2015–2021 rzecznik praw obywatelskich, profesor uczelni na Uniwersytecie SWPS i od 2019 dziekan Wydziału Prawa tego uniwersytetu.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość, wykształcenie i działalność naukowa[edytuj | edytuj kod]

Urodził się jako syn Polki i Ukraińca. W 1947 jego ojciec w wieku pięciu lat został przesiedlony w ramach akcji „Wisła” ze wsi Rakowa pod Sanokiem na tzw. Ziemie Odzyskane. Tam jego rodzina pracowała w państwowym gospodarstwie rolnym[2].

W okresie szkolnym Adam Bodnar był stypendystą Krajowego Funduszu na rzecz Dzieci[3]. W 2000[4] został absolwentem studiów prawniczych na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. W 2001 ukończył studia LLM (z prawa konstytucyjnego porównawczego) na Central European University w Budapeszcie[4]. Na WPiA UW odbył także kurs prawa europejskiego i angielskiego (współorganizowany przez University of Cambridge) oraz kurs prawa amerykańskiego (współorganizowany przez University of Florida)[1].

W 2006 uzyskał stopień naukowy doktora nauk prawnych w Instytucie Nauk Prawno-Administracyjnych UW na podstawie rozprawy pt. Obywatelstwo wielopoziomowe w europejskiej przestrzeni konstytucyjnej napisanej pod kierunkiem Mirosława Wyrzykowskiego[5]. Habilitował się w 2019 na Uniwersytecie Warszawskim w zakresie nauk prawnych na podstawie dorobku naukowego oraz monografii pt. Wykonywanie orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Polsce – aspekty instytucjonalne[5]. Jest autorem, współautorem i redaktorem publikacji, głównie z zakresu praw człowieka[6].

Był adiunktem w Zakładzie Praw Człowieka Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego[5][1]. Został także profesorem uczelni na Wydziale Prawa SWPS Uniwersytetu Humanistycznospołecznego w Warszawie[7]. 19 lipca 2021 objął funkcję dziekana Wydziału Prawa Uniwersytetu SWPS w Warszawie[8][9].

Działalność publiczna do 2015[edytuj | edytuj kod]

W drugiej połowie lat 90. współpracował ze Stowarzyszeniem „Nigdy Więcej”[10][11]. Do 2004 pracował w kancelarii prawniczej Weil, Gotshal & Manges. Następnie został pracownikiem Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Początkowo był koordynatorem Programu Spraw Precedensowych prowadzonego przez tę fundację. W 2008 został sekretarzem zarządu HFPC, a w 2010 objął stanowisko wiceprezesa zarządu tej organizacji. W 2008 został ekspertem Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej, gdzie zajął się doradztwem w zakresie przestrzegania praw człowieka w Polsce[1].

Powoływany w skład rady ekspertów Europejskiego Instytutu na rzecz Równości Kobiet i Mężczyzn oraz rady dyrektorów Dobrowolnego Funduszu ONZ na Rzecz Ofiar Tortur. Został przewodniczącym rady programowej Fundacji Panoptykon i prezesem Stowarzyszenia im. Prof. Zbigniewa Hołdy[1].

Rzecznik praw obywatelskich (2015–2021)[edytuj | edytuj kod]

W 2015 posłowie Platformy Obywatelskiej, Sojuszu Lewicy Demokratycznej, Polskiego Stronnictwa Ludowego i niezrzeszeni zgłosili jego kandydaturę na stanowisko rzecznika praw obywatelskich[1]. 24 lipca 2015 Sejm VII kadencji wybrał go na urząd RPO[12] (za jego kandydaturą zagłosowało 239 posłów, kontrkandydatka Zofia Romaszewska otrzymała 155 głosów)[13]. 7 sierpnia 2015 Senat zatwierdził jego wybór[14]. 9 września 2015 Adam Bodnar złożył przed Sejmem ślubowanie, obejmując tym samym urząd na okres pięcioletniej kadencji[15].

Zdecydowana większość jego kadencji przypadła na czas rządów partii Prawo i Sprawiedliwość, której politykę krytykował, oceniając ją jako odchodzącą od standardów demokracji konstytucyjnej, podważającą trójpodział władzy, naruszającą prawa człowieka i mniejszości oraz ograniczającą wolność słowa i mediów[16][17][18]. Zaskarżał do wojewódzkich sądów administracyjnych niektóre z samorządowych uchwał w sprawie tzw. stref wolnych od ideologii LGBT, uznając je za sprzeczne z zasadą legalizmu oraz naruszające podstawowe prawa i wolności człowieka[19][20], w wyniku czego doszło do unieważnienia części takich uchwał[21]. Działania Adama Bodnara w zakresie praw osób LGBT były krytykowane przez środowiska prawicowe i konserwatywne, w tym przez PiS[22]. Jako rzecznik praw obywatelskich zwracał również uwagę na niekonstytucyjność niektórych obostrzeń wprowadzanych w trakcie pandemii COVID-19, np. wprowadzonego rozporządzeniem zakazu przemieszczania się oraz ograniczenia liczby osób mogących uczestniczyć w obrzędach religijnych[23][24]. Zaskarżył decyzję premiera Mateusza Morawieckiego nakazującą Poczcie Polskiej przygotowanie wyborów prezydenckich w maju 2020, uznając ją za wydaną bez podstawy prawnej oraz z rażącym naruszeniem prawa. WSA w Warszawie przychylił się do stanowiska rzecznika, stwierdzając nieważność tej decyzji[25].

Do września 2020, tj. miesiąca, w którym upłynęła jego kadencja, parlament nie wybrał nowego rzecznika. Adam Bodnar pozostał na stanowisku na mocy art. 3 ust. 6 ustawy o RPO[26][27][28]. W tym samym miesiącu grupa posłów PiS złożyła do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie zgodności z Konstytucją RP powyższego przepisu[29]. 15 kwietnia 2021 TK w niepełnym składzie[30] orzekł o niekonstytucyjności wskazanego przepisu oraz o utracie przez niego mocy obowiązującej po upływie trzech miesięcy od dnia opublikowania orzeczenia[31]. Adam Bodnar – mimo wyrażanych przez siebie zastrzeżeń co do składu TK, który został wyłoniony w trakcie trwającego od 2015 kryzysu wokół tego organu – oświadczył, że uznaje to orzeczenie[32].

W międzyczasie podejmowano próby wyłonienia nowego rzecznika. Sejm trzykrotnie odrzucił kandydaturę Zuzanny Rudzińskiej-Bluszcz (dwukrotnie była jedyną kandydatką), a w styczniu 2021 udzielił poparcia posłowi PiS Piotrowi Wawrzykowi, którego kandydatura nie uzyskała poparcia Senatu[33]. W kwietniu Sejm wybrał na rzecznika posła PiS Bartłomieja Wróblewskiego, na którego powołanie także nie wyraził zgody Senat[34]. Piąta próba wyłonienia nowego RPO również zakończyła się niepowodzeniem – w czerwcu Senat odrzucił zaakceptowaną przez Sejm kandydaturę bezpartyjnej senator Lidii Staroń[35]. Dopiero za szóstym podejściem udało się wyłonić nowego rzecznika – został nim Marcin Wiącek, wybrany na początku lipca przez Sejm. Uchwałę zatwierdzającą ten wybór Senat podjął już po utracie mocy przez art. 3 ust. 6 ustawy o RPO[36][37].

Z dniem 16 lipca 2021, ponad 10 miesięcy od upłynięcia kadencji, Adam Bodnar zakończył sprawowanie funkcji rzecznika praw obywatelskich[38]. Kierownictwo nad Biurem RPO objął Stanisław Trociuk[39], który sprawował tę funkcję do czasu złożenia przez Marcina Wiącka ślubowania przed Sejmem, co nastąpiło 23 lipca 2021[36].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Żonaty z Magdaleną Bodnar[40].

Odznaczenia i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

  • Krzyż Kawalerski Orderu Legii Honorowej (2020)[41]
  • Nagroda Tolerancji przyznana przez Stowarzyszenie Lambda Warszawa (2011)[42]
  • Nagroda Radia Tok FM im. Anny Laszuk „za akcję Nasz rzecznik i umiejętność pracy ponad podziałami, wypromowanie osoby, która od lat walczy na rzecz słabszych i doprowadzenie do wyboru pierwszego RPO, którego kandydatura nie była wysunięta przez polityków” (2016)[43]
  • Nagroda Rafto „za obronę praw mniejszości i niezależności sądów w Polsce” (2018)[44]
  • Nagroda Praworządności (Rule of Law Award) przyznana przez World Justice Project Adamowi Bodnarowi wraz z całym Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich „za wybitną działalność na rzecz wzmocnienia rządów prawa w trudnych okolicznościach” (2019)[45] – Adam Bodnar zadedykował nagrodę Karolowi Modzelewskiemu[46]
  • Nagroda Godności Człowieka Fundacji Rolanda Bergera (2019) – Adam Bodnar nie przyjął nagrody, motywując swoją odmowę nazistowską przeszłością ojca jej fundatora[47][48]
  • Nagroda Specjalna „Korony Równości” przyznana przez Kampanię Przeciw Homofobii za zaangażowanie w walkę o równe prawa dla społeczności LGBT+ (2020)[49][50][51]
  • Nagroda „Pontifici” przyznana przez warszawski Klub Inteligencji Katolickiej (2020)[52]
  • Nagroda „Defensory” przyznana przez Stowarzyszenie Adwokackie „Defensor Iuris” „za odwagę w obronie praw i wolności obywatelskich, za zabieranie głosu w sprawach mniejszości, za zdecydowane wsparcie osób słabszych oraz za walkę nawet wtedy, gdy zdecydowana większość ma zupełnie inne zdanie” (2020)[53]
  • Nagroda Fundacji im. Janiny Paradowskiej i Jerzego Zimowskiego przyznawana „za dzielność obywatelską, w szczególności za odwagę w działaniu na rzecz dobra publicznego, praw obywatelskich i praw człowieka” (2020)[54]
  • Dialogpreis, nagroda przyznawana przez Federalny Związek Towarzystw Niemiecko-Polskich (2021)[55]
  • Nagroda im. Prof. Zbigniewa Hołdy (2021)[56]

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • The emerging constitutional law of the European Union. German and Polish perspectives (współredaktor), Springer, Berlin 2003.
  • Introduction to Polish law (współautor ze Stanisławem Frankowskim), Kluwer Law International, Haga 2005.
  • Przekonania moralne władzy publicznej a wolność jednostki. Materiały z konferencji z dnia 23 stycznia 2006 r. (współredaktor), Zakład Praw Człowieka. Wydział Prawa i Administracji. Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2007.
  • Obywatelstwo wielopoziomowe. Status jednostki w europejskiej przestrzeni konstytucyjnej, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2008.
  • Orientacja seksualna i tożsamość płciowa. Aspekty prawne i społeczne (współredaktor), Instytut Wydawniczy EuroPrawo, Warszawa 2009.
  • Fakt vs. opinia. Rozważania na kanwie sprawy Michnik vs. Zybertowicz. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Obserwatorium Wolności Mediów w Polsce w dniu 26 marca 2009 roku, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa 2010.
  • Pr@wo w sieci. Korzyści czy zagrożenia dla wolności słowa? Materiały z konferencji zorganizowanej przez Obserwatorium Wolności Mediów w Polsce w dniu 11 maja 2009 roku (współredaktor), Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa 2010.
  • Wolność słowa w prasie lokalnej. Prasa lokalna a normy ochrony konkurencji i pluralizm medialny. Materiały z konferencji zorganizowanej przez Obserwatorium Wolności Mediów w Polsce w dniu 29 października 2009 roku (współredaktor), Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa 2010.
  • Postępowania dyscyplinarne w wolnych zawodach prawniczych – model ustrojowy i praktyka. Materiały z konferencji z dnia 5 marca 2012 r. (współredaktor), Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Warszawa 2013.
  • Listy od przyjaciół. Księga pamiątkowa dla Profesora Wiktora Osiatyńskiego (red. nauk.), Helsińska Fundacja Praw Człowieka we współpracy z Open Society Foundations, Warszawa 2015.
  • Ochrona praw obywatelek i obywateli Unii Europejskiej. 20 lat – osiągnięcia i wyzwania na przyszłość (współredaktor), Wolters Kluwer, Warszawa 2018.
  • Wpływ Europejskiej Konwencji Praw Człowieka na funkcjonowanie biznesu (współredaktor), Wolters Kluwer, Warszawa 2016.
  • Wykonywanie orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Polsce. Wymiar instytucjonalny, Wolters Kluwer Polska, Warszawa 2018.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Druk nr 3535: Lista kandydatów na Rzecznika Praw Obywatelskich. sejm.gov.pl, 23 czerwca 2015. [dostęp 2015-06-25].
  2. Rzecznik Praw Obywatelskich Adam Bodnar. nasze-słowo.pl, 10 grudnia 2018. [dostęp 2020-03-29].
  3. Zjazd Absolwentów KFnrD. Krajowy Fundusz na rzecz Dzieci, 21 grudnia 2015. [dostęp 2019-06-23].
  4. a b Autoreferat. wpia.uw.edu.pl, 1 lutego 2019. s. 2. [dostęp 2021-10-12].
  5. a b c Dr hab. Adam Piotr Bodnar, [w:] baza „Ludzie nauki” portalu Nauka Polska (OPI) [online] [dostęp 2021-10-12].
  6. Bodnar, Adam. bn.org.pl. [dostęp 2018-07-31].
  7. Pracownicy. swps.pl. [dostęp 2020-05-11].
  8. Prof. Adam Bodar dziekanem Wydziału Prawa w Warszawie. swps.pl, 19 lipca 2021. [dostęp 2021-10-12].
  9. Adam Bodnar dziekanem Wydziału Prawa SWPS w Warszawie. gazetaprawna.pl, 19 lipca 2021. [dostęp 2021-07-20].
  10. Katarzyna Wójcik: Adam Bodnar – jak zostałem prawnikiem. rp.pl, 26 września 2015. [dostęp 2016-07-22].
  11. Wiktor Ferfecki: Che Guevara z korporacji. rp.pl, 28 czerwca 2015. [dostęp 2016-07-22].
  12. Głosowanie nr 148 na 97. posiedzeniu Sejmu. sejm.gov.pl, 24 lipca 2015. [dostęp 2015-07-24].
  13. Ewa Siedlecka. Bodnar wybrany, Szydło się pomyliła. „Gazeta Wyborcza”. 172 (8505), s. 5, 25–26 lipca 2015. Warszawa: Agora. ISSN 0860-908X. 
  14. Senat zatwierdził wybór Adama Bodnara na nowego Rzecznika Praw Obywatelskich. interia.pl, 7 sierpnia 2015. [dostęp 2015-08-07].
  15. Nowy RPO Adam Bodnar złożył ślubowanie przed Sejmem. onet.pl, 9 września 2015. [dostęp 2021-10-12].
  16. Adam Bodnar: Nurty zmian – inny kraj po pięciu latach kadencji. rp.pl, 18 sierpnia 2020. [dostęp 2021-07-16].
  17. Jacek Nizinkiewicz: Adam Bodnar: Władza boi się kontroli mediów. rp.pl, 11 lipca 2021. [dostęp 2021-07-20].
  18. Ewa Siedlecka: „Stojący w imię zasad”. Rzecznik Bodnar odchodzi. I mówi nam, co powinniśmy robić. oko.press, 15 lipca 2021. [dostęp 2021-07-16].
  19. Uchwały o przeciwdziałaniu „ideologii LGBT” sprzeczne z zasadą legalizmu i prawami człowieka. Pierwsze sądowe skargi RPO. rpo.gov.pl, 10 grudnia 2019. [dostęp 2020-07-24].
  20. Adam Bodnar skarży samorządy. Nie podobają mu się „strefy wolne od LGBT”. pch24.pl, 11 grudnia 2019. [dostęp 2019-12-31].
  21. Sądy administracyjne mogą badać samorządowe uchwały „anty-LGBT”. NSA uwzględnił dwie skargi kasacyjne Rzecznika. brpo.gov.pl, 2 lipca 2021. [dostęp 2021-07-16].
  22. Posłowie skrajnie oceniają pracę RPO Adama Bodnara. PiS i Kukiz'15 krytykują, PO i Nowoczesna uważają za wzór. gazetaprawna.pl, 5 września 2016. [dostęp 2019-12-31].
  23. Koronawirus. Rozporządzenie rządu z 31 marca o ograniczeniach poruszania się – krytyczna ocena RPO. rpo.gov.pl, 3 kwietnia 2020. [dostęp 2021-04-16].
  24. Rozporządzenia rządu o zakazie przemieszczania się rażąco naruszały prawo. SN uwzględnił pierwsze „pandemiczne” kasacje RPO. rpo.gov.pl, 17 marca 2021. [dostęp 2021-04-16].
  25. Patryk Słowik: Sąd: Premier rażąco naruszył prawo. gazetaprawna.pl, 16 września 2020. [dostęp 2021-07-16].
  26. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 26 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o Rzeczniku Praw Obywatelskich (Dz.U. z 220 r. poz. 627).
  27. Mającym wówczas brzmienie: „Dotychczasowy Rzecznik pełni swoje obowiązki do czasu objęcia stanowiska przez nowego Rzecznika”.
  28. ODIHR o przedłużeniu kadencji RPO – zgodne z międzynarodowymi standardami. rpo.gov.pl, 15 października 2020. [dostęp 2021-04-16].
  29. Do TK wpłynął wniosek o zbadanie konstytucyjności przedłużenia kadencji RPO. gazetaprawna.pl, 17 września 2020. [dostęp 2021-04-15].
  30. Trybunał usuwa Bodnara. Piotrowicz ujawnił nieopatrznie plany władzy. oko.press. [dostęp 2021-04-16].
  31. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 kwietnia 2021 r. sygn. akt K 20/20 (Dz.U. z 2021 r. poz. 696).
  32. Marek Domagalski: Adam Bodnar: Robiłem swoje, a inni przypisywali mi poglądy i opcje polityczne. rp.pl, 18 kwietnia 2021. [dostęp 2021-05-15].
  33. Joanna Potocka: Adam Bodnar opuści urząd RPO. TK wydał wyrok. rmf24.pl, 15 kwietnia 2021. [dostęp 2021-04-15].
  34. Aleksandra Świder: Jest decyzja Senatu w sprawie kandydatury Bartłomieja Wróblewskiego na urząd RPO. rp.pl, 13 maja 2021. [dostęp 2021-05-15].
  35. Aleksander Klekocki: Lidia Staroń nie zostanie RPO. Senat podjął decyzję. radiozet.pl, 18 czerwca 2021. [dostęp 2021-06-18].
  36. a b Prof. Marcin Wiącek objął urząd RPO – Sejm przyjął ślubowanie następcy Adama Bodnara. rp.pl, 23 lipca 2021. [dostęp 2021-07-23].
  37. Roch Kowalski, Edyta Bieńczak: Marcin Wiącek wybrany, ale problem zostaje. Przez tydzień nie będziemy mieć RPO. rmf24.pl, 9 lipca 2021. [dostęp 2021-07-20].
  38. Szczepcie się. I szanujcie ekspertów Biura RPO. Konferencja prasowa RPO Adama Bodnara w związku z zakończeniem kadencji. brpo.gov.pl, 15 lipca 2021. [dostęp 2021-07-16].
  39. Zastępca RPO Stanisław Trociuk kieruje Biurem Rzecznika Praw Obywatelskich. brpo.gov.pl, 16 lipca 2021. [dostęp 2021-07-20].
  40. Maria Pankowska: Niezłomny RPO. Adam Bodnar odebrał nagrodę za walkę o praworządność i prawa człowieka. oko.press, 7 listopada 2018. [dostęp 2020-09-17].
  41. Adam Bodnar kawalerem Orderu Legii Honorowej. gazetaprawna.pl, 17 września 2020. [dostęp 2020-09-17].
  42. Dr Adam Bodnar laureatem Nagrody Tolerancji 2011. hfhr.pl, 17 maja 2011. [dostęp 2015-06-25].
  43. Nagroda Radia TOK FM dla Adama Bodnara i KOP za akcję „Nasz Rzecznik”!. TOK FM, 5 kwietnia 2016. [dostęp 2020-07-04].
  44. Uzasadnienie Nagrody. rafto.no, 27 września 2018. [dostęp 2018-09-27].
  45. Dr Adam Bodnar i Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich uhonorowani prestiżową Nagrodą Praworządności przez World Justice Project. rpo.gov.pl, 30 kwietnia 2019. [dostęp 2020-06-02].
  46. Adam Bodnar z nagrodą za obronę praworządności. Zadedykował ją Karolowi Modzelewskiemu. oko.press, 30 kwietnia 2019. [dostęp 2020-07-04].
  47. Nagroda Godności Człowieka Fundacji Rolanda Bergera dla RPO Adama Bodnara i jego zespołu. rpo.gov.pl, 5 września 2019. [dostęp 2020-06-02].
  48. Bartosz T. Wieliński: Bodnar nie przyjmie nagrody Bergera. Ojciec fundatora był nazistą. wyborcza.pl, 18 października 2019. [dostęp 2020-06-02].
  49. Kampania Przeciw Homofobii przyznała Korony Równości za wspieranie społeczności LGBT+. noizz.pl, 28 września 2020. [dostęp 2020-10-02].
  50. Mateusz Witczak: Korony Równości. Kilka pokoleń przeciw homofobii. polityka.pl, 28 września 2020. [dostęp 2020-10-02].
  51. Magdalena Chrzczonowicz, Agata Szczęśniak: OKO.press z Koroną Równości! Nagrodzono też Wandę Traczyk-Stawską, Agnieszkę Dziemianowicz-Bąk, Atlas Nienawiści. oko.press, 27 września 2020. [dostęp 2020-10-02].
  52. Adam Bodnar odznaczony nagrodą „Pontifici – Budowniczemu Mostów”. ekai.pl, 25 października 2020. [dostęp 2020-10-25].
  53. Rzecznik praw obywatelskich Adam Bodnar z nagrodą „Defensory 2020”. rpo.gov.pl, 10 września 2020. [dostęp 2020-12-07].
  54. RPO uhonorowany Nagrodą im. Janiny Paradowskiej i Jerzego Zimowskiego. rpo.gov.pl, 24 listopada 2020. [dostęp 2020-12-07].
  55. Adam Bodnar erhält Dialogpreis der Deutsch-Polnische Gesellschaft Bundesverband. uni-koeln.de, 26 października 2021. [dostęp 2021-11-02].
  56. IX Gala Nagrody im. Prof. Zbigniewa Hołdy. stowarzyszenieholda.pl, 26 listopada 2021. [dostęp 2021-11-28].