Teofil Wojciech Ostaszewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Teofil Wojciech Ostaszewski
Ilustracja
Herb
Ostoja
Rodzina Ostaszewscy
Data i miejsce urodzenia 3 maja 1807
Wzdów
Data i miejsce śmierci 9 sierpnia 1889
Wzdów
Ojciec Sebastian Ostaszewski
Matka Wiktoria z Łubkowskich
Żona

Emma z Załuskich

Dzieci

Maria Amelia Ostaszewska
Adam Ostaszewski
Stanisław Ostaszewski
Kazimierz Ostaszewski

Teofil Wojciech Ostaszewski w 1838
Ostaszewski (pierwszy z prawej) wznosi toast w Dąbrówce z okazji wyboru Władysława Mniszek-Tchorznickiego na kapitana Gwardii Narodowej podczas Wiosny Ludów na obszarze Galicji w 1848
Teofil Wojciech Ostaszewski w kontuszu i pamiątkowej czapce Gwardii Narodowej
Teofil Wojciech Ostaszewski
Teofil Wojciech Ostaszewski
Nagrobek Teofila Ostaszewskiego na cmentarzu w Klimkówce
Byk rasy simentalskiej hodowli Teofila Ostaszewskiego ze Wzdowa na światowym konkursie rolniczym w Paryżu w 1856 roku

Teofil Wojciech Ostaszewski herbu Ostoja (ur. 1807 we Wzdowie, zm. 1889 tamże)[1] – ziemianin, pisarz, działacz społeczny i gospodarczy, autor programu zniesienia pańszczyny, właściciel dóbr Wzdów, Grabownica i Klimkówka, członek Galicyjskiego Sejmu Stanowego, uczestnik Wiosny Ludów, marszałek powiatu brzozowskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 3 maja 1807 we Wzdowie na Podkarpaciu w zaborze austriackim jako syn Sebastiana Ostaszewskiego (1755-1826) i Wiktorii z Łubkowskich (1770-1827).

Od najmłlodszych lat trudnił się gospodarką, a po dojściu do pełnoletności przejął po ojcu dobra Wzdów, po stryju Józefie Ostaszewskim Klimkówkę oraz zakupił Grabownicę i Jasionów. Wszędzie dążył do rozwoju rolnictwa i hodowli. Jako członek Galicyjskiego Sejmu Stanowego wypowiadał się za reformami w stosunkach agrarnych i za podniesieniem poziomu oświaty ludowej.

W trakcie powstania listopadowego zaangażował się w akcję wspierania uchodźców z zaboru rosyjskiego[2]. Następnie nawiązał kontakty z emigracją we Francji.

W 1840 wydał w Paryżu anonimowo pamflet "O oswobodzeniu Polski przez zniesienie pańszczyzny."[3] Wezwał w nim do likwidacji przeżytków feudalnych w Galicji i pracy na rzecz oświaty chłopów. Już wcześniej, w 1829 roku, założył w swoim majątku we Wzdowie szkołę ludową[4]. Popularyzowasł oświatę poprzez wyznaczanie nagród w drzewie i zbożu dla chłopów, którzy posyłali dzieci do szkoły. Nauczycieli finansował z własnych funduszy.

W okresie przygotowań do wybuchu powstania w r. 1846 gościł we Wzdowie wielu czołowych przywódców, m.in. Juliana Goslara i Teofila Wiśniowskiego. Jego zaangażowanie w działalność patriotyczną (zbierał m.in. składki na Polską Szkołę Wojskową w Paryżu) nasunęło przywódcom ruchu powstańczego myśl powierzenia mu odpowiedzialnego stanowiska w przyszłym powstaniu. Nie przyjął jednak ich propozycji, gdyż nie widział szans powodzenia dla powstania.

Uwikłany wbrew własnej woli w wypadki 1846 roku, podczas których jego dwór został splądrowany przez bandy chłopskie[5], trafił na dwa lata do więzienia austriackiego pod zarzutem niepowiadomienia władz zaborczych o planowanym powstaniu narodowym i dopuszczenia do ogłoszenia deklaracji powstańczej w swoim majątku[6].

Uwolniony przez Wiosnę Ludów 1848 r. włączył się w organizowanie ruchu polskiego w Galicji[7]. Po powrocie do Wzdowa rozpoczął ponownie działalność polityczną w związku z wydarzeniami Wiosny Ludów. Został komendantem Gwardii Narodowej w Sanoku[8], gdzie powołał też Radę Obwodową. W 1848 otrzymał tytuł honorowego obywatelstwa Sanoka[9].

W 1861 r. uczestniczył wraz z Franciszkiem Smolką i Adamem Sapiehą w deputacji do Wiednia, której celem było zamanifestowanie aspiracji polskich w zaborze austriackim.

Po powstaniu styczniowym ukrywał we Wzdowie uciekinierów z zaboru rosyjskiego, za co ponownie znalazł się w austriackim areszcie[10].

Przede wszystkim poświęcił się jednak gospodarce. Po zniesieniu pańszczyzny w 1848 r. zaangażował się w akcję oświaty rolniczej, m.in. ucząc osobiście chłopów samodzielnego gospodarowania oraz rozpowszechniając czytelnictwo na wsi.

Po uzyskaniu przez Galicję swobód w ramach Monarchii Austro-Węgierskiej poświęcił się także działalności samorządowej. W latach 1879-84 był prezesem (marszałkiem) Rady Powiatowej w Brzozowie.

W 1868 r. wydał zbiór wierszowanych bajek "Moje dobre chęci, czyli powiastki i bajki z miejscowych zdarzeń wzięte od 1829 do 1868 r., spisane dla szkółki wiejskiej przez założyciela tejże we Wzdowie 1829 r."[11] Zachęcony ogromnym powodzeniem tego zbioru opublikował następnie kolejne dwa tomy, zatytułowane "Moje dobre chęci, czyli powiastki i bajki dla ludu wiejskiego w szczególności, w ogóle zaś dla równouprawnionych", Zeszyt II (Kraków 1871) i "Moje dobre chęci, czyli powiastki, bajki, fraszki, gderania i gawędy, głównie dla włościan, z życia wzięte", Zeszyt III (Kraków 1876).

Lwowski tygodnik literacki odnotował w 1876 roku, że autor “w formie przystępnej, rymowanej, opowiada bajki, powiastki i fraszki, w których mieszczą się zdrowe rady, poczciwe przestrogi i najrozmaitsze prawdy tak rodzinne jak społeczne. Forma nie jest wyszukaną, ale mimo to wiersz płynie autorowi potoczyście i rzadko utyka. Pan Ostaszewski przeznaczył swoje ‘dobre chęci’ głównie dla włościan, ale i nie-włościanie mogą broszurę z pożytkiem odczytać".[12]

Czwartym, ostatnim zbiorem było "Sto bajek", wydane w 1888 r. razem z ukraińskimi wierszami Spirydiona Ostaszewskiego (1797-1875), właściciela ziemskiego z Podola rosyjskiego[13]. Zbiór ten uzyskał publiczną pochwałę Rady Szkolnej, która zaleciła go szkołom wiejskim i czytelniom. Zawierał on wierszowane opowiadania, jak np. to:

Świat uznał, że najlepiej się rządzą wybrańce.
Zwierzęta to zwietrzywszy, aż za lasów krańce,
Do wszelkiego gatunku wici rozesłały,
By się licznie zwierzęta w dniu pewnym zebrały.
Leniwe i niedbałe kozły i zające,
Całkiem o dobro wspólne i byt nie dbające,
Nie przybyły na wybór… A lisy sprytniejsze,
Widząc dla swego rodu chwile pomyślniejsze,
Z wilkami się zwąchały – licznie się zebrały,
Wilkom przeprowadzenie, sobie ster przyznały.
Wilki i lisy mądre, władzę uchwyciły,
Razem nad zającami srogo się pastwiły.
Żeru im odmawiały, w końcu je wyjadły,
Niedołężne plemiona na zawsze przepadły.
Wyborcy swą ślepotę niech wcześnie poznają,
Bo wpływ i mienie swoje całkiem postradają.
Teofil Ostaszewski, Sto bajek

W sprawie druku swych utworów, zwłaszcza bajek, których sporo miał jeszcze w rękopisie, utrzymywał kontakty z pisarzami Józefem Ignacym Kraszewskim i Władysławem Bełzą[14].

Był właścicielem kilku majątków ziemskich. Anna z Działyńskich Potocka, współzałożycielka uzdrowiska Rymanów-Zdrój, zanotowała w swoim pamiętniku: "Od strony Brzozowa sąsiadowali z nami państwo Ostaszewscy. Było tam przepiękne gospodarstwo we Wzdowie, śliczne inwentarze nagradzane wieloma medalami na wystawach krajowych i zagranicznych. Mieli kilka prześlicznych majątków; Grabownica i najbliższa nam Klimkówka do nich należała."[15]

W swym gospodarstwie kładł nacisk przede wszystkim na hodowlę koni i bydła szwajcarskiego, które sprowadził pierwszy do Galicji i bardzo umiejętnie hodował przez 60 lat. Jego dokonania w zakresie racjonalizacji gospodarki rolnej przyniosły mu uznanie współczesnych. Raport Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego z 1883 r. podkreślał, że był on "pierwszym w kraju, który zajął się ze znajomością, energią i wytrwałością niezwykłą chowem bydła i podniósł go nie tylko w Galicji, ale i za kordonem"[16], a znawca przedmiotu, prof. Antoni Barański pisał w 1889 r., że dzięki sukcesom na międzynarodowych wystawach Ostaszewski "rozniósł sławę polskiego hodowcy poza granice kraju"[17].

Jego inwentarze (w tym bydło szwajcarskie rasy simentalskiej) odnosiły sukcesy na wielu wystawach rolniczych. Jego eksportowa obora bydła berneńskiego otrzymywała liczne nagrody, m.in. medale na wystawach we Lwowie (1850, 1874), Warszawie (1858, 1859, 1860), Paryżu (1856, 1867) i Wiedniu (1870). Zdjęcia jego inwentarzy zrobione w połowie XIX wieku, w tym fotografie ze światowego konkursu rolniczego w Paryżu w 1856 roku (zob. obok) należą do najstarszych zachowanych fotografii zwierząt hodowlanych w Polsce. Na Wystawie Powszechnej w Wiedniu 1873 za swoje osiągnięcia w hodowli zwierząt został uhonorowany medalem i dyplomem uznania[18].

Jego zainteresowania hodowlane znajdowały też ujście w publicystyce. Artykuły o rolnictwie zamieszczał w poczytnym wśród ziemian tygodniku "Rolnik". Współpracował z organizacjami gospodarczymi: Towarzystwem Rolniczym Krakowskim i Galicyjskim Towarzystwem Gospodarskim we Lwowie (był współzałożycielem w 1845 roku i honorowym członkiem tego ostatniego). Brał czynny udział w dyskusjach i debatach krajowych nad podniesieniem poziomu rolnictwa i hodowli w Galicji.

Debaty na temat rolnictwa przybierały w Galicji niekiedy nieoczekiwany obrót i pozwalały Ostaszewskiemu wykazać się wrodzonym dowcipem, nawet w tak technicznych sprawach, jak hodowla bydła. Na przykład w lutym 1871 roku podczas posiedzenia Towarzystwa gospodarczo-rolniczego krakowskiego i dyskusji nad sprowadzaniem do Galicji rasowego bydła holenderskiego, jeden z członków Towarzystwa, Erazm Niedzielski złożył postulat, aby - jak czytamy w sprawozdaniu z tej debaty - “udać się do Ministerstwa z prośbą, ażeby przez ambasadę w Hadze buhaje dla nas sprowadzało”. Jak czytamy dalej w tym samym sprawozdaniu z debaty, "pan Ostaszewski nie podziela pomysłu poprzedniego mówcy, i dziękuje za buhaje w dyplomatycznej drodze nabyte, gdyż nie wierzy w kwalifikacje ambasad do podobnych czynności.”[19].

Z małżeństwa z Emmą z hr. Załuskich pozostawił czworo dzieci: córkę Marię, zamężną za Augustem hr. Dzieduszyckim i trzech synów: Adama (pioniera polskiej awiacji, który odziedziczył po nim dobra Wzdów[20]), Stanisława – znanego przedsiębiorcę i nafciarza oraz Kazimierza Ostaszewskiego – wybitnego hodowcę koni wyścigowych.

Zmarł dnia 17 sierpnia 1889 we Wzdowie. Pochowany został na cmentarzu w Klimkówce.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Nekrologia. Teofil Ostaszewski Czas 1889 nr 183 z 11 sierpnia s. 3. Zob. też Wincenty Korczak, Teofil Ostoia Ostaszewski (wspomnienie pośmiertne), "Świat. Dwutygodnik ilustrowany" 1889, s. 430
  2. Ezechiel Berzeviczy, "Wieczory starego żołnierza", Lwów 1879, s. 134
  3. Drugie, zmienione wydanie ukazało się w 1843 r. Rękopis "Oswobodzenia Polski" jest obecnie przechowywany w Dziale Zbiorów Specjalnych Biblioteki Narodowej w Warszawie (rkps 10071), natomiast unikatowy egzemplarz drugiego wydania znajduje się w zbiorach Biblioteki Polskiej w Paryżu
  4. Współczesny mu historyk Maurycy Dzieduszycki zanotował w swych wspomnieniach pod datą 1838 r., że oglądał we Wzdowie "wiejską, pięknie urządzoną szkółkę". (Materiały dot. Maurycego Dzieduszyckiego, Biblioteka Ossolineum we Wrocławiu, rkps 6726, s.48-51)
  5. Według świadka zdarzeń we Wzdowie, Feliksa Urbańskiego z Komborni, "wzięto się do niszczenia wszystkiego. Sam widziałem jeszcze, jak siekierą fortepian rąbano" (Feliks Urbański, "Pamiętnik", Biblioteka Jagiellońska, rkps 6792, s.54-57)
  6. Śledczy zapisali w jego aktach z dochodzenia, iż "zarzut, że Pan doniesienia nie robił, zostaje nienaruszony". Ostatecznie postawili mu zarzut, że w swoim majątku dopuścił do ogłoszenia proklamacji powstańczej i wezwania chłopów do walki. "Rozwiązanie zgromadzenia we Wzdowie – głosi tekst protokołu ze śledztwa – dopiero wtenczas nastąpiło, gdy się okazało, że wybuch rewolucji całkiem się nie udał i że takim sposobem to rozwiązanie nie nastąpiło z dobrej woli, tylko wskutek konieczności [...]. Z tych wszystkich zarzutów pokazuje się, że Pan na długo przed wybuchem rewolucji o takowej miałeś wiadomość i że oprócz tego przyczyniłeś się także do wybuchu rewolucji i że jesteś winny zbrodni zdrady głównej" (Centralne Państwowe Archiwum Historyczne we Lwowie, zesp.152, inw.2, vol. 5018). Do oryginalnych akt we Lwowie nie dotarł badacz wypadków 1846 roku w Galicji, Stefan Kieniewicz, ani autor biogramu Ostaszewskiego w Polskim Słowniku Biograficznym, Bolesław Łopuszański. Historycy ci korzystali natomiast ze spisanych wiele lat później przez Eugeniusza Barwińskiego i znajdujących się w Krakowie fragmentarycznych z owych akt wypisów i notatek.
  7. Nie czekając na okólnik zaborcy Teofil Ostaszewski zniósł pańszczyznę w swoim majątku (Kazimierz Ostaszewski-Barański, "Rok złudzeń", Złoczów b.d., s.174-175).
  8. Wcześniej wstąpił w szeregi Gwardii Narodowej we Lwowie. W dniu 11 maja 1848 r. pisał do generała Józefa Załuskiego, ówczesnego komendanta Gwardii Narodowej we Lwowie: "proszę o przeniesienie w Sanockie, gdyż zdaje mi się, iż więcej mogę być użyteczny krajowi w moim obwodzie, niżeli we Lwowie." (Archiwum Państwowe w Krakowie, zbiory siedliszowieckie Załuskich, teka 47, k.461-464)
  9. Franciszek Oberc. Samorząd miejski Sanoka a wybitni sanoczanie. „Zeszyty Archiwum Ziemi Sanockiej”. Nr 11: Samorząd Gminy Miasta Sanoka 1990–2010, s. 523, 2014. Fundacja „Archiwum Ziemi Sanockiej”. ISSN 1731-870X. 
  10. Wspomniany wyżej gen. Józef Załuski pisał w liście do Michała Załuskiego (szwagra Teofila Ostaszewskiego) w dniu 8 marca 1864 r.: "Jesteśmy z żoną ogromnie przejęci z powodu zaaresztowania Teofila, który zabrany został do Jasła" (list Józefa Załuskiego do Michała Załuskiego, Biblioteka PAN w Krakowie, rkps 7152, k. 170)
  11. Książka wydana została w nakładzie 2000 egzemplarzy staraniem Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie. Patronujący tej publikacji kustosz Biblioteki Ossolińskich, Franciszek Ksawery Godebski, wyraził w liście do autora nadzieję, że "będzie to nie tylko pożyteczne, ale i dość intratne przedsięwzięcie i na pewno na pierwszym wydaniu się nie skończy." (List Ksawerego Godebskiego do Teofila Ostaszewskiego, Biblioteka Ossolineum we Wrocławiu, rkps akc. 170/77/1, s.121-148). Zbiór bajek spotkał się z uznaniem galicyjskiej Rady Szkolnej Krajowej
  12. Tydzień literacki, artystyczny, naukowy i społeczny, 1876, R.3, t.4 (17 września), s.44
  13. "Sto bajek jako dalszy ciąg >>Moich dobrych chęci<< napisał dla ludu wiejskiego Teofil Ostaszewski", Lwów 1888
  14. W liście do Władysława Bełzy tak charakteryzował przesłanie swoich opowiadań: "Nie są to poezje, lecz ostrzeżenia i zasady wzięte z okolicznych zdarzeń, na które zważając, można jako tako żyć i zasługiwać na miano prawego obywatela" (Teofil Ostaszewski do Władysława Bełzy, 1879 r., Biblioteka Ossolineum we Wrocławiu, rkps 12422, t.3, k.457-460)
  15. Anna z Działyńskich Potocka, "Mój pamiętnik", Warszawa 1973, s.336
  16. "Rolnik", nr 6 z dn. 16.02.1884, s.49-52
  17. "Naliczyłem u niego – napisał prof. Antoni Barański – 26 medali za chów bydła a trzy za chów koni." (Antoni Barański, "Teofil Ostaszewski", w: "Rolnik", nr 7 z dn. 17.08.1889, s.49-50). Wśród uzyskanych nagród były m.in. medale z Wystawy światowej w Paryżu w 1855 r., która przyciągnęła miliony zwiedzających z całej Europy i w której wziął on udział jako jeden z nielicznych wystawców z Polski (Witold Pruski, "Hodowla zwierząt gospodarskich w Galicji", t.1. Wrocław 1975, s.341)
  18. Agaton Giller: Polska na Wystawie Powszechnej w Wiedniu 1873 r. Listy Agatona Gillera. T. 1-2.. Lwów: 1873, s. 139.
  19. Sprawozdanie z Posiedzeń Ogólnego Zgromadzenia Członków c.k. Towarzystwa gospodarczo-rolniczego krakowskiego odbytych w dniach 27, 28 lutego i 1 marca 1871 r.” Kraków 1871, s. 45-46
  20. Tadeusz Pilat: Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi z Wielkiem Ks. Krakowskiem. Lwów: 1890, s. 281.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bolesław Łopuszański: Ostaszewski Teofil Wojciech. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XXIV. Warszawa-Kraków: PAN, 1979.
  • prof. dr. hab. Tadeusz Chrzanowski (red): Dziedzictwo. Ziemianie polscy i ich udział w życiu narodu. Kraków: Znak, 1995, s. 49. ISBN 83-7006-402-7.
  • Andrzej Meissner, Kazimierz Szmyd (red): Słownik biograficzny twórców oświaty i kultury XIX i XX wieku Polski południowo-wschodniej. Rzeszów: 2011, s. 302. ISBN 978-83-7338-603-7.
  • Papiery osobiste Teofila Ostaszewskiego w: Inwentarz rękopisów Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. T. 17. Wrocław: 2000, s. 103-106. ISBN 83-7095-044-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]