Trzecia część nocy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Trzecia część nocy
Gatunek

wojenny
dramat
psychologiczny

Data premiery

4 stycznia 1972

Kraj produkcji

Polska

Język

polski

Czas trwania

101 min

Reżyseria

Andrzej Żuławski

Scenariusz

Mirosław Żuławski
Andrzej Żuławski

Główne role

Małgorzata Braunek
Leszek Teleszyński

Muzyka

Andrzej Korzyński

Zdjęcia

Witold Sobociński

Scenografia

Teresa Barska
Jerzy Śnieżawski

Kostiumy

Lidia Rzeszewska

Montaż

Halina Prugar

Produkcja

Zespół Filmowy Wektor

Dystrybucja

Best Film

Trzecia część nocy – polski film wojenny z 1971 w reżyserii Andrzeja Żuławskiego, na podstawie scenariusza napisanego wspólnie z ojcem Mirosławem Żuławskim. Trzecia część nocy była pełnometrażowym debiutem fabularnym Andrzeja Żuławskiego, opartym na autentycznych doświadczeniach obu scenarzystów z czasów II wojny światowej. Choć film początkowo był niedoceniany w Polsce, z czasem dopatrywano się w nim akuratnego przedstawienia grozy okupacji hitlerowskiej.

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Akcja filmu rozgrywa się w czasie okupacji hitlerowskiej. Ukazuje on wydarzenia wojenne w konwencji apokaliptycznej i onirycznej. Głównym bohaterem jest Michał, któremu Niemcy zabijają (we dworku na skraju lasu) matkę, żonę Helenę i syna. Michał ucieka do miasta. Przypadkiem spotyka tam w starym domu rodzącą właśnie kobietę, Martę, łudząco podobną do jego zmarłej żony. Michał postanawia zaopiekować się kobietą i jej dzieckiem. By ich utrzymać, zostaje karmicielem wszy w instytucie produkującym szczepionki przeciw tyfusowi. Ma zamiar również odbić z rąk hitlerowców Jana – męża Marty, który został zatrzymany przez Niemców omyłkowo zamiast Michała[1].

Trzecia część nocy ma klamrową konstrukcję: otwiera i zamyka ją lektura Biblii w przekładzie Wujka (Ap 8,12) – żona Michała (Małgorzata Braunek) czyta Apokalipsę. Tytuł filmu nawiązuje do fragmentu Apokalipsy św. Jana[2]:

Potem zatrąbił czwarty Anioł,
a uderzona jest trzecia część słońca
i trzecia część księżyca, i trzecia część gwiazd,
tak iż się trzecia część ich zaćmiła,
i trzecia część dnia nie świeci, także i nocy[2].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Leszek Teleszyński, odtwórca roli Michała (2007)

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Żuławski, reżyser filmu

Kierownikiem literackim Trzeciej części nocy był Ernest Bryll. Scenariusz powstał na podstawie przeżyć wojennych Mirosława Żuławskiego. Jego syn Andrzej Żuławski odwoływał się do wspólnych doświadczeń – ojca i syna – ze Lwowa czasu wojny. Mirosław Żuławski przebywał tam z żoną i synkiem, utrzymując rodzinę jako karmiciel wszy w Instytucie Weigla[3]. Reżyser filmu przekonywał, że mimo autorskiej wizji II wojny światowej podstawowe realia filmu były autentyczne: „to, że mój ojciec karmił wszy, to, że dowódca oddziału partyzanckiego był ślepy i to, że ja się urodziłem w podobnych okolicznościach, jak dziecko bohatera filmu […]. Wszystko, na czym jest film oparty, jest prawdziwe”[4].

Zdjęcia do filmu powstawały między innymi w budynku dworskim we wsi Lipków[5].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Trzecia część nocy była początkowo filmem niezrozumianym przez krytyków. Aleksander Ledóchowski pisał w otwartym liście do Andrzeja Żuławskiego, że „film jest pełen zaprzeczeń i ma w sobie coś z labiryntu: korytarze, które prowadzą donikąd, lustra odbijające przeszłe obrazy i ślepe lub iluzoryczne okna”[6]. Z czasem jednak upatrywano w debiucie Żuławskiego „artystycznego manifestu autora”[7], wzorowanego pod względem ekspresyjnego stylu na teatrze okrucieństwa Antoine’a Artauda[8]. Monika Maszewska-Łupiniak pisała, że autobiograficzna opowieść Andrzeja i Mirosława Żuławskich akuratnie oddaje „chaos i absurdalność wojennych obrazów”, które zostały przefiltrowane przez perspektywę „małoletniego świadka autentycznych wydarzeń wojennych”[9]. Robert Birkholc stwierdzał, że „Żuławskiemu udało się znakomicie połączyć realistyczny obraz wojny z mistycznymi odniesieniami do Biblii, narracyjne eksperymenty ze zmysłowym konkretem”[10]. Zdaniem Miłosza Stelmacha głównym tematem filmu „jest w istocie subiektywna perspektywa jednostki zagubionej w świecie pozbawionym jasnych wartości i skazanej przez to na katastrofę”[11].

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Rok Festiwal Nagroda Odbiorca[12]
1971 Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna w Łodzi Nagroda im. Andrzeja Munka Andrzej Żuławski
1972 Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Adelaide Dyplom uznania
1973 Koszaliński Festiwal Debiutów Filmowych „Młodzi i Film” Jantar

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Nowakowski 2007 ↓, s. 205–206.
  2. a b Kasprzak 2020 ↓, s. 73.
  3. Kasprzak 2020 ↓, s. 77.
  4. Maszewska-Łupiniak 2011 ↓, s. 167.
  5. Lipków – wielkie filmy w niewielkiej wiosce. polskanafilmowo.pl, 4 kwietnia 2012. [dostęp 2014-05-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (29 maja 2014)].
  6. Kasprzak 2020 ↓, s. 74.
  7. Nowakowski 2007 ↓, s. 205.
  8. Nowakowski 2007 ↓, s. 211.
  9. Maszewska-Łupiniak 2011 ↓, s. 166.
  10. Robert Birkholc, „Trzecia część nocy”, reż. Andrzej Żuławski, Culture.pl [dostęp 2021-12-05] (pol.).
  11. Miłosz Stelmach, W obliczu końca. Apokaliptyczna wrażliwość Andrzeja Żuławskiego, „Pleograf. Kwartalnik Akademii Polskiego Filmu”, 3, 2018 [dostęp 2021-12-05].
  12. Trzecia część nocy w bazie filmpolski.pl

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]