Andrzej Żuławski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Andrzej Żuławski
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 22 listopada 1940
Lwów
Data i miejsce śmierci 17 lutego 2016
Warszawa
Zawód reżyser, scenarzysta, aktor
Lata aktywności 1967–2015
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Komandor Orderu Sztuki i Literatury (Francja)

Andrzej Żuławski (ur. 22 listopada 1940 we Lwowie, zm. 17 lutego 2016 w Warszawie[1][2]) – polski reżyser, scenarzysta i aktor filmowy, pisarz, komandor Orderu Sztuki i Literatury.

Karierę filmową zaczynał jako asystent Andrzeja Wajdy. Zadebiutował w 1971 filmem Trzecia część nocy, jednak po realizacji zakazanego przez polską cenzurę filmu Diabeł (1972) oraz w momencie zatrzymania przez polskie władze produkcji Na srebrnym globie (1976/1988) na stałe przeniósł się do Francji. Uznanie tamtejszych krytyków zdobył między innymi filmami Najważniejsze to kochać (1975), Opętanie (1981), Borys Godunow (1989).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i wykształcenie[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Żuławski urodził się w 1940, jako syn pisarza i dyplomaty Mirosława Żuławskiego. W momencie ataku Niemiec na Związek Radziecki w czerwcu 1941, podczas bombardowania Lwowa, odniósł poważne obrażenia ciała i stracił wzrok na jedno oko. Gdy Andrzej Żuławski miał 4,5 roku, zaklejono mu widzące oko na potrzeby rehabilitacji niewidzącego. W 1945, kiedy Mirosław Żuławski został radcą kulturalnym w ambasadzie Rzeczypospolitej Polskiej w Paryżu, Andrzej uczył się dwa lata we Francji, spotykając się z prześladowaniami ze strony rówieśników. W 1947 rodzina Żuławskich przeniosła się do Pragi, gdzie trzy lata później Andrzej obejrzał swój pierwszy film. W 1956 rodzina Żuławskich ponownie wyjechała do Paryża, gdzie Mirosław reprezentował Polskę w UNESCO. Tam też Andrzej uczęszczał do dwujęzycznego liceum francusko-polskiego, gdzie w 1957 zdał egzamin dojrzałości[3].

W wieku 17 lat Andrzej Żuławski został przyjęty do paryskiej uczelni filmowej IDHEC, którą ukończył w 1959. Następnie studiował filozofię na Sorbonie, gdzie jednak odrzuciła go nachalnie tam promowana filozofia egzystencjalna – kąśliwie przezeń komentowana jako „Sartre’owskie plagiaty z Heideggera”. Nie zadowalało go również przeniesienie się na Uniwersytet Warszawski, gdzie z kolei była wykładana filozofia marksistowska[4]. Dzięki rekomendacji ze strony Romana Polańskiego otrzymał asystenturę u Andrzeja Wajdy przy kręceniu filmu Samson (1961). Żuławski pomagał również Wajdzie przy realizacji Miłości dwudziestolatków (1962) oraz Popiołów (1965). Współpraca z reżyserem Popiołu i diamentu układała się Żuławskiemu dobrze, a ten ostatni doradził Wajdzie przeczytanie Ziemi obiecanej Władysława Reymonta, która posłużyła później jako materiał do adaptacji filmowej[5]. Konflikt pomiędzy Żuławskim a Wajdą pojawił się w momencie, gdy późniejszy autor Diabła napisał swemu mentorowi scenariusz do adaptacji Jądra ciemności Josepha Conrada; mimo wyjazdu obu realizatorów do Stanów Zjednoczonych, gdzie wstępnie ułożyli warunki współpracy z jednym z zainteresowanych projektem amerykańskich producentów, Wajda zrezygnował z przedsięwzięcia i wkrótce potem wrócił do Polski[5]. Żuławski potraktował takie rozwiązanie umowy jako niestosowne[5].

Kariera filmowa[edytuj | edytuj kod]

Do otwartego konfliktu pomiędzy Żuławskim a Wajdą doszło w momencie debiutu tego pierwszego, zatytułowanego Trzecia część nocy (1971). Scenariusz do filmu był oparty na losach ojca Żuławskiego, uległ jednak dramatyzacji: główny bohater filmu (Leszek Teleszyński), straciwszy całą rodzinę podczas okupacji hitlerowskiej, zarabia na życie jako karmiciel wszy w instytucie produkującym szczepionki przeciwko tyfusowi. Wajda miał spore uwagi do filmu, w którym Żuławski posłużył się rwaną narracją oraz nerwowymi ruchami kamery, wobec czego debiutant odpowiedział weteranowi kina: „Wiesz, wybacz, ale to jest mój film i pocałuj się”[5].

Konflikt pogłębił się, gdy Żuławski w ramach kierowanego przez Wajdę Zespołu Filmowego „X” nakręcił swój drugi film pełnometrażowy, Diabła (1972). Główny bohater filmu, młody szlachcic (Teleszyński) idący za podszeptem diabła (Wojciech Pszoniak), morduje swych bliskich, ale też uczestników patriotycznej konspiracji. Jak opisywał Diabły Sebastian Jagielski: „Wszystkiego jest tu, jak się zdaje, za dużo, za bardzo, za mocno: szaleńczy rytm kamery i niepokojąca muzyka Andrzeja Korzyńskiego, gwałt i histeria, orgie i makabra, kazirodztwo i śmierć”[6]. Diabeł na tyle oburzył komisję kolaudacyjną, że film otrzymał zakaz rozpowszechniania trwający do połowy lat 80. XX wieku. Zdaniem Żuławskiego powodem zatrzymania filmu miała być zawarta w nim alegoria marca 1968; tytułowym diabłem miał być Mieczysław Moczar[7]. Reżyser Diabła nie wybaczył wówczas Wajdzie, że ten za słabo bronił filmu przed komisją kolaudacyjną[5].

W 1975 Żuławski, wyjechawszy do Francji, nakręcił tam swój pierwszy zagraniczny film fabularny, Najważniejsze to kochać, adaptację powieści Christophera Franka Noc amerykańska. Świat nakręconego przez Żuławskiego filmu, w którym próbują się odnaleźć główni bohaterowie (Romy Schneider, Fabio Testi), to współczesne seksualne piekło, w którym – jak pisze Piotr Kletowski – „odurzoną narkotykami dziewczynkę gwałci odrażająca lesbijka wyposażona w ogromnego, sztucznego penisa, a wrażliwa aktorka zmuszona zostaje do występów w krwawych filmach pornograficznych”[8]. Najważniejsze to kochać odniosło zauważalny sukces komercyjny, było też powszechnie chwalone przez krytyków i dorobiło się miana filmu kultowego[9].

Opromieniony międzynarodowym sukcesem Najważniejsze to kochać, Żuławski podjął się adaptacji Trylogii księżycowej swego dziadka Jerzego Żuławskiego, którą opisywał jako „pesymistyczny, ponury obraz rzeczywistości i ludzkości jako takiej oraz takiej ludzkości samotniczej”[10]. Film Na srebrnym globie miał wpisywać się w prąd fantastycznonaukowych filmów poświęconych cywilizacyjnemu wyścigowi kosmicznemu, z 2001: Odyseją kosmiczną (1968) Stanleya Kubricka[11]. Superprodukcja Żuławskiego spotkała się jednak na etapie realizacji z dezaprobatą wiceministra kultury Janusza Wilhelmiego, który kazał przerwać zdjęcia i zniszczyć wszelkie dekoracje[12]. Ekipa filmowa nie posłuchała zarządzenia, jednak produkcja została definitywnie wstrzymana[12]. Na srebrnym globie w okaleczonej formie ukazało się dopiero w 1988, kiedy Żuławski dokręcił szereg jazd kamery po najbardziej charakterystycznych miejscach i pejzażach Polski, dodając do nich nagranie z niezrealizowanymi partiami scenariusza[11].

Po konflikcie z polskimi władzami w sprawie Na srebrnym globie Żuławski wyemigrował do Francji, gdzie nakręcił w 1981 film Opętanie. Bohater filmu, agent służb specjalnych operujący w Berlinie, odkrywa, że jego żona (Isabelle Adjani) zdradza męża z monstrum pożerającym zabijanych przez nią mężczyzn[13]. Opętanie było bardzo dobrze oceniane przez krytyków, a kreująca główną rolę żeńską Adjani została uhonorowana nagrodą na Festiwalu Filmowym w Cannes[14]. Żuławski liczył także na Złotą Palmę, lecz statuetka została przyznana Wajdzie za film Człowiek z żelaza (1981), toteż reżyser Opętania – żywiąc wciąż urazę do Wajdy – nie zjawił się na ceremonii przyznania nagród[5]. Kolejne dwa dzieła Żuławskiego, Kobieta publiczna (1984) i Narwana miłość (1985), stanowiły odpowiednio luźne adaptacje Biesów i Idioty Fiodora Dostojewskiego. Zdjęcia do Kobiety publicznej wykonał ceniony operator Sacha Vierny[15], podczas gdy w Narwanej miłości wystąpiła Sophie Marceau, późniejsza żona reżysera[16].

Andrzej Żuławski wraz z żoną Sophie Marceau w 1988

Zrealizowane w 1989 Moje noce są piękniejsze niż wasze dni, których bohater wynajdujący nowy język programowania zostaje zarażony śmiertelnym wirusem, to adaptacja powieści Raphaëlle Billetdoux. Recenzje filmu były chłodne, przykładowo Patrick Brion z „Revue des Deux Mondes” oceniał ów film jako „irytujący [...] topornością postaci, zauważalną banalnością dialogów”[17]. Z lepszym odbiorem spotkała się brawurowa adaptacja opery Borys Godunow Modesta Musorgskiego, poświęconej czasom wielkiej smuty w Rosji na początku XVII wieku. Michał Oleszczyk uznał filmowego Borysa Godunowa za „jedną z najbardziej oryginalnych adaptacji operowych w historii”[18]. W 1991 w ramach koprodukcji francusko-niemieckiej Żuławski nakręcił Błękitną nutę, autorską wizję 36 ostatnich godzin z życia Fryderyka Chopina, z udziałem Janusza Olejniczaka w roli polskiego kompozytora oraz Marie-France Pisier jako George Sand[19].

Po transformacji ustrojowej w Polsce Żuławski w 1996 roku nakręcił Szamankę, film oparty na scenariuszu feministki Manueli Gretkowskiej. Bohaterka filmu, Włoszka (Iwona Petry), stopniowo usidla nauczyciela uniwersyteckiego (Bogusław Linda), wdając się z nim w niebezpieczną dla niego grę erotyczną skutkującą finałem, w którym kobieta pożera surowy mózg swojego kochanka[20]. Szamanka wywołała w Polsce skandal; film porównywano na niekorzyść z Ostatnim tangiem w Paryżu Bernarda Bertolucciego[21], a odgrywająca w nim główną rolę Petry nie otrzymała już angażu do żadnego filmu i musiała wyjechać do Wielkiej Brytanii, by uniknąć nagonki mediów[22]. W ogólnym rozrachunku Szamanka – jak twierdził Jakub Majmurek – okazała się „filmem niezrozumiałym, całkowicie odrzuconym przez publiczność i krytykę, brutalnie wyśmianym”[23].

W 2000 Żuławski nakręcił Wierność, swobodną ekranizację powieści Księżna de Cleves Madame de La Fayette. Piętnaście lat później zamknął swoją karierę równie swobodną adaptacją Kosmosu Witolda Gombrowicza, w której „młodzieńcza histeryczna powaga zderza się z (maskującym rozpacz?) kabotyństwem starca”, a rzeczywistość filmowa zlewa się z różnymi cytatami kulturowymi: „począwszy od odniesień do Henriego Bergsona, Roberta Bressona, Piera Paola Pasoliniego, Maksa Ophülsa czy Ingmara Bergmana; przez francuskie komiksy czy stare francuskie piosenki, z których cytatami przerzucają się bohaterowie” (Małgorzata Sadowska)[24].

Kariera literacka[edytuj | edytuj kod]

Okres od listopada 2007 do listopada 2008 Andrzej Żuławski opisał w dzienniku pt. Nocnik. Książka została wycofana ze sprzedaży po decyzji sądu, na wniosek Weroniki Rosati, poczuwającej się do pierwowzoru głównej bohaterki[25]. 19 lutego 2014 roku ten sam Sąd Okręgowy w Warszawie wydał wyrok w tej sprawie, nakazując Andrzejowi Żuławskiemu i wydawcy książki solidarną zapłatę Weronice Rosati kwoty 100 000 złotych z tytułu naruszenia dóbr osobistych, jednakże nie wycofał książki definitywnie ze sprzedaży, ani nie nakazał usunięcia spornych fragmentów, co również zostało wskazane w żądaniach powódki[26]. Od tego wyroku obie strony sporu złożyły apelacje i 22 maja 2015 sąd apelacyjny w Warszawie wydał wyrok prawomocny podtrzymujący wyrok I instancji z 2014 roku[27].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Grób tuż po pogrzebie na cmentarzu w Górze Kalwarii.

Andrzej Żuławski zmarł w wieku 75 lat w Warszawie po długiej chorobie nowotworowej[28]. 22 lutego 2016 został pochowany w grobie rodzinnym na cmentarzu katolickim w Górze Kalwarii przy ul. Kalwaryjskiej[29]. W ostatniej drodze oprócz rodziny towarzyszyli mu m.in. Daniel Olbrychski, Stefan Friedmann, Andrzej Seweryn, Janusz Olejniczak i Sophie Marceau[30].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Brat Łukasza i Mateusza[31]. Ojciec trzech synów: Xawerego Żuławskiego (ur. 1971) z małżeństwa z Małgorzatą Braunek, Ignacego (ur. 1978) ze związku z polską malarką Hanną Wolską[32] i Vincenta (ur. 1995) ze związku z Sophie Marceau[33].

Był też stryjecznym wnukiem pisarza Jerzego Żuławskiego, autora trylogii księżycowej, którą Żuławski zekranizował w filmie Na srebrnym globie.

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

Filmy kinowe
Filmy telewizyjne

Twórczość prozatorska[edytuj | edytuj kod]

  • 1991: Lity bór
  • 1992: Był sad[a]
  • 1993: W oczach tygrysa
  • 1993: Ogród miłosny
  • 1993: Jonasz
  • 1994: Moliwda[b]
  • 1994: Piekielnicy
  • 1994: Juki podróżne
  • 1996: Listy do domu
  • 1997: Kikimora
  • 1997: Małpa o krwawiącym sercu
  • 1997: W niebie miecz mój jest pijany
  • 1999: Perseidy
  • 2000: Zaułek pokory
  • 2001: Niewierność
  • 2002: We dwoje
  • 2002: Jako nic
  • 2003: O niej
  • 2003: Pan Śmiertelny
  • 2004: Bilet miesięczny
  • 2005: Zapach księżyca
  • 2005: Cnota
  • 2006: Bóg
  • 2007: Te panie
  • 2010: Nocnik
  • 2017: Un testament écrit en français (Testament napisany po francusku)

Nagrody filmowe[edytuj | edytuj kod]

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Żuławski i Aleksander Kwaśniewski wręczający Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

W 1996 został odznaczony francuską komandorią Orderu Sztuki i Literatury[35]. W 2001 otrzymał Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, a w 2002 francuski krzyż kawalerski Orderu Legii Honorowej.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wydane w języku francuskim pt. Il était un verger.
  2. Esej historyczny dotyczący XVIII wieku; bohaterami są Jakub Frank i Antoni Kossakowski, zwany Moliwdą.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Andrzej Żuławski nie żyje. Reżyser miał 75 lat. Gazeta.pl. [dostęp 2016-02-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-26)].
  2. Nie żyje reżyser, scenarzysta i pisarz Andrzej Żuławski. Polskie Radio S.A.. [dostęp 2016-02-17].
  3. Stachówna 2016 ↓, s. 19–20.
  4. Stachówna 2016 ↓, s. 20.
  5. a b c d e f Andrzej Wajda i Andrzej Żuławski: Kilka niepotrzebnych słów, Interia Film, 14 listopada 2019 [dostęp 2020-05-27].
  6. Jagielski 2015 ↓, s. 1195.
  7. Jagielski 2015 ↓, s. 1194.
  8. Kletowski 2004 ↓, s. 95.
  9. François-Guillaume Lorrain, Quand Romy Schneider en prenait plein la gueule, Le Point, 8 sierpnia 2012 [dostęp 2020-05-28] (fr.).
  10. Pisarzewski 2012 ↓, s. 213.
  11. a b Pisarzewski 2012 ↓, s. 214.
  12. a b Lubelski 2015 ↓, s. 482.
  13. Kletowski 2004 ↓, s. 97.
  14. Possession (1981) awards, Allmovie [dostęp 2020-05-28] (ang.).
  15. Jeremiah Kipp, DVD Review: La Femme Publique, „Slant”, 30 stycznia 2009 [dostęp 2020-05-28] (ang.).
  16. Marianne Lesdos, Andrzej Zulawski, le premier amour de Sophie Marceau, Gala, 23 lutego 2016 [dostęp 2020-05-28] (fr.).
  17. Patrick Brion, Roselyne, Blanche, Cora..., „Revue des Deux Mondes”, czerwiec 1989, s. 232, ISSN 0750-9278 [dostęp 2020-05-29].
  18. Michał Oleszczyk, Andrzej Żuławski: 1940-2016, Roger Ebert, 17 lutego 2016 [dostęp 2020-05-29] (ang.).
  19. Błękitna nuta Andrzeja Żuławskiego w Lincoln Center - News O.pl, O.pl Polski Portal Kultury, 30 kwietnia 2010 [dostęp 2020-05-29] (pol.).
  20. Damian Urbaniak, Trans i ekstaza. „Szamanka” Andrzeja Żuławskiego po latach [RECENZJA], Onet Kultura, 29 grudnia 2015 [dostęp 2020-05-29] (pol.).
  21. Barbar Hollender, Andrzej Żuławski, filmowy wariat, Rzeczpospolita, 2 lipca 2016 [dostęp 2020-05-29] (pol.).
  22. Lidia Pustelnik, Grzechy sławnych reżyserów. Maria Schneider to nie pierwsza aktorka, która na planie płakała prawdziwymi łzami, naTemat.pl, 5 grudnia 2016 [dostęp 2020-05-29] (pol.).
  23. Jakub Majmurek, Andrzej Żuławski – po dzikiej stronie wyobraźni, Krytyka Polityczna, 18 lutego 2016 [dostęp 2020-05-29] (pol.).
  24. Małgorzata Sadowska, Kosmos, „Kino”, 7, 2016, s. 78.
  25. Janusz Wróblewski: Nocnik w salonie. Polityka Sp. z o.o. S.K.A., 2010-03-09. [dostęp 2016-02-18].
  26. Weronika Rosati wygrała proces o książkę. Dostanie 100 tys. złotych, RMF24, 19 lutego 2014 [dostęp 2020-06-01].
  27. Rosati wygrywa proces z Żuławskim. „Nie ma niczym nieograniczonej wolności słowa”. TVN S.A., 2015-05-23. [dostęp 2016-02-18].
  28. Nie żyje Andrzej Żuławski. Reżyser i scenarzysta chorował na raka. [dostęp 2016-02-21].
  29. Pogrzeb Andrzeja Żuławskiego 22 lutego. Reżyser spocznie w Górze Kalwarii. [dostęp 2016-02-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (20 lutego 2016)].
  30. Ostatnie pożegnanie Andrzeja Żuławskiego. [dostęp 2016-02-22].
  31. Szarłat o Żuławskim: Kiedy zastanawiam się nad jego charakterem, przychodzi mi na myśl Picasso, Gazeta.pl [dostęp 2019-09-15] (pol.).
  32. Paweł Płaczek, Andrzej Żuławski - Z ręką w „Nocniku”, Polki.pl, 30 marca 2010 [dostęp 2020-06-01].
  33. Andrzej Żuławski, Wirtualna Polska [dostęp 2020-06-01].
  34. a b Żuławski nagrodzony w Locarno za „Kosmos”. Staroń wygrywa „Tydzień Krytyki”. www.tvn24.pl. [dostęp 2015-08-16].
  35. Archives des nominations et promotions dans l’ordre des Arts et des Lettres 1962-2000, www.siv.archives-nationales.culture.gouv.fr, s. 89.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sebastian Jagielski, Polska: nie tylko Kino Moralnego Niepokoju, [w:] Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, Rafał Syska (red.), Kino epoki nowofalowej, Kraków: Universitas, 2015, s. 1165–1222.
  • Piotr Kletowski, „Najważniejsze to kochać”. O filmowej twórczości Andrzeja Żuławskiego, „Kwartalnik Filmowy”, 46, 2004, s. 92–108.
  • Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego 1895–2014, Kraków: Universitas, 2015.
  • Łukasz Pisarzewski, W poszukiwaniu opus magnum. Jak oglądać „Na srebrnym globie” Andrzeja Żuławskiego, „Kwartalnik Filmowy”, 77–78, 2004, s. 212–222.
  • Grażyna Stachówna, Żuławski w Grand Guignolu, „Kwartalnik Filmowy”, 95, 2016, s. 19–26.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]