Władysław Strzemiński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Władysław Strzemiński
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 21 listopada 1893
Mińsk
Data i miejsce śmierci 26 grudnia 1952
Łódź
Miejsce spoczynku Stary Cmentarz w Łodzi
Zawód malarz, teoretyk sztuki
Odznaczenia
Order św. Jerzego
Mogiła Strzemińskiego na Cmentarzu Starym w Łodzi (proj. Karol Tchorek, 1962)

Władysław Strzemiński (ur. 21 listopada 1893 w Mińsku, zm. 26 grudnia 1952 w Łodzi) – polski malarz, teoretyk sztuki, publicysta, pedagog z kręgu konstruktywizmu. Pionier konstruktywistycznej awangardy lat 20. i 30. XX wieku; twórca teorii unizmu.

Życiorys[edytuj]

W 1914 ukończył Wojskową Szkołę Inżynierii Lądowej[1]. Podczas I wojny światowej w randze podporucznika służył w twierdzy Osowiec, a następnie walczył na Białorusi, gdzie w maju 1915 został ciężko ranny (stracił rękę i nogę oraz wzrok w jednym oku). Za zasługi na polu walki otrzymał Order Świętego Jerzego. Nie mogąc kontynuować kariery wojskowej rozpoczął studia w Szkole Sztuk Pięknych w Moskwie, której jednak nie ukończył. Następnie został asystentem Kazimierza Malewicza w Szkole Sztuk Pięknych w Witebsku. W ciągu zaledwie kilku lat znalazł się w czołówce rosyjskiej awangardy, współpracując m.in. z El Lissickim i Aleksandrem Rodczenką. W 1922 powrócił do kraju i osiadł wraz z żoną, Katarzyną Kobro na prowincji, nawiązując kontakt z przedstawicielami rodzącej się dopiero w Polsce awangardy. Znajdował się wtedy jeszcze pod wpływem myśli Malewicza (z tym, że miał do niej stosunek twórczy, uważał, że zawieszone nad płaskim tłem formy geometryczne zbyt są dynamiczne), a w jego sztuce znać było silne oddziaływanie sztuki konstruktywistycznej. Strzemiński w latach 20. pracował nad własną teorią, którą ogłosił w 1927 roku pod nazwą unizmu. W 1931 zamieszkał w Łodzi, gdzie rozwinął działalność w Związku Polskich Artystów Plastyków. W 1932 został laureatem prestiżowej, o charakterze ogólnopolskim, Nagrody miasta Łodzi[2].

Należał do grupy Blok i Praesens. Tuż przed wojną, w mieszkaniu na modernistycznym osiedlu im. Józefa Montwiłła-Mireckiego w Łodzi (ul. Srebrzyńska 75), Strzemińscy wydawali gazetę, stanowiącą manifest grupy artystycznej „a.r.”. Wydali także Unizm w malarstwie (1928) i Kompozycja przestrzeni. Obliczanie rytmu czasoprzestrzennego (1930).

Podczas okupacji niemieckiej, przebywając we włączonej do Rzeszy Łodzi (niem. Litzmannstadt), w ślad za żoną, zadeklarował się jako osoba narodowości rosyjskiej. Po wojnie toczyło się w tej sprawie postępowanie o odstępstwo od narodowości polskiej, ale wobec Strzemińskiego zostało umorzone przez prokuraturę (Kobro w 1949 została skazana przez sąd, ale rok później uniewinniona).

W 1945 został wykładowcą w łódzkiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych, której był współzałożycielem. W tym samym roku przekazał swą spuściznę artystyczną Muzeum Sztuki w Łodzi. W 1950 Strzemiński został na polecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki, zwolniony z pracy w PWSSP pod zarzutem nierespektowania norm doktryny realizmu socjalistycznego.

W tym okresie rozpadło się także jego małżeństwo z Katarzyną Kobro. Pozostawał bez źródeł dochodu. Zatrudniał się do malowania szyldów. Według informacji zawartych w filmie dokumentalnym Podaj cegłę, czyli polski socrealizm autorstwa Andrzeja Sapiji, Strzemiński zmarł z głodu, jako ofiara systemu komunistycznego w PRL, który uniemożliwiał podejmowanie pracy przez twórców będących w opozycji do socrealizmu. Bezpośrednią przyczyną śmierci była jednak gruźlica. W ostatnim okresie życia, już w szpitalu, przy pomocy grupy byłych studentów opracowywał książkę Teoria widzenia (wydaną jednak dopiero pośmiertnie w 1958 r.[3]). Został pochowany na Cmentarzu Starym w Łodzi.

Z Katarzyną Kobro miał jedno dziecko – córkę Nikę, która po latach opublikowała wspomnienia o rodzicach[4].

Unizm[edytuj]

Władysław Strzemiński sformułował teorię unizmu w 1927 w stosunku do malarstwa. W późniejszych latach rozszerzył ją na architekturę, rzeźbę oraz techniki typograficzne. Ogólna zasada głosiła warunek jedności dzieła pozbawionego wszelkich kontrastów. Artysta eliminował dynamikę, iluzję przestrzeni, ograniczał paletę barw, a wszystkie te zabiegi doprowadziły go w końcu do monochromatycznej, jednorodnej Kompozycji unistycznej 14 (1934). Jedyną zróżnicowaną jakością tego obrazu była faktura zbudowana z wypukłych elementów o jednakowym kształcie. W centrum były zgromadzone elementy największe, przyciągające wzrok widza. Ich wielkość zmniejszała się stopniowo ku ramom kompozycji.

Powidoki[edytuj]

W latach 1948–1949 powstał cykl obrazów tzw. solarystycznych. Strzemiński uchwycił na nich powidoki wywołane spojrzeniem na słońce. W tym czasie również artysta starał się pogodzić awangardę z doktryną socrealizmu, dzięki stworzeniu nowej zasady realistycznego przedstawienia. Rysunki i obrazy powstałe w wyniku tych poszukiwań nawiązują swoją formą do powidoków światła.

Strzemiński jako inspiracja[edytuj]

Unizm stał się niezwykle owocną inspiracją dla kompozytora Zygmunta Krauzego (Moim celem było właściwie przełożyć teorię Strzemińskiego na dźwięk, przetłumaczyć w swojej muzyce to, co on wymyślił i stworzył)[5]. Inspirował również poetę – Juliana Przybosia (Wychodzę z założeń „unistycznych”, dążę do poruszenia każdego poszczególnego poematu jedynym niepowtarzalnym rytmem...)[6].

Upamiętnienie[edytuj]

  • Największe zbiory związane z twórczością małżeństwa Strzemińskich znajdują się w Muzeum Sztuki w Łodzi[7].
  • Tablica pamiątkowa na ścianie d. budynku Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych (ob. Akademia Sztuk Pięknych im. Wł. Strzemińskiego) przy ul. prez. G. Narutowicza 77; odsłonięta w 197... r. (zdjęcie tablicy)
  • W 1987 jego imieniem nazwano ówczesną Państwową Wyższą Szkołę Sztuk Plastycznych w Łodzi, a dziś ASP w Łodzi[8]
  • Tablica pamiątkowa na ścianie domu przy ul. Srebrzyńskiej 75 (osiedle im. J. Montwiłła-Mireckiego), w którym mieszkał do wybuchu II wojny światowej; odsłonięta 26 stycznia 1998[9]
  • W 2009 Narodowy Bank Polski wydał okolicznościowe monety, 2-złotową (4 grudnia – ze stopu Nordic Gold) i 20-złotową (7 grudnia – srebrną) z wizerunkiem Strzemińskiego[10]
  • Opracowany przez niego krój pisma, znany jako alfabet Strzemińskiego, został wykorzystany w Logo Łodzi, zatwierdzonym przez Radę Miasta w 2011
  • O związku Strzemińskiego i Kobro opowiada film dokumentalny Niebieskie kwiaty w reż. Tadeusza Króla (2011)[11]
  • W 2009 r., na podstawie życiorysu Strzemińskiego, powstał spektakl w Teatrze Telewizji pt. Powidoki w reżyserii Macieja Wojtyszko. Odtwórcy głównych ról Mariusz Wojciechowski (Władysław Strzemiński) i Nina Czerkiesz (Katarzyna Kobro) otrzymali Główne Nagrody Aktorskie na X Festiwalu „Dwa Teatry – Sopot 2010”[12]
  • Film fabularny A. Wajdy (ostatni) pt. Powidoki; w roli Strzemińskiego wystąpił Bogusław Linda; premiera 12 stycznia 2017 w EC-1 w Łodzi[13][14]

Przypisy

  1. Zenobia Karnicka: The Life and Work – Chronology. Museum of Art in Lodz, 1993.(ang.)
  2. „Łódź w Ilustracji”, 12 VI 1932, nr 24, s. 3: fotografia z uroczystości wręczenia Wł. Strzemińskiemu Nagrody m. Łodzi za 1932 r. podczas uroczystego posiedzenia Rady Miejskiej
  3. Teoria widzenia / Władysław Strzemiński. W: Katalog Biblioteki Narodowej [on-line]. bn.org.pl. [dostęp 2016-09-26].
  4. Nika Strzemińska: Sztuka, miłość i nienawiść. O Katarzynie Kobro i Władysławie Strzemińskim. Warszawa, 2001. ISBN 8388495399
  5. Alicja Matracka-Kościelny (red.): Dźwięk, słowo, obraz, myśl. Rozmowy artystów, teoretyków i krytyków sztuki w Muzeum im. A. J. Iwaszkiewiczów w Stawisku. Podkowa Leśna 1997, s. 47
  6. Julian Przyboś: Rytm i rym. „Linia”, 1931, nr 2
  7. Katalog wystawy Wł. Strzemińskiego [w Muzeum Sztuki w Łodzi]. W setną rocznicę urodzin. Łódź 1993
  8. Agnieszka Jasińska: Łódzka ASP odnowiła nagrobek Władysława Strzemińskiego; [w:] „Kocham Łódź” (dod. do „Polska. Dziennik Łódzki”) z 29 XI 2013, s. 6
  9. „Dziennik Łódzki”, 27 I 1998, nr 22, s. 6 (zdj. Niki Strzemińskiej na odsłonięciu tablicy pamiątkowej na domu przy ul. Srebrzyńskiej 75)
  10. Polscy malarze XIX/XX wieku: Władysław Strzemiński (1893–1952). nbp.pl. [dostęp 2013-08-17].
  11. Niebieskie kwiaty w bazie filmpolski.pl
  12. Powidoki. Spektakl w bazie filmpolski.pl
  13. Powidoki. Film w bazie filmpolski.pl
  14. Pawłowski Dariusz: „Powidoki” w kinach. Dziś w EC-1 w Łodzi odbędzie się uroczysta premiera „Powidoków”; [w:] „Polska. Dziennik Łódzki”, 12 I 2017, nr 9, s. 14

Bibliografia[edytuj]

  • Zofia Baranowicz: Polska awangarda artystyczna 1918–1939. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1979. ISBN 83-221-0074-4.
  • Joanna Pollakówna: Malarstwo polskie. Między wojnami 1918–1939. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1982. ISBN 83-221-0191-0.
  • Janusz Bogucki: Sztuka Polski Ludowej. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1983. ISBN 83-221-0092-2.
  • Jerzy Urbankiewicz: Passe–partout w ciepłym kolorze. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie, 1984, s. 91–99.
  • Anna Gronczewska: Urodziny wielkiego artysty, który w Łodzi znalazł swe miejsce na Ziemi [w:] „Kocham Łódź” (dod. do „Polska. Dziennik Łódzki”) z 29 XI 2013, s. 8–9.
  • Władysław Strzemiński. Czytelność obrazów. Materiały z międzynarodowej konferencji poświęconej twórczości Władysława Strzemińskiego, Muzeum Sztuki w Łodzi, 13–14 października 2011, red. P. Polit, J. Suchan, Łódź: Muzeum Sztuki w Łodzi, 2012.

Linki zewnętrzne[edytuj]