Walenik mały

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Walenik mały
Caperea marginata[1]
(J.E. Gray, 1846)
Ilustracja
Ilustracja
Porównanie wielkości wieloryba i człowieka
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

Cetartiodactyla

Podrząd

Whippomorpha

Infrarząd

walenie

Parvordo

fiszbinowce

Rodzina

walenikowate

Rodzaj

Caperea
J.E. Gray, 1864[2]

Gatunek

walenik mały

Synonimy

Rodzaju:

  • Neobalaena J.E. Gray, 1870[3]

Gatunku:

  • Balaena marginata J.E. Gray, 1846[4]
  • Balaena (Caperea) antipodarum J.E. Gray, 1864[2]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[5]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Walenik mały[6], wieloryb mały[7][8], wal karłowaty[8], południowy wieloryb właściwy karłowaty[8], wieloryb biskajski karłowaty[8] (Caperea marginata) – słabo poznany gatunek ssaka, walenia z grupy fiszbinowców, jedyny obecny przedstawiciel rodziny walenikowatych. Osiąga 5,9–6,5 m długości, ustępując wielkością większości fiszbinowców. Cechuje się wygiętym pyskiem, opływowym, ale mniej okrężnym od walowatych kształtem ciała, głową stanowiącą jedną czwartą jego długości, na tyle tułowia ma płetwę grzbietową. Przednie kończyny przekształciły się w dość krótkie płetwy, którymi manewruje podczas pływania. Żywi się mezoplanktonem, zwłaszcza widłonogami. Zamieszkuje umiarkowane wody południowe. Rozmnażanie jest słabo poznane. Prawdopodobnie nie zagraża mu wyginięcie.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Walenik mały nie dorównuje rozmiarami większym fiszbinowcom, jak walowate. Długość ciała osiąga 590–650 cm; masa ciała 2850–3863 kg (samce są nieco mniejsze od samic). Długość badanych szkieletów dojrzałych osobników wynosiła średnio u samic 634 cm, natomiast u samców 610 cm. Długość płetw 66–90 cm, długość płetwy grzbietowej 21–35 cm, długość płetwy ogonowej 135–200 cm[9].

Głowa stanowi około jednej czwartej długości ciała, a więc proporcję bardziej nawiązującą do płetwalowatych niż do walowatych, których wielka głowa stanowi jedną trzecią długości ciała. Kształt ciała jest opływowy. Sylwetka jest pośrednia pomiędzy przedstawicielami dwóch wspomnianych rodzin (bardziej krępych walowatych i bardziej torpedowatych płetwalowatych). W przeciwieństwie do walowatych, a na podobieństwo płetwalowatych występuje płetwa grzbietowa, ulokowana w dwóch trzecich długości ciała, osiągająca długości 3-6% długości ciała[9].

Ciemna głowa nosi jaśniejsze, księżycowate znaczenia. Pysk jest łukowaty, jako że jama gębowa pomieścić musi fiszbiny. Mniejsze niż u walowatych, osiągają długość 88 cm, jest ich 213-265, zwieszają się z podniebienia, długie a wąskie, barwy białej, kremowej, czarnej, drobno strzępione (4-5 na mm), z ciemnym odgraniczeniem barwy brązowej czy szarej, od którego bierze się epitet gatunkowy, okolone od góry jasną linią dziąseł, dobrze widoczną nawet przy nieznacznym rozwarciu pyska. Nad pyskiem leżą dwa nozdrza w V-kształtnych szczelinach, przez które zwierzę potrafi wyrzucać strumień wody. Kierują się one na zewnątrz. Nie występują żadne modzelowatości charakterystyczne dla walenia. Zachowują się natomiast pojedyncze mieszki włosowe. O ile płód walenika ma jeszcze włosy, u dorosłych zachowują się same mieszki, a niekiedy i włosy. Szczęka ma ich do pięciu, żuchwa 4-5[9]. Podczas rozwoju proporcje czaszki walenika małego pozostają względnie stałe; w konsekwencji dorosłe zwierzę pod ich względem przypomina osobniki młodociane, a nawet płody[10].

Pewne odmienności przedstawia kręgosłup walenika. 7 kręgów szyjnych zrasta się ze sobą, ograniczając ruchomość szyi. Następnie następuje 18 kręgow piersiowych z żebrami o główkowatych głowach, więcej niż u innych waleni. Kręg lędźwiowy jest tylko jeden. Ciało wieńczy ogon zaopatrzony w rozdzieloną płetwę szerokości od 24 do 39% długości ciała. Karb pośrodkowo liczy 5-9 cm. Budowa wewnętrzna przedstawia pewne odmienności w porównaniu do walowatych. Wątroba jest względnie większa, zaś serce i płuca mniejsze, niż u walenia, co może wiązać się z odmiennym nurkowaniem. Samica ma parę sutków ulokowanych w szczelinach urogenitalnych. W pomiarze przeprowadzonym w zaawansowanej ciąży mierzyły 80-90 cm, nie produkując jeszcze mleka. Samiec natomiast dysponuje jądrami ważącymi 0,9-1 kg[9].

Przednie, czteropalczaste płetwy są dość krótkie. Mierzą od 6 do 17% długości ciała. Jak to u waleni bywa, zwierzę używa ich raczej do manewrowania niż do nadawania pędu[9].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Niektóry autorzy zaliczali walenika do rodziny Cetotheriidae (typ nomenklatoryczny powyżej)

Gatunek opisany został po raz pierwszy przez J. E. Graya w 1846 roku pod nazwą Balaena marginata i zaliczany był do walowatych (Balaenidae) w podrodzaju Caperea w obrębie rodzaju Balaena[4]. Jako miejsce typowe autor wskazał „Inhab. W. Australia”[4], uściślone przez A. N. Bakera w 1985 roku na umiarkowane wody półkuli zachodniej[11]. Autorzy sugerowali się licznymi podobieństwami łączącymi te taksony, choćby dotyczącymi fiszbinów. W 1864 Gray opisywał kości ucha walenika, zaliczając je do opisanego wcześniej gatunku Balaena antipodarum, który zaliczył do porodzaju Caperea, sugerując się pomarszczoną powierzchnią kości bębenkowej. Później okazało się, że B. antipodrum stanowi młodszy synonim taksonu zwanego obecnie waleniem południowym (Eubalaena australis), a zilustrowane kości należą nie do niego, ale do osobnego rodzaju. W 1870, kiedy to opisano po raz pierwszy czaszkę zwierzęcia, Gray wykorzystał to do kreacji rodzaju Neobalaena. W rodzaju umieszczono gatunek N. marginata, który tenże autor po trzech latach nieudolnie zsynonimizował z Caperea antipodarum. Hector zwrócił mu uwagę na pierwszeństwo Caperea, co Gray zignorował, preferując Neobalaena, a w ślad za nim poszli kolejni autorzy. Nazwa Neobalaena utrzymywała się przez kolejne 6 dekad i to od niej pochodzi nazwa kreowanej w 1873 rodziny Neobalenidae. Obecnie za właściwą nazwę rodzajową uznaje się Caperea[9].

Gatunek jest jedynym przedstawicielem rodzaju walenik[6] (Caperea) utworzonego przez J.E. Graya w 1864[2] roku oraz jedynym żyjącym przedstawicielem rodziny walenikowatych[6] (Neobalaenidae). Ze względu na cechy różniące go od kuzynów (dwie bruzdy na spodzie przedniej części ciała, obecność płetwy grzbietowej[7]) został zaklasyfikowany do odrębnej rodziny. Podobieństwa do walowatych traktuje się raczej jako wynik przystosowań do podobnego trybu życia[9].

Analiza kladystyczna przeprowadzona przez Biscontiego (2012) po opisaniu kopalnego gatunku Miocaperea pulchra zasugerowała, że te dwa gatunki należą do kladu Neobalaenidae, najbliżej spokrewnionego z rodziną walowatych (Balaenidae)[12]. Z kolei według analiz wykonanych m.in. przez Fordyce'a i Marksa (2013, 2015) Caperea marginata należy do grupy Cetotheriidae, uznawanej dotychczas za wymarłą w późnym miocenie[13][14]. W takim ujęciu rodzina walenikowatych stawałaby się podrodziną Neobalaeninae w obrębie Cetotheriidae[15].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

  • Caperea: łac. capero „zmarszczyć, pomarszczyć”[16].
  • Neobalaena: gr. νεος neos „nowy”; rodzaj Balaena Linnaeus, 1758 (wal)[17].
  • marginata: łac. marginatus „graniczny, ostry”, od marginare „graniczyć”, od margo, marginis „granica, krawędź”[18].

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Walenik mały prowadzi wodny tryb życia. Pływa zwykle wolno, osiągając od 3 do 8 węzłów, nie wiadomo, czy potrafi pływać szybciej. Osiąga natomiast imponujące przyśpieszenie. W przeciwieństwie do walowatych nie wyskakuje ponad wodę, co najwyżej wystawia głowę, nie uderza też ogonem o powierzchnię wody. Nurkując, nie wystawia wpierw płetwy nad wodę. Obserwowano osobniki zanurzające się w wodzie na kilka minut, ale nie wiadomo, jak długo mogą przebywać pod wodą[9].

Zwierzęta widywano zarówno samotnie, w parach matka z młodym, niewielkim grupach, jak i rzadziej większych skupiskach. Zdarzyło się zaobserwować grupę ponad 100 osobników. Zaniepokojone nadlatującym samolotem, zbiły się w ciasną grupę, poczynając krążyć w kierunku przeciwstawnym do ruchu wskazówek zegara. O wydawanych dźwiękach naukowcy dysponują niewielkimi danymi. Szczegółowe obserwacje poczyniono w zasadzie dla pojedynczej młodocianej samicy, która przez dwa miesiące pozostawała w okolicach portu na południu Australii. Osobniki komunikują się ze sobą, wydając niskie, przypominające uderzenia dźwięki o powoli spadającej amplitudzie, wydawane dzięki specjalnej budowie krtani. Wspomniana samica wydawała głównie dźwięki w przedziale częstotliwości od 60 do 120 Hz, głośności od 153 do 167 dBe. Postuluje się, że waleniki komunikują się również dotykowo, za pomocą włosów żuchwy[9].

Bardzo skromne informacje dotyczą rozrodu walenika małego. Nie wiadomo nawet, gdzie zwierzęta te przychodzą na świat. Przypuszcza się, że w północnej, cieplejszej części zasięgu występowania, podobnie jak to ma miejsce u walowatych. Potwierdzałby to większy udział osobników młodych osiadających na mieliźnie choćby w Namibii. Kopulacji nigdy nie obserwowano, ale podejrzewano się, że może do chodzić do konkurencji nasienia, jak to ma miejsce u walowatych. Nie wiadomo dokładnie ile trwa ciąża, być może około 10 miesięcy, albo i 12. Kończy się prawdopodobnie od kwietnia do października. Noworodek mierzy 2 m długości. Nie obserwowano nigdy urodzonych bliźniąt, ale znaleziono kiedyś w macicy dwa płody. Matka rodzi młode w wodzie, karmi je mlekiem płynącym z dwu umiejscowionych na tułowiu sutków, sprawuje nad nim opiekę. Młode trzyma się w odległości do 30 m od matki. Często wypływa na powierzchnię celem zaczerpnięcia powietrza. Bywa ciekawskie, podpływając do łodzi. Matka często trzyma się z nim w pobliżu brzegu, przez co nierzadko utykają na mieliznach. Młode ssie prawdopodobnie przez 5 miesięcy. Odstawiane od mleka mierzy 3,0-3,5 m. Nie wiadomo, w jakim wieku osiąga dojrzałość płciową, prawdopodobnie do rozmnażania przystępują zwierzęta przy długości 4,5-5,5 m. Nie wiadomo, jak często matka wydaje na świat kolejne waleniki[9].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Zasięg występowania tego gatunku jest słabo znany. Spotykany był w chłodnych wodach strefy umiarkowanej półkuli południowej. Spekuluje się, że prawdopodobnie występuje wokół bieguna południowego[5], niemniej w zimnych wodach wokół Antarktydy go nie spotkano. Zazwyczaj występuje on w wodach między 30 a 55 °S, niekiedy od 19 do 20[5] °S, ale tylko w chłodnych wodach[9], zapewnianych choćby przez Prąd Benguelski. IUCN wymienia następujące kraje, w wodach których występuje: Argentyna z Falklandami i Chile, Australia i Nowa Zelandia, RPA i Namibia. Najważniejsze miejsca spotkań osobników na płyciznach obejmują Wyspę Kangura, północny zachód Tasmanii, wyspę Stewarda, cieśninę Cooka i zatokę Hauraki[5]. Skamieniałości odkryte we Włoszech i w Japonii dowodzą, że w plejstocenie przedstawiciele rodzaju Caperea występowali również na półkuli północnej[19]. Ślady ugryzień rekinów mogą świadczyć o przebywaniu w cieplejszych wodach bardziej na północy. Natomiast nie wydaje się, by wzorem walowatych gatunek ten migrował na południe, by zakosztować w bogatszych zasobach planktonu[9].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Walenik mały żyje w morzach, zarówno blisko brzegu, jak i na pełnym morzu. Często spotykano go wśród traw morskich, jak i w strefach upwellingu. Żyje w wodach chłodnych i umiarkowanych o temperaturze powierzchniowej od 5 do 20 °C. Może też okresowo przebywać w wodach cieplejszych, na co wskazują okrągłe blizny po atakach rekinów Isistius[9].

Pożywieniem tego zwierzęcia jest mezozooplanton. Walenik odcedza go za pomocą delikatnych, drobnych fiszbinów, co wskazuje na niewielką zdobycz. Nie dysponując kieszeniami żuchwy spotykanymi u płetwalowatych, musi pochłaniać pokarm raczej powierzchniowo, jak to czynią walowate, na zasadzie skimming, a nie gulping. Na żywienie się pokarmem z powierzchni wskazują znajdowane w żołądkach pozostałości unoszących się na powierzchni wody piór. Nie można wykluczyć, że walenik pobiera również pokarm w głębinach. Młodociane osobniki niekiedy burzą wodę nad płytkim dniem. Konsumuje głównie skorupiaki, jak widłonogi i Euphasiidae[9]. W żołądkach znajdywano równonogi[5]. W ich menu wymienia się z widłonogów Calanoides carinatus, Calanus finmarchicus, Centropages brachiatus, z obunogów w niewielkich ilościach Themisto guadichaudii[9]. Sugerowano, że waleniki gromadzą się w miejscach obfitego występowania Nyctiphanes australis i Calanus tonsus[5]. Widywano żywiące się razem grupy ponad pół setki waleników[9].

Blizny wskazują na polowanie na waleniki przez rekiny Isistius. Do pasożytów należą zaś tasiemce[9].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

W przeciwieństwie do trzebionych przez wieki walowatych walenik mały nigdy nie stał się obiektem masowych polowań. Prawdopodobnie zadecydowały o tym skromniejsze rozmiary zwierzęcia, dostarczającego znacznie mniej zasobów od wala czy walenia. Poławiano go raczej przypadkowo bądź przy nadarzającej się okazji. W latach trzydziestych XX wieku objęto go ochroną również przy okazji, wprowadzając zakaz połowu wszystkich walowatych, do której to rodziny go wtedy zaliczano. W latach 70. kilka osobników zabili rosyjscy wielorybnicy, uzasadniając to celami naukowymi. Walenik mały może też padać ofiarą zaplątania się w sieci, bądź w przyłowie. Doniesienia takie istnieją, ale stanowią rzadkość. Przeszkadzać mu też może hałas wywoływany przez ludzi. W badaniach wykazano odkładanie się w ciele tych zwierząt kadmu (w wątrobie 1,8-15 ppm, co wynikać może z odkładania się go w spożywanych widłonogach) i ołowiu (poniżej 4 ppm). Istnieją dwa doniesienia o towarzyszeniu waleników nurkom, najwyraźniej zaciekawionych ludźmi[9].

W efekcie bardzo ograniczonej wiedzy IUCN traktowała walenika jako gatunek o niewystarczających danych[9]. Było tak jeszcze w 2008. W 2018 IUCN zadecydowała, że pomimo niewystraczającej wiedzy prawdopodobieństwo istotnego zagrożenia da tego niepoddanego istotnej antropogenicznej presji gatunku jest niewielkie. W efekcie walenika małego uznano za gatunek najmniejszej troski (LC)[5]. Nie podejmuje się aktywnych metod jego ochrony[9]. Obejmuje go załącznik I CITES i załącznik II CMS[5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Caperea marginata, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b c J.E. Gray. On the Cetacea which have been observed in the seas surrounding the British Islands. „Proceedings of the Zoological Society of London”. 1864, s. 202, 1864. (ang.). 
  3. J.E. Gray. Notes on the skull of Balæna marginata, the type of a new genus, Neobalæna. „The Annals and Magazine of Natural History”. Fourth Series. 6, s. 155, 1870. (ang.). 
  4. a b c J.E. Gray: The zoology of the voyage of the H.M.S. Erebus & Terror, under the command of Captain Sir James Clark Ross, during the years 1839 to 1843. Cz. 1: Mammalia, Birds. Londyn: E. W. Janson, 1846, s. 48. (ang.).
  5. a b c d e f g h J.G. Cooke, Caperea marginata, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] [dostęp 2019-11-04] (ang.).
  6. a b c W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 187. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  7. a b Zwierzęta : encyklopedia ilustrowana. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005. ISBN 83-01-14344-4.
  8. a b c d Międzynarodowa Konwencja o uregulowaniu połowów wielorybów, sporządzona w Waszyngtonie dnia 2 grudnia 1946 r. (Dz.U. z 2009 r. nr 143, poz. 1165)
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t C. Kemper: Family Neobalaenidae (Pygmy Right Whale). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier: Handbook of the Mammals of the World. Cz. 4: Sea Mammals. Barcelona: Lynx Edicions, 2014, s. 214-220. ISBN 978-84-96553-93-4. (ang.).
  10. Felix G. Marx i inni, Juvenile morphology: A clue to the origins of the most mysterious of mysticetes?, „Naturwissenschaften”, 100 (3), 2013, s. 257–261, DOI10.1007/s00114-013-1012-y (ang.).
  11. A. N. Baker: Pygmy right whale--Caperea marginata. W: S. H. Ridgway, R. Harrison: Handbook of marine mammals. Cz. 3: The sirenians and baleen whales. Londyn: Academic Press, 1985. (ang.).
  12. Michelangelo Bisconti. Comparative osteology and phylogenetic relationships of Miocaperea pulchra, the first fossil pygmy right whale genus and species (Cetacea, Mysticeti, Neobalaenidae). „Zoological Journal of the Linnean Society”. 166 (4), s. 876–911, 2012. DOI: 10.1111/j.1096-3642.2012.00862.x. (ang.). 
  13. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać R. Ewan Fordyce, Felix G. Marx. The pygmy right whale Caperea marginata: the last of the cetotheres. „Proceedings of the Royal Society B”. 280 (1753): 20122645, 2013. DOI: 10.1098/rspb.2012.2645. (ang.). 
  14. Felix G. Marx, R. Ewan Fordyce, Baleen boom and bust: a synthesis of mysticete phylogeny, diversity and disparity, „Royal Society Open Science”, 2 (4), 2015, s. 140434, DOI10.1098/rsos.140434 (ang.).
  15. Felix G. Marx, Olivier Lambert, Mark D. Uhen, Cetacean Paleobiology, Chichester, Hoboken: John Wiley and Sons, 2016, ISBN 978-1118561362.
  16. Palmer 1904 ↓, s. 158.
  17. Palmer 1904 ↓, s. 452.
  18. marginata, [w:] The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World, S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca [dostęp 2021-12-27] (ang.).
  19. Cheng-Hsiu Tsai, Alberto Collareta, Erich M.G. Fitzgerald, Felix G. Marx, Naoki Kohno, Mark Bosselaers, Gianni Insacco, Agatino Reitano, Rita Catanzariti, Masayuki Oishi i Giovanni Bianucci. Northern pygmy right whales highlight Quaternary marine mammal interchange. „Current Biology”. 27 (19), s. R1058–R1059, 2017. DOI: 10.1016/j.cub.2017.08.056. (ang.). 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]