Kladystyka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Różne grupy organizmów. Niektóre z nich nie są kladami

Kladystyka, systematyka filogenetyczna – metoda klasyfikacji grupująca obiekty w zhierarchizowane jednostki, spośród których mniej obszerne należą do obszerniejszych. Kladystykę można wykorzystać do uporządkowania jakichkolwiek danych porównawczych – stosowana jest najpowszechniej w systematyce biologicznej, jednak wykorzystuje się ją również m.in. w archeologii i językoznawstwie[1].

Podstawowym pojęciem w kladystyce jest klad, czyli zbiór organizmów mających wspólnego przodka. W ujęciu ortodoksyjnym klady rozdzielają się dychotomicznie, tworząc drzewo dychotomiczne. W praktyce rzadko udaje się udowodnić realność takich rozgałęzień ze względu na powszechne w ewolucji zjawisko radiacji adaptacyjnej.

W klasycznej systematyce grupy organizmów (taksony) mogą być:

  • monofiletyczne – grupa obejmująca wspólnego przodka i wszystkich jego potomków. Np. ssaki.
  • parafiletyczne – grupa obejmująca wspólnego przodka i nie wszystkich jego potomków. Np. gady, ponieważ ptaki są potomkami organizmów zaliczanych do gadów, lecz same nie są zaliczane do gadów.
  • polifiletyczne – istnieje dwóch członków grupy, których wspólny przodek jest poza grupą. Np. "stałocieplne kręgowce latające" – nietoperze i ptaki mają wspólnego przodka, jednak nie jest on zaliczany do "stałocieplnych kręgowców latających".

W kladystyce nie dopuszcza się grup polifiletycznych ani parafiletycznych.

Dla większego zrozumienia klady czasem się oznacza nazwami taksonów klasycznej systematyki np. rząd, rodzina uzupełnione często o klady pośrednie np. dodatkowy klad między rzędem i rodziną. W teoretycznej kladystyce liczba rozdzieleń kladów na klady potomne – kladogeneza – może być nieograniczona, w przeciwieństwie do systematyki klasycznej, gdzie taksonom przypisane są do poszczególne kategorie systematyczne.

Klady siostrzane, czyli dwa najbliżej spokrewnione, charakteryzują się pewnymi cechami, które dzieli się na plezjomorficzne (powstałe przed rozdzieleniem) i apomorficzne (powstałe po rozdzieleniu).

Historia[edytuj]

Willi Hennig

Za twórcę kladystyki uważa się niemieckiego entomologa Williego Henniga, który w 1950 roku wydał książkę Grundzüge einer Theorie der Phylogenetischen Systematik, zawierającą zasady i metody rekonstruowania przebiegu filogenezy i przekształcania go w hierarchiczną klasyfikację[2]. Wówczas wprowadził m.in. pojęcia „apomorficzny” i „plezjomorficzny” – wtedy jednak służyły one do określania taksonów, dopiero w 1952 roku przypisano je do cech, tym samym umożliwiając po raz pierwszy zrekonstruowanie powiązań filogenetycznych[3].

Hennig przedefiniował termin „monofiletyzm”, używany wówczas dla wszystkich taksonów niepolifiletycznych – według tego typu definicji takson monofiletyczny mógłby obejmować wspólnego przodka i nie wszystkich jego potomków, natomiast w definicji Henniga musi obejmować zarówno wspólnego przodka, jak i wszystkich jego potomków[2]. Termin „parafiletyzm” na określenie taksonu, do którego należy przodek i nie wszyscy jego potomkowie, Hennig wykorzystał po raz pierwszy w publikacji z 1965 roku[4].

Książka Henniga z 1950 roku była jednak mało znana poza kręgami entomologicznymi, jego propozycje większą popularność uzyskały w 1966, kiedy ukazało się tłumaczenie książki na język angielski.

W środowisku naukowym dużym echem odbiła się polemika Henniga z biologiem ewolucyjnym Ernstem Mayrem[5]. Ten ostatni skrytykował koncepcje Henniga, a jego stwierdzenie, że ptaki i krokodyle są w rzeczywistości grupami siostrzanymi, nazwał „absurdem”, mimo iż nie negował, że cechy wspólne ptaków i krokodyli są synapomorfiami. To wówczas Mayr ukuł termin „kladystyka” (ang. cladistics), który powszechnie przyjął się na określenie „systematyki filogenetycznej”[6].

Przykład[edytuj]

Na przedstawionym na rysunku kladogramie widać pokrewieństwo niektórych gatunków małp człekokształtnych (dla uproszczenia przyjmijmy, że wszystkie konieczne taksony zostały zaznaczone).

Wnioski z analizy:

  • istniał kiedyś osobnik (w praktyce niewielka populacja) będący przodkiem orangutanów, goryli, szympansów, bonobo i ludzi, który jednocześnie nie był przodkiem żadnego innego taksonu. Można określić dokładnie czas, w którym żył (przynajmniej teoretycznie). Nazwijmy grupę jego potomków "kladem 1".
klad 1 
klad siostrzany

orangutany


 klad 2  (siostrzany)
 

goryle


 klad 3 
 klad 4 
   

 szympansy



bonobo




ludzie





  • cechy organizmów należących do "kladu 1", które występowały u tego osobnika to cechy plezjomorficzne
  • orangutany wykazują tylko cechy plezjomorficzne "kladu 1" i cechy apomorficzne własnej grupy
  • istniał kiedyś osobnik będący przodkiem dla goryli, szympansów, bonobo i ludzi, nie będący zaś przodkiem orangutanów ani żadnego innego gatunku. Również można określić dokładnie czas, w którym żył. Nazwijmy grupę jego potomków "kladem 2".
  • orangutany i "klad 2" to klady siostrzane
  • na cechy plezjomorficzne "kladu 2" składają się cechy plezjomorficzne "kladu 1" i cechy apomorficzne, które posiadał przodek "kladu 2", nie posiadał ich natomiast przodek "kladu 1" i nie posiadają ich orangutany.
  • goryle wykazują tylko cechy plezjomorficzne "kladu 2" i cechy apomorficzne własnej grupy.
  • istniał kiedyś osobnik będący przodkiem dla szympansów, bonobo i ludzi, niebędący zaś przodkiem goryli, orangutanów ani żadnego innego gatunku. Nazwijmy grupę jego potomków "kladem 3".
  • goryle i "klad 3" to klady siostrzane
  • istniał kiedyś osobnik będący przodkiem dla szympansów i bonobo, niebędący zaś przodkiem goryli, orangutanów, ludzi ani żadnego innego gatunku. Nazwijmy grupę jego potomków "kladem 4".
  • ludzie wykazują cechy plezjomorficzne "kladu 3" oraz własne cechy apomorficzne
  • szympansy wykazują cechy plezjomorficzne "kladu 4" (na które składają się cechy plezjomorficzne "kladu 3" oraz cechy apomorficzne "kladu 4") oraz własne cechy apomorficzne
  • bonobo, podobnie jak szympansy, wykazują cechy plezjomorficzne "kladu 4" oraz własne cechy apomorficzne
  • każdy z kladów 1, 2, 3 i 4, oraz samodzielnie rozpatrywane orangutany, goryle, szympansy, bonobo lub ludzie to taksony monofiletyczne
  • grupa obejmująca wszystkie wymienione małpy, ale nieobejmująca ludzi, to takson parafiletyczny

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Introduction to cladistic concepts. W: Ian J. Kitching, Peter L. Forey, Christopher J. Humphries, David M. Williams: Cladistics. Theory and Practice of Parsimony Analysis. Oxford University Press, 1998, s. 1–18. ISBN 0-19-850138-2.
  2. a b Nils Møller Andersen. The impact of W. Hennig's "phylogenetic systematics" on contemporary entomology. „European Journal of Entomology”. 98 (2), s. 133–150, 2001 (ang.). [zarchiwizowane z adresu 2012-01-06]. 
  3. Stefan Richter, Rudolf Meier. The Development of Phylogenetic Concepts in Hennig's Early Theoretical Publications (1947–1966). „Systematic Biology”. 43 (2), s. 212–221, 1994. DOI: 10.1093/sysbio/43.2.212 (ang.). 
  4. Willi Hennig. Phylogenetic Systematics. „Annual Review of Entomology”. 10 (1), s. 97–116, 1965. DOI: 10.1146/annurev.en.10.010165.000525 (ang.). 
  5. Claude Dupuis. Willi Hennig's Impact on Taxonomic Thought. „Annual Review of Ecology and Systematics”. 15, s. 1–24, 1984. DOI: 10.1146/annurev.es.15.110184.000245 (ang.). 
  6. Ernst Mayr. Cladistic analysis or cladistic classification?. „Zeitschrift für Zoologische Systematik und Evolutionforschung”. 12 (1), s. 94–128, 1974. DOI: 10.1111/j.1439-0469.1974.tb00160.x (ang.).