Werbenowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Werbenowate
Ilustracja
Verbena speciosa
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd jasnotowce
Rodzina werbenowate
Nazwa systematyczna
Verbenaceae J. St.-Hil.
Expos. Fam. Nat. 1: 245. Feb-Apr 1805, nom. cons.
Lantana camara
Petrea sp.
Duranta repens

Werbenowate (Verbenaceae) – rodzina roślin należąca do rzędu jasnotowców (Lamiales). Należą do niej w zależności od ujęcia ok. 32-34 rodzaje liczące ok. 1000 gatunków[2]. Rodzina jest niemal kosmopolityczna – brak jej przedstawicieli na obszarach o klimacie chłodnym i arktycznym oraz najbardziej suchych[2]. Najwięcej roślin z tej grupy rośnie w strefie międzyzwrotnikowej i podzwrotnikowej, a centrum zróżnicowania jest Ameryka Południowa[1]. W stanie dzikim we florze Polski spotykany jest tylko jeden gatunek – werbena pospolita (Verbena officinalis)[3], będący zresztą przybyszem z Europy południowej[1]. Gatunek Aloysia citriodora i kilku przedstawicieli rodzaju Lippia ze względu na silny aromat stosuje się jako przyprawy, do aromatyzowania potraw i napojów, w przemyśle perfumeryjnym. Phyla dulcis już przez Azteków używana była do słodzenia potraw i napojów. Werbena pospolita jest rośliną leczniczą, a inne gatunki z tego rodzaju są uprawiane jako ozdobne. Jako takie popularne są też Duranta erecta, Petrea volubilis, Phyla nodiflora, Stachytarpheta mutabilis i różni przedstawiciele rodzaju lantana. Niektóre gatunki łatwo uciekają z upraw i zwłaszcza lantana pospolita (L. camara) stała się problematycznym gatunkiem inwazyjnym w strefie tropikalnej. Drzewa z rodzaju Citharexylum są istotnym źródłem drewna[2].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny o różnych formach życiowych – od jednorocznych, poprzez byliny, pnącza, po krzewy i drzewa[2], przy czym najwięcej przedstawicieli to rośliny drzewiaste[1]. Ich pędy są często silnie aromatyczne, a łodygi czworoboczne[2]. włoski niegruczołowe są jednokomórkowe[1].
Liście
Naprzeciwległe (nasady ogonków złączone są cienkim pasmem tkanki), rzadko okółkowe lub skrętoległe. Bez przylistków. Pojedyncze, trójlistkowe lub pierzasto złożoneczasem zredukowane do łusek. Blaszki liściowe są całobrzegie, piłkowane lub klapowane. Nierzadko obecne są na dolnej stronie liści i na ogonkach pozakwiatowe miodniki[2].
Kwiaty
Zebrane są w różne kwiatostany: grona, kłosy, główki i wierzchotkach wyrastające na szczytach pędów i w kątach liści. Czasem kwiatostany wsparte są podsadkami, zwykle zielonymi, ale rzadko też barwnymi i pełniącymi rolę powabni. Kwiaty są promieniste i zwykle obupłciowe, tylko u niektórych przedstawicieli Citharexylum jednopłciowe. Pięć, rzadko cztery, działki kielicha są trwałe i kubeczkowato zrośnięte. Pięć lub rzadziej cztery płatki korony są w dole zrośnięte. Pręciki są cztery, z czego dwa dłuższe od pozostałych. Czasem obecny jest dodatkowo sterylny prątniczek. Nasady nitek są przyrośnięte do rurki korony. Zalążnia jest górna, i powstaje z dwóch owocolistków tworzących własne komory, czasem dodatkowo podzielne wtórną przegrodą. Wokół zalążni znajduje się dysk miodnikowy. Szyjka słupka jest pojedyncza lub rozwidlona i zakończona jest główkowatym lub nieco sześciennym znamieniem, o powierzchni często nierównej (asymetrycznej) i gruczołowatej[2]. Słupek zwykle jest krótki – sięga do połowy długości rurki korony[1].
Owoce
Suche lub mięsiste rozłupnie otulone trwałym kielichem. Rozpadają się na cztery jednonasienne lub dwie dwunasienne rozłupki, czasem pestkowce z 1, 2 lub 4 pestkami. Rzadko owoce są oskrzydlone[2].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Klasyfikacja rodziny i rodzajów w jej obrębie była bardzo dynamiczna ze względu na podobieństwo morfologiczne do różnych grup systematycznych w obrębie jasnotowców. W szerokim ujęciu zaliczano tu ponad 90 rodzajów liczących ok. 2 tysiące gatunków[4]. Tradycyjnie też lokowana była w systemach klasyfikacyjnych blisko jasnotowatych Lamiaceae. Badania molekularne dowodzą jednak, że najbliżej spokrewniona jest z Thomandersiaceae (grupa siostrzana), a następnie z Schlegeliaceae i pływaczowatymi Lentibulariaceae[1][2].

W obrębie rodziny pozycję bazalną zajmuje rodzaj Petrea (12 gatunków), wyróżniany jako plemię Petreeae Briquet[1][2]. Dawniej rodzaj ten wyodrębniano w randze rodziny Petreaceae J. Agardh lub włączano do bignoniowatych Bignoniaceae[1][2]. Z kolej dawniej do werbenowatych zaliczano rodzaje: Phryma (we współczesnych systemach we Phrymaceae)[1], awicenia Avicennia (teraz w akantowatych Acanthaceae)[1][2] oraz liczną grupę rodzajów (np. Vitex, Congea, Callicarpa, Clerodendrum) przeniesionych do jasnotowatych Lamiaceae[2].

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)[1]

Jedna z rodzin jasnotowców (siostrzana dla rodziny Thomandersiaceae) reprezentujących grupę astrowych w obrębie dwuliściennych właściwych:

jasnotowce

Plocospermataceae





Carlemanniaceae



Oleaceae oliwkowate





Tetrachondraceae





Peltantheraceae




Calceolariaceae



Gesneriaceae ostrojowate






Plantaginaceae babkowate




Scrophulariaceae trędownikowate




Stilbaceae





Byblidaceae byblisowate



Linderniaceae linderniowate






Pedaliaceae połapkowate, sezamowate



Martyniaceae



Acanthaceae akantowate





Bignoniaceae bignoniowate






Schlegeliaceae



Lentibulariaceae pływaczowate





Thomandersiaceae



Verbenaceae werbenowate






Lamiaceae jasnotowate




Mazaceae




Phrymaceae




Paulowniaceae paulowniowate



Orobanchaceae zarazowate

















Podział na rodzaje według Vascular plant families and genera[5]
Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa jasnotowe (Lamiidae Takht. ex Reveal), nadrząd jasnotopodobne (Lamianae Takht.), rząd jasnotowce (Lamiales Bromhead), podrząd Verbenineae Engl, rodzina werbenowate (Verbenaceae J. St.-Hil.)[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2018-01-23].
  2. a b c d e f g h i j k l m Maarten J. M. Christenhusz,‎ Michael F. Fay,‎ Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 571. ISBN 978-1-84246-634-6.
  3. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  4. Shou-liang Chen & Michael G. Gilbert: Verbenaceae Jaume Saint Hilaire. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2018-01-23].
  5. List of Genera in VERBENACEAE. W: Vascular plant families and genera [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2018-01-23].
  6. Crescent Bloom: Verbenaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2010-04-03].